ज्ञानेन्द्रको गद्दीत्याग : असफलता कि महानता ? | Khabarhub Khabarhub

ज्ञानेन्द्रको गद्दीत्याग : असफलता कि महानता ?

पूर्वराजासँग अब दुईवटा विकल्प छन्


१९ माघ २०८०, शुक्रबार  

पढ्न लाग्ने समय : 8 मिनेट


357
Shares
  • change font
  • change font
  • change font

काठमाडौं – आज माघ १९ गते । २०६१ माघ १९ लाई सम्झने हो भने आजको दिन नेपाली राजनीतिको एउटा विशेष दिन हो । करिब २० वर्षअघि आजकै दिन तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले २०४७ सालको संविधानलाई कुल्चेर सत्ताको बागडोर आफ्नो हातमा लिएका थिए । आजकै मितिमा उनी आफैं मन्त्रिपरिषदको अध्यक्ष बनेका थिए । र, ज्ञानेन्द्रको यही सक्रियता नै अन्ततः राजतन्त्र पतनको प्रमुख कोसेढुंगो बन्न पुग्यो ।

नेपाली राजनीतिमा दुईजना राजालाई चतुर खेलाडी एवं दुरदर्शी मान्ने गरिन्छ । एक– पृथ्वीनारायण शाह र दोस्रो महेन्द्र । त्यसो त राजतन्त्रलाई राजसंस्थामा बदलेर बेलायतमा जस्तै संवैधानिक राजाका रुपमा रहने दुरदर्शी भूमिकाका कारण तत्कालीन राजा वीरेन्द्र पनि प्रशंसनीय मानिन्छन् ।

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाह भने एकजना यस्तो पात्र बन्न पुगे, जसको असक्षमता र अदुरदर्शिताका कारण अढाइ सय वर्ष लामो राजतन्त्र सधैंका लागि ढल्यो । तथापि अहिलेसम्म देशमा राजा फर्किने/फर्काउने चर्चा पनि चलिरहेकै छ ।

ज्ञानेन्द्र शाह स्वयंले आफ्ना भाषणमा श्रीपेच र राजदण्ड जनतालाई नासोका रुपमा छाडेको, ०६२/०६३ को आन्दोलनमा जनतामाथि दमन नहोस् भने राजगद्दी छाडेर नागार्जुन जान तयार भएको र गद्दी छाडेपछि विदेश नगई देशभित्रै बसेको सन्देश दिने गरेका छन् । उनले आफ्नो यो त्यागलाई बुद्धिमत्तापूर्ण र राष्ट्रवादी कदममा रुपमा व्याख्या गर्दै आएका छन् ।

तर, के यति तर्कले ज्ञानेन्द्रका कमजोरी र गल्तीको ढाकछोप हुन्छ ? उनले आफ्ना पितापुर्खाले धानेको राजसंस्था जोगाउन किन सकेनन् ? ज्ञानेन्द्रको गद्दी अवतरण उनले भनेजस्तै महान त्याग हो या राजावादीहरुले स्वीकार्दै आएको उनको महान असक्षमता हो ? यसमाथि बहसका लागि माघ १९ को दिन सान्दर्भिक हुन सक्छ ।

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले आफ्ना भाषणहरुमा अहिलेको राजनीतिक नेतृत्वले गरिरहेको कामप्रति असन्तुष्टि र विरोध जनाउने गरेका छन् । यस्तो लाग्छ, उनी विपक्षी दलका नेता हुन् । तथापि उनी अझै राजतन्त्रको पुनर्प्राप्तिकै पर्खाइमा देखिन्छन् ।

ज्ञानेन्द्र शाह एकातिर गद्दी त्याग गरेको विषयलाई महान कार्यका रुपमा व्याख्या गर्न खोज्छन्, अर्कोतिर फेरि राजा बन्ने भित्री अभिलाषा पनि प्रकट गर्छन् । यसबाट के प्रष्ट हुन्छ भने हिजो राजा हुँदा पनि उनी ‘कन्फ्युजन’मै थिए, अहिले नागरिक हुँदा पनि ‘कन्फ्युजन’मै बाँचिरहेका छन् । यो ‘कन्फ्युजन’ले उनलाई कुनै दिन अर्को ‘महान गल्ती’तर्फ लैजाने जोखिम देखिन्छ ।

अब ज्ञानेन्द्र शाहका पाँच  ऐतिहासिक भवितव्यबारे चर्चा गरौं ।

‘भूमिगत गिरोह’ को छवि

जतिखेर राजा वीरेन्द्रको शासन चलिरहेको थियो, तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र व्यापारीका रुपमा चिनिन्थे । अहिले पनि केपी ओलीको गृहनगर झापामा उनको चिया बगान (हिमालयन टि स्टेट) छँदैछ ।

यसरी व्यापार गर्नु ठिकै थियो, तर ज्ञानेन्द्रले त्यसबेला दरकारको आडमा भूमिगत गिरोह सञ्चालन गरेको, कानूनभन्दा माथि रहेर गैरकानुनी कार्यहरु गरेको र सोही भूमिगत गिरोहका कारण देशमा मूर्तिचोरीका घटनासमेत हुने गरेको चर्चा पूर्वपञ्चहरुले नै खुब गर्ने गर्दछन् ।

पञ्चायतकालीन भूमिगत गिरोहले विभिन्न गोलीकाण्डका फौजदारी घटना पनि गराएको र सरकार बनाउनेर/गिराउने खेलमा समेत संलग्नता जनाउने गरेको चर्चा हुन्थ्यो । ०४२ सालपछि प्रधानमन्त्रीबाट हटेका सूर्यबहादुर थापाले समेत भूमिगत गिरोहको चर्चा गरेका थिए ।

नेपाली राजनीतिमा रहस्यको पोकोकै रुपमा रहेको उक्त भूमिगत गिरोहले ०४६ सालमा राजा वीरेन्द्रबाट बहुदल घोषणा गरेकोप्रति चरम असन्तुष्टि र विरोध प्रकट गरेको थियो । मुलुकमा प्रजातन्त्र दिनु हुँदैन भन्ने भूमिगत गिरोहको दबाव थियो राजा वीरेन्द्रमाथि ।

०४७ को संविधानले राजालाई संवैधानिक दायरामा राखेको विषय भूमिगत गिरोहलाई पटक्कै मन परेको थिएन । दुर्भाग्यवस ०५८ सालमा राजा वीरेन्द्रको बंशनास भयो । बाध्यताबस एकजना व्यापारीको भूमिकामा रहेका ज्ञानेन्द्र शाह राजा बने ।

राजा बन्नासाथ संविधान उल्लंघन

ज्ञानेन्द्र राजा बनेको वर्ष दिनमै भूमिगत गिरोहको सपना साकार भयो । उनले ०५९ असोज १८ गते शेरबहादुर देउवाको सरकार अपदस्थ गरेर उनले ‘अर्ध कु’ गरे । माघ १९ मा पूर्णकदको ‘कु’ गरे । वीरेन्द्रले दिएको प्रजातान्त्रिक अधिकार ज्ञानेन्द्रले खोसे र महेन्द्रपथको यात्रा तय गरे ।

पञ्चायतकाल र बहुदलकालमा समेत ज्ञानेन्द्र शाहको जुन ‘हार्डलाइनर’ एवं ‘निरंकुश’ छवि बनेको थियो, उनको निरंकुश राजा बन्ने प्रयास र नेपालको धरातलीय यथार्थवीच मेल खाएन ।
मानिसहरु अहिले पनि भन्ने गर्छन् कि दाजु वीरेन्द्रले जस्तै थपक्क ०४७ सालको संविधान मानेर बसेका भए ज्ञानेन्द्र अहिले पनि राजगद्दीमै बिराजमान हुने थिए । तर, प्रजातन्त्रवादीसँगको सम्झौताको दस्तावेजका रुपमा रहेको ०४७ सालको संविधान उल्लंघन गर्नु नै उनको पहिलो ऐतिहासिक भूल हुन गयो ।

राजावादीहरु अहिले ‘०४७ सालको संविधानमा फर्कौं’ भन्दैछन् । तर, ०४७ सालको संविधानको पहिलो उल्लंघनकर्ता स्वयं ज्ञानेन्द्र शाह नै हुन् भन्ने कुराचाहिँ राजावादीहरुले अझै स्वीकार्न चाहेको देखिँदैन । स्वयं ज्ञानेन्द्रले पनि जनतासमक्ष त्यो गल्ती स्वीकारेर आत्मालोचना गरेको कतै सुनिएको छैन । ०६३ बैशाख ११ गतेको शाही घोाषणामा ‘जनताको नासो जनतालाई नै सुम्पेका छौं’ चाहिँ भनेका छन् ।

असक्षम सावित

हुन त ज्ञानेन्द्रले जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई असक्षम घोषणा गर्दै आफैं मन्त्रिपरिषदको अध्यक्ष बनेर सत्ता हातमा लिएका थिए । तर, तीन वर्ष पनि नपुग्दै उनको सरकार असक्षम सावित भयो । उनको शासनकालमा सुशासन कायम हुन सकेन । टेलिकमको लाइसेन्स प्रकरणमा ज्वाइँको व्यापार र धाकभम्की फस्टायो । भ्रष्टाचार पनि जस्ताको त्यस्तै रह्यो । अख्तियारलाई बाइपास गरेर बनाइएको शाही आयोगले पनि एउटा माखोसम्म मार्न सकेन । यसको विपरीत दरबारको खर्च ह्वात्तै बढ्यो । युवराज पारस विदेशमा गैंडा उपहार दिन पुगे । देश–विदेश दौडाहा बढ्यो । स्थानीय निकायको निर्वाचन गराउन खोज्दा शाह पूरै असफल बने । उनले तत्कालीन माओवादी समस्या समाधान गर्न पनि सकेनन् । देशमा न शान्ति कायम भयो, न त सुशासन, न विकास ।

के के न गर्छु भनेर सत्ता हातमा लिएका ज्ञानेन्द्रले चलाएको अढाइ–तीन वर्षको त्यो प्रत्यक्ष शासनमा सम्झन लायक एउटा पनि काम भएन । उनी ‘टेष्टेड’ भए । सत्ताको साँचो ज्ञानेन्द्रलाई दिँदा पनि केही नहुने रहेछ भन्ने भाष्य स्थापित भयो । अन्ततः जनआन्दोलनको भेल थाम्न नसकेपछि उनी पछि हटे ।

आफूले सत्ता हातमा लिएका बेला ज्ञानेन्द्रले सम्झनयोग्य कुनै काम गरेको भए अहिले मानिसहरुले त्यो समयलाई सम्झने थिए । तर, ज्ञानेन्द्र पनि त अहिलेका दलका नेताहरुजस्तै त रहेछन् नि भन्ने भाष्य स्थापित भएको छ । उनको शासनकालमा विकासका कुनै पनि ‘गेमचेञ्जर’ आयोजनाहरु अघि बढेनन् । विदेश पलायन पनि रोकिएन । जनतामा निराशा उस्तै नै रह्यो । कुनै रामराज्यको लक्षण देखिएन । यसर्थ प्रत्यक्ष शासनको मौका पाएर पनि राजपाठ चलाउन नसक्नु ज्ञानेन्द्र शाहको अर्को ऐतिहासिक भूल ठहरिन पुग्यो ।

अहिले राजावादीहरु ‘राजतन्त्र’ फर्काउने हैन, ‘राजसंस्था’ मात्र फर्काउने भन्दैछन् । राजालाई सिंगै शासन जिम्मा लगाउँदा त देशको विकास र उन्नति भएन भने संवैधानिक बनाएर, खोपीमा राखेर फेरि दलका यिनै नेताले सरकार चलाउने हो भने देशमा त्यस्तो फलिफाप र सविकास चाहिँ कसरी होला त ? यसको जवाफ भने राजावादीहरुसँग छैन । स्वयं ज्ञानेन्द्रले पनि आफ्नो भाषणमा ‘निषेधको राजनीति गर्नुहुँदैन’ भन्ने गरेका छन् । तर, जनताका छोराछोरी राष्ट्रप्रमुख हुने लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई बदलेर निरंकुश एवं असक्षम सावित भइसकेका ज्ञानेन्द्रलाई बंशका आधारमा राष्ट्रप्रमुख बनाएपछि ‘निषेधको राजनीति’को अन्त्य हुन्छ भन्ने उनको आशय देखिन्छ । यो अर्को भुलभुलैया हो ।

राप्रपाभित्र गुटबन्दी

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र कतिसम्म ‘मूर्ख’ छन् भन्ने कुरा उनले अहिलेसम्म गर्दै आएको राप्रपा फुटाउने कसरतबाटै प्रमाणित हुन्छन् । राप्रपा त्यस्तो पार्टी हो, जसले नेपालमा राजतन्त्रका लागि जनमत निर्माण गर्दै आएको छ । देशमा राजा फर्काउने वातावरण बनाउन ज्ञानेन्द्रका लागि सबैभन्दा उपयुक्त ‘फोर्स’ भनेको पञ्चहरुको पार्टी राप्रपा नै हो । तर, ज्ञानेन्द्र र उनका सहयोगीहरुले अहिलेसम्म खेलेको भूमिका हेर्दा राप्रपालाई पटक पटक विजाजित बनाउनमा पूर्वराजाबाटै भूमिका निर्वाह हुँदै आएको छ ।

पछिल्लो समय राप्रपाको महाधिवेशनमा कमल थापालाई हराउन र राजेन्दै लिङदेनलाई जिताउन ज्ञानेन्द्रको स्वकीय सचिवालयबाट रातारात फोन र धम्कीहरुसमेत प्रयोग भएको कमल थापाले यसअघि नै गुनासो गरिसकेका छन् । जुन संस्थाका लागि आफूले टाउकोमा कफन बाँधेर लियो, त्यही संस्थाले आफ्नो पार्टीभित्र हस्तक्षेप ग¥यो भन्दै थापाले ज्ञानेन्द्रसँग चित्त दुखाएका छन् ।

यतिसम्म कि ०७९ को चुनावमा ज्ञानेन्द्रको सचिवालयले राप्रपाभित्रै पनि राजतन्त्र पक्षधरलाई टिकट दिन आग्रह गरेको थियो । भोट माग्दा ज्ञानेन्द्रको टिशर्ट लगाएर चुनाव प्रचारमा खटिन कतिपय उम्मेदवारलाई उर्दी गरिएको थियो ।
नेपालको राजामा हुने चरित्र भनेको एउटा पार्टीलाई मात्र होइन, सबै पार्टीलाई समदर्शी नजरले हेर्नुपर्छ । राजाको चरित्र भनेको सबै धर्म, सबै संस्कृति, सबै जातजाति र समुदायलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने हो । तर, ज्ञानेन्द्र शाह र उनको सचिवालय राप्रपाभित्र पनि गुट चलाएर बसेको छ । यो ज्ञानेन्द्र शाहको हदैसम्मको संकीर्णता हो । उनीसँग संवैधानिक वा सांस्कृतिक राजामा हुने योग्यता र इमान छैन भन्ने प्रमाण हो । यस्तो संकीर्ण चिन्तन भएको व्यक्तिले भोलि खोपीमा बसेर अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्ला भन्ने विश्वास कमल थापालाई समेत छैन, अरुलाई त परको कुरा ।

फेरि फर्किने लोभ

ज्ञानेन्द्र शाहले अहिलेको व्यवस्थाप्रति जुन वितृष्णा व्यक्त गरिरहेका छन्, उनी फेरि गद्दीमा फर्कने आशामा छन् भन्ने थाहा पाउन अर्को कुनै विशेष अन्तरदृष्टि आवश्यक पर्दैन । तर, फेरि गद्दीमा फर्कने उनको आशा निकै नै जोखिमपूर्ण छ ।
विसं. २००४ साल असारमा जन्मेका पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र ७६ वर्ष पुगिसकेका छन् । देशमा अहिले युवा नेतृत्वको बहस भइरहेका बेला उनको उमेर अहिलेका दलका नेताहरुको भन्दा पर पुग्न लागेको स्थिति छ । अबको केही वर्षमा उनी झन् झन् वृद्ध हुँदै जानेछन् ।

छोरा पारस शाहले राजा हुन्न भनेर सार्वजनिकरुपमै भनिसकेको राप्रपा नेपालका अध्यक्ष कमल थापाको भनाइ छ । उनी राजा भएको अवस्थामा पनि उनको छविलाई लिएर विवाद हुन सक्छ । राप्रपाकै नेताहरु भन्छन्, अब राजा फर्कने अवस्था भयो भने पनि संसदले नै कसलाई राजा बनाउने र कसलाई नबनाउने भन्ने तय गर्नुपर्छ । त्यो अवस्थामा पारसको राजा बन्ने सम्भावना छैन । त्यसपछि १६ वर्षमा हिँड्दै गरेका नाति या नातिनी वा बुहारी हिमानी वा अरु शाह बंशका व्यक्तिहरु खोज्दै हिँड्नुपर्ने हुन्छ । त्यो स्थितिमा बंश व्यवस्थाकै आधारमा राजा बनाउने हो भने पनि ज्ञानेन्द्रपछि कसलाई खोज्दै हिँड्ने ? यसको जवाफ स्वयं राजावादीहरुसँग छैन ।

योभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न त के छ भने ज्ञानेन्द्रले गणतन्त्रात्मक व्यवस्थालाई स्वीकार गरेर श्रीपेच र राजदण्ड जनतालाई जिम्मा लगाएका हुन् कि होइनन् ? उनले नागरिक भएर बस्ने ईच्छाका साथ गद्दी त्यागेका हुन् कि होइनन् ? यदि उनले त्यो त्याग देखाएका हुने भने उनी त्यसैमा अडिनु उपयुक्त र श्रेष्यस्कर हुन्छ कि विगतमा जस्तै कसैको उक्साहटमा लागेर फेरि सत्ता हातमा लिने बाटोतिर लाग्नु उपयुक्त हुन्छ ? फेरि राजा हुने प्रयासमा लाग्दा ज्ञानेन्द्र विगतमा जस्तै पुनः एकचोटि

ज्ञानेन्द्रका नाममा हुने लोकतन्त्रविरुद्ध ‘कु’ को प्रयास असफल भयो भने त्यसपछि उनले अहिले पाउँदै आएको मान–सम्मान कायमै रहन्छ कि गुम्छ ? यी प्रश्नहरुमा विचरण नगरी ज्ञानेन्द्रले वीजनको उत्तरार्धमा आएर पूर्वपञ्चहरुको ईच्छा तुष्टिकै लागि अब आफ्नो ऐतिहासिक ‘त्याग’ माथि दाग लगाउनलान् ? यो प्रश्न निरुत्तरित छ । स्वयं कमल थापाले नै भन्ने गरेको सुनिन्छ– विदेशीको आडमा या सैन्य विद्रोहबाट फर्कने राजतन्त्र टिकाऊ हुँदैन ।

ज्ञानेन्द्रका दुई विकल्प

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रसँग अब विगतको जस्तो गल्ती वा विवादमा नफस्नका लागि दुईवटा विकल्प बाँकी छन् ।

पहिलो विकल्प : पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रलाई अहिलेको शासनप्रति अरुचि वा असन्तुष्टि देखिएको हो र शाह बंशको बिँडो थाम्न केही गरौं भन्ने लागेको हो भने यही संविधानको मातहतमा रहेर पार्टी खोल्न सक्छन् । पूर्वपञ्चहरु र राजावादी जनमतलाई एकीकृत गरेर उनले दल बनाएर बहुमत ल्याएर सरकार चलाउन उनलाई संविधानले छुट दिएको छ । जनताले साथ दिए भने प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपति जे पनि बन्न सक्छन् । राजावादीको बढ्दो जनमत हेर्दा उनले कुनैबेला जित्न पनि सक्छन् । यसका लागि उनले राप्रपालाई एकीकृत गराएर अध्यक्ष नभए सल्लाहकार वा संरक्षक बस्दा पनि हुन्छ ।

दोस्रो विकल्प : पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रलाई लाग्न सक्छ, म त राजा पो हुँ त केको पार्टी पोलिटिक्समा लाग्ने ? राजा भनेको त दलभन्दा, विचारभन्दा माथि हुन्छ । यदि यस्तो ठान्ने हो भने उनीसँग दोस्रो विकल्प पनि छ ।

पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले ०६३ सालमा रक्तपातको बाटो नरोजी शान्तिपूर्णरुपमा गद्दी त्याग गरेर देशलाई योगदान दिएकै हुन् । गणततन्त्र आउनमा ज्ञानेन्द्रको भूमिकाले ठूलो योगदान गरेकै हो । सत्ता छाडेपछि पनि उनी देशमै बसेका छन्, यो पनि सकारात्मक पक्ष नै हो । यही भूमिकाका कारण जनताले पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रलाई सकारात्मक मानेका छन् । उनको यो त्याग र अहिले उनले प्राप्त गरिरहेको मानसम्मान उनी राजा हुँदाको भन्दा मूल्यवान् र देशव्यापी छ । यही मूल्यलाई बुझेर ज्ञानेन्द्रले गणतन्त्रविरुद्ध हुने कुनै पनि हर्कतमा आफ्नो सहभागिता जनाएनन् भने उनलाई आगामी पुस्ताले पनि अन्तिम राजाका रुपमा सम्झिइरहने छ ।

तर, यसका लागि उनले राप्रपा वा राप्रपाको एउटा गुटलाई हैन, देशका सबै राजनीतिक दल र समुदायलाई समदर्शी नजरले हेर्न सक्नुपर्छ । हिजो आफैंलाई उचालेर धोका दिने पूर्वपञ्चहरुको साँघुरो घेराबाट बाहिर निस्कनुपर्छ । एकजाति, एक धर्म वा एक दलको पिछलग्गु बन्न छाडिदिनुपर्छ । सबैको साझा बन्ने प्रयास गर्नुपर्छ । विदेशका अतिवादीहरुसँग हात मिलाउन छाडिदिनुपर्छ । देशभित्र वा बाहिरका शक्तिसँग पूर्णरुपमा तटस्थ, पूर्वराष्ट्रप्रमुखको भूमिकामा बस्नुपर्छ । ‘यसैगरी बिताइदिन्छु दुईदिनको जिन्दगी’ भन्ने प्रण गर्नुपर्छ ।

हो, सक्रिय हुन मन लाग्दाखेरि पूर्वराजाले देशका लागि गर्न सक्ने कामहरु पनि धेरै छन् । जस्तो– हिमानी ट्रष्ट छ । जलवायु परिवर्तनको मुद्दामा पूर्वराजाले वकालत गर्न सक्छन् । सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक क्षेत्रमा पूर्वराष्ट्र प्रमुखले देश र जनतालाई योगदान दिएका धेरै उदाहरणहरु विश्वमा छन् । पूर्वराजा ज्ञानेन्द्रले पनि मठमन्दिरको धार्मिक दायराबाट बाहिर निस्केर समाज, देश र पृथ्वीलाई योगदान दिने प्रशस्त ठाउँ छन्, त्यता लाग्न सक्दा देशका लागि शाह बंशको योगदानले निरन्तरता पाउने छ ।

अन्त्यमा, पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहले फ्रान्सेली दार्शनिक भोल्तेयरको चर्चित भनाइ सम्झे पुग्छ । जसले भनेका थिए, ‘हे परमेश्वर, मलाई मेरा मित्रहरुबाट बचाऊ…..’

प्रकाशित मिति : १९ माघ २०८०, शुक्रबार  १० : ५६ बजे

रौतहटमा एक हजार किलो सुपारी बरामद

रौतहट– पूर्व पश्चिम राजमार्गको रौतहट स्थित प्रहरीले एक यात्रुवाहक बसबाट

गण्डकीका पदमुक्त सांसद देवकोटाको मुद्दा हेर्दाहेर्दैमा

काठमाडौं– गण्डकी प्रदेशका निलम्बित सांसद फणीन्द्र देवकोटाले दायर गरेको रिट

सबै भाषा, संस्कृतिको संवर्द्धन र विकास गर्न सरकार प्रतिबद्ध छ  : मन्त्री तामाङ

काठमाडौं– संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री हितबहादुर तामाङले नेपालमा बोलिने

जापानको फुकुशिमामा ४.९ म्याग्नीच्यूडको भूकम्प

टोकियो– जापानको फुकुशिमाको तटीय क्षेत्रमा आइतबार ४.९ रेक्टर स्केलको भूकम्प

राजनीनामा नगरेपछि स्वत:निलम्बित भए मुख्यसचिव अर्याल

काठमाडौं – अन्त:शुल्कको स्टिकर खरिदमा ३८ करोड ६७ लाख रुपैयाँ