नेपालमा पहिलो फिल्म ‘आमा’ बन्ने भएपछि भारतबाट क्यामेराम्यान देउजी भाइलाई बोलाइयो । नेपालबाट बनेको पहिलो निजी क्षेत्रको फिल्म ‘माइतीघर’का लागि पनि भारतबाट नै क्यामेराम्यान बोलाइयो ।

तर, शाही नेपाल चलचित्र संस्थानले पहिलो फिल्म बनाउने भएपछि बैकुण्ठमान मास्केलाई क्यामेराम्यानका रूपमा प्रस्तुत गरियो र नेपाली चलचित्रको पहिलो क्यामेराम्यान भनेर पनि उहाँलाई भन्न सकिन्छ ।

मास्केपछि नेपालको पहिलो रंगीन कथानक चलचित्र खिच्ने श्याममोहन श्रेष्ठको चर्चा आउँछ । श्रेष्ठले पहिलो कथानक चलचित्र रंगीन कुमारीलाई खिच्नुभयो । त्यसपछि प्रकाश थापाको दोस्रो फिल्म सिन्दूरलाई छयांङ्कन गर्नुभयो । श्याममोहन श्रेष्ठको छयाङ्कनको चर्चा धेरै बर्षसम्म रह्यो ।

श्रेष्ठपछि जीवनरेखाका लागि क्यामेराम्यानका रूपमा मञ्जुकुमार श्रेष्ठ आउनुभयो । श्रेष्ठले पनि धेरै नेपाली फिल्महरूको छायांकन गर्नुभयो र उहाँ एक निर्देशकका रूपमा पनि प्रस्तुत हुनुभयो ।

मञ्जुकुमार श्रेष्ठ, श्याममोहन श्रेष्ठ र वैकुण्ठ मास्केका बीचमा एउटा समन्वय, यी तीनैजना शाही नेपाल चलचित्र संस्थानसँग आवद्ध थिए ।

शाही नेपाल चलचित्र संस्थानसँग आवद्ध भएर अन्य क्यामेराम्यानका रूपमा मुरारी ठाकुर, जाबेत शाह र रामशंकर प्रधान लगायत धेरै छायाकारहरुले कोही नेपालमै सिकेका, कोही भारतको पुनेस्थित भारतीय फिल्म र टेलिभिजन संस्थान गएर सिकेका हुन् । तर, यीमध्ये जाबेत साहले रुसमा गएर छायांकन सिकेर आउनुभयो । उहाँले नेपाली फिल्महरू धेरै छयांङ्कन गर्नुभएको छ ।

मैले निर्देशन गरेका मेरा चलचित्रहरू सीमाना, अवतार, रानीखोला जस्ता पनि उहाँले खिच्नुभयो । शाहले छायांकनका रूपमा चलचित्रमा एउटा युग बनाउनुभयो, त्यसैगरी उहाँले आफ्ना सहायकका रूपमा धेरैलाई प्रशिक्षित गर्नुभयो त्यसमध्ये एक नाम हो– विदुर पाण्डे ।

पाण्डेलाई सीमाना फिल्ममा सहायकका रूपमा ल्याउनुभयो । पछि नेपालमा डिजिटल फिल्म बन्न सुरु भएपछि पहिलो डिजिटल फिल्म पनि पाण्डेले नै खिच्नुभयो । पाण्डेलाई क्यामेराम्यान बनाउनुमा सबै भन्दा महत्त्वपूर्ण भूमिका जाबेत शाहको छ ।

पहिलोपटक चलचित्रमा अभिनय गर्दै गरेका राजेश हमाललाई पनि पर्दामा आउँदा शाहले खिच्नुभयो । यस्ता धेरै कलाकारहरू छन्, जसले पहिलो पटक क्यामेरा फेस गर्दा जाबेत साह क्यामेराम्यान हुनु हुन्थ्यो ।

नेपालका क्यामेराम्यानको कुरा गर्दा दुईवटा नेपाली फिल्म, जो भारतबाट बनेर नेपालमा प्रदर्शन भए, जसले पछि भारत र नेपालको संयुक्त लगानीको रेकर्ड राखे, पहिलो सम्झना र दोस्रो कुसुमे रुमाल । यी दुवै फिल्म भारतमा सङ्घर्ष गर्दै गरेका निर्देशकहरू शम्भु प्रधान र तुल्सी घिमिरेले निर्देशन गरेका हुन् । यी दुवै फिल्मका क्यामेराम्यानका नामका रूपमा विनोद प्रधानको नाम आउँछ ।

विनोद प्रधान पश्चिम बङ्गालको पहाडी राज्य दार्जीलिङको कालिङपोङमा जन्मिएका हुन् । कालिङपोङमा उनको आफ्नै पिताको ओम स्टुडियो नाम फोटो स्टुडियो थियो । प्रधानले शाही नेपाल वायु सेवा निगमबाट प्रदान गरिने फिल्म एन्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्युट अफ इन्डियाको कोटामा पुने इन्स्टिच्युटमा गएर सिनेमाटोग्राफी पढे ।

त्यहाँ उनले भारतका प्रसिद्ध फिल्महरूमा छायांकन गरे । जसमा उनले कुन्दन शाहको फिल्म जाने भि दो यारोे, परिन्दा, रंग दे बसन्ती, थ्रि इडियड्स., खामोस जस्ता फिल्महरू खिचे । त्यसमध्ये एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण फिल्म देवदास पनि हो ।

प्रधानले नेपाली फिल्मको सिनेमाटोग्राफीहरुमा केही फरक शैली ल्याउनमा अहम् भूमिका निर्वाह गरे । नेपालमा बनेकासपना, तृष्णा जस्ता फिल्ममा पनि उनले छायांकन गरे ।

विनोद प्रधान नेपाली फिल्म सुटिङ गर्दा पुरै फिल्म खिच्न भ्याउँदैनथे । कहिले काहीँ उनी सुरुवातका केही कठिन र गाह्रो दृश्य खिचेर मुम्बई फर्किहाल्थे ।

सपना नामक एउटा फिल्ममा उनले छाडेर गइसकेपछि त्यसमा ५ जना क्यामेराम्यानले फिल्म छयांङ्कन गर्नुपर्ने अवस्था आयो । त्यसैगरी तृष्णा फिल्म पनि उनले मूल दृश्यहरू खिचेर गइसकेपछि उनका भाइ प्रमोद प्रधान र उनका सहायक हरी रायले छयांकन गरे । विनोद प्रधानले लाहुरेमा पनि निकै राम्रो छयांकन गरेका थिए ।

नेपाली सिनेमाको क्यामेराम्यानका नाममा नेपाली सिनेमालाई पर्दामा हेर्न लालायित बनाउने क्यामेराम्यानमध्ये साइनो फिल्मका क्यामेरा मेन मुनिर खानको पनि चर्चा हुन्छ । मुनिर खान फिरोज खानको एफ के इन्टरनेश्नलका क्यामेरा मेन हुन् ।

उनी पहिले देखि नै नासिर हुसेनका फिल्महरूमा क्यामेराम्यानका रूपमा आबद्ध थिए । ‘हम किसि से कम नही हे’ जस्ता फिल्महरूमा उनले काम गरे । मुनिर खानले साइनोमा १६ एम एमको क्यामेरामा ३५ को जुन क्वालिटी दिएका थिए, त्यो ऐतिहासिक नै मान्नुपर्छ ।

नेपाली सिनेमाको लामो यात्रामा नेपालको क्यामेराम्यानले जुन रेकर्ड राखेका छन्, त्यस्तै भारतको बलिउडबाट आएका क्यामेराम्यानले पनि नेपाली फिल्मलाई सक्दो उचाइ दिने काम गरेका छन् ।

भारतका केही क्यामेरामेन मध्य ‘मिन मोए रोय’ को नाम पनि लिन सकिन्छ । उनले किशोर राणाको कर्जा र मैले निर्देशन गरेको पहिलो फिल्म पृथ्वीमा छायांकन गरेका थिए ।

नेपाली चलचित्रको इतिहासमा नेपालका क्यामेराम्यानहरु मध्ये वैकुण्ठमान मास्के, श्याममोहन श्रेष्ठ, मञ्जु कुमार श्रेष्ठ, मुरारी ठाकुर, रामशंकर प्रधान, दीपक बज्राचार्य र राजु विक्रम थापा यी धेरै नाममध्ये एउटा नाम हो– मञ्जु कुमार श्रेष्ठ ।

उहाँले प्रकाश थापाजस्तो निर्देशकसँग आफ्नो चलचित्रको जुन यात्रा गर्नुभयो र थापाको फिल्मको निर्देशन, त्यो कठिन घडीमा उत्रेका कलाकारहरुलाई संयोजन गर्न एउटा क्यामेराम्यानका रूपमा जुन भूमिका निर्वाह गर्नुभयो, त्यो अतुलनीय छ ।

तर, मञ्जुकुमार श्रेष्ठको सहायकका रूपमा आएका क्यामेराम्यानहरुले पनि त्यतिकै अहम् भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ । जुनबेला मञ्जु कुमारले काम गर्नु हुन्थ्यो, त्यो समय अहिले जस्तो क्यामेराम्यानको रोल सजिलो थिएन । क्यामेराम्यानसँग फोकस पोलर, म्यागेजिन लोडर, क्यामेरासँग नाग्रा अलगै जोडिएको हुन्थ्यो ।

यी धेरै कारणले गर्दा त्यतिबेला बनेका फिल्महरूमा एउटा कठिनता बेलामा पनि उहाँले प्रकाश थापासँग काम गरेका फिल्महरूमध्ये सिन्दूर र जीवन रेखालाई अहम् मान्न सकिन्छ । ती फिल्महरूमा थुप्रै किसिमका कठिनाइहरू थिए ।

त्यतिबेला शाही नेपाल चलचित्र संस्थानभित्रको व्यवस्थापकीय पक्ष तलमाथि भइरहेको थियो । महाप्रबन्धक र उपमहाप्रवन्धकको द्वन्द्व चलिरहेको थियो । कलाकारहरू फेरिँदै थिए । सिनेमाको सुटिङ डेट लम्बिएर नायिकाले मुद्दा हालिरहेको अवस्था थियो । यस्तो अवस्थाका बीचमा पनि प्रकाश थापासँग मञ्जु कुमार श्रेष्ठको ट्युनिङ गज्जपको थियो ।

नेपाली सिनेमाको इतिहासमा मञ्जुकुमार श्रेष्ठ, श्याम मोहन श्रेष्ठ र वैकुण्ठमान मास्केको नाम कहिल्यै भुल्न सकिँदैन । त्यसैगरी पछि आएका क्यामेराम्यानहरु दीपक ढकाल, राजुविक्रम थापा, जाहबेत शाह र दीपक बज्राचार्यको पनि अतुलनीय योगदान छ ।

सिनेम्याट्रोग्राफरको एउटा अतुलनीय भूमिका भनेको ऊ निर्देशकको आँखा हो । निर्देशकलाई हेर्न सक्ने, निर्देशकको मनभित्र भएको क्षमतालाई खिच्न सक्ने क्षमता भएको हुनाले एउटा क्यामेराम्यान साहित्य बुझ्ने, कलाकारको मनोभाव बुझ्ने हुनुपर्छ ।

कलाकारसँग निर्देशक कठिन रूपमा काम गरिरहेको छ भने पनि क्यामेराम्यानले त्यसलाई संयोजन गर्नुपर्ने हुन्छ । हाम्रा फिल्मका कयौँ नृत्य निर्देशकहरू कलाकारलाई सुटिङ स्पोर्टमा अत्यन्त कडाइ गर्ने वा गाली गर्ने वा निकै कठोर बचनले सिकाउने हुनाले पनि क्यामेराम्यानले बेला बेलामा त्यो कलाकार र कोरियोग्राफरसँग पनि समन्वय गर्नुपर्ने हुन्छ ।

यो हिसाबले नेपाली फिल्ममा देखा परेका क्यामेराम्यानहरुको एउटा भूमिका त छँदै छ, तर उनले भोग्नुपरेका ती मानक इतिहासको चुनौती पनि एकातिर छ । क्यामेराम्यान र निर्देशकका बीचमा राम्रो समन्वय नभएसम्म राम्रो फिल्म बन्दैन । हामीले फिल्म इतिहासको लामो कालखण्डको अघिल्लो इनेड्लोरेन्स वा पहिलो दशकमा बनेको फिल्मलाई हेर्दा त्यो फिल्मको क्यामेरा मेन र निर्देशकका बीचको समन्वयले लामो ट्रलिसट लिएको छ । त्यसको इतिहास त विकराल चर्चायोग्य भएको छ ।

फिल्मलाई क्लोजअप लङसपमा व्याख्या गर्ने डेबिट वा ग्रिफिकका क्यामेराम्यान वा अर्सन वयल्स जो ५० वर्षको फिल्मको इतिहासमा ८५ वर्ष उहाँको फिल्म सिर्जना गर्ने हरेक १० वर्ष प्रथम श्रेणीमा आयो । त्यस फिल्मका निर्देशक अर्सन वयल्सको द ट्रायलका क्यामेरामेनको कुरा गर्दा क्यामेरा मेन र निर्देशकबीच कस्तो समन्वय हुनुपर्छ भन्ने मञ्जु कुमार श्रेष्ठले प्रकाश थापासँग र विनोद प्रधानले शम्भु प्रधान तुल्सी घिमिरेसँग गजबको समन्वय राख्नुभएको छ । किनकि डाइरेक्टर्स आइ भनेर चिनिने क्यामेराम्यान सदैव फिल्मको अग्रमोर्चामा रहन्छ ।

मौसमसँग, प्रकाशसँग, वा बिजुली बत्तीसँग, कलाकारले सबैसँग समन्वय हुने तरिकाले काम गर्नुपर्ने हुनाले क्यामेरामेन सदैव निर्देशकका लागि सुरक्षाको कवच जस्तै हो । नेपाली सिनेमाका ती धेरै क्यामेराम्यानहरुप्रति हार्दिक सम्मान ।