७० वर्षअघि संसदमा महाकवि देवकोटाको प्रश्न– हामी कहिले मान्छे बनौँला ?  | Khabarhub Khabarhub

७० वर्षअघि संसदमा महाकवि देवकोटाको प्रश्न– हामी कहिले मान्छे बनौँला ? 

बीपी, सम र सोमनाथको त्यो दौडाहा



राणाकालमै पूर्वी नेपालका धेरै दुर्गम ठाउँमा रात्रि स्कुल थिए । दिनभर घरखेतको काम भ्याएर स्थानीय बेलुकाको समय पठनपाठनमा उपयोग गर्थे । सरकारी सेवामा रहेकाहरू रात्रि स्कुल पढेर लोकसेवामार्फत वृत्ति विकासको नयाँ खुड्किलो पहिल्याउँथे । रात्रि त के अहिले सरकारी स्वामित्वका धेरै स्कुल दिवा चल्न नै हम्मे हम्मेको अवस्था छ । राजनीतिक नेतृत्व शिक्षा प्रणालीप्रति यति बेखबर छ कि उसले आफ्ना दलको वर्गीय संगठनका रूपमा शिक्षक र सभा सम्मेलनमा ताली पड्काउने सामर्थ्यका रूपमा मात्र विद्यार्थीलाई चिन्छ ।

बहुदल हुँदै गणतान्त्रिक व्यवस्थामा संख्यात्मक रूपले पाइला शिक्षालय खुले । निजी स्कुलको प्रभुत्व बढ्यो नै । तर शिक्षा र स्वास्थ्यमा जनताको पहुँच स्थापित गर्न राजनीतिक नेतृत्व यसरी चुक्यो कि ०७ सालको क्रान्तिपछि मोहन शमशेर नेतृत्वको सरकारले ७३ वर्षअघि गरेको सत्प्रयास स्मरण गर्नुपर्ने अवस्था आयो ।

क्रान्तिपछि बनेको सरकारका गृहमन्त्री बीपी कोइराला सिद्धहस्त साहित्यकार बालकृष्ण सम र सोमनाथ सिग्द्याललाई लिएर पूर्वी पहाडको एक महिने पैदलयात्रामा निस्किए । यस क्रममा उनीहरूले सरकारी स्कुल पुगेर तत्कालीन वस्तुस्थितिको मूल्याङ्कन गरे । क्रान्तिपछि शिक्षाको विकासमा देशव्यापी अभियान घोषणा गरे । राजनीतिक परिवर्तनपछि शैक्षिक जागरणमा प्रतिबद्ध उसबेलाको इच्छाशक्ति वर्तमान राजनीति नेतृत्वमा पुनरावृत्ति हुन जरुरी छ ।

बीपीका पिता कृष्णप्रसाद कोइरालाले जुद्धशमशेर राणाकै पालामा विराटनगरको आफ्नै घर कम्पाउण्डमा आदर्श विद्यालय खोलेका थिए । दरबार स्कुलपछि निजी स्तरबाट खोलिएको यो पहिलो विद्यालय थियो । राणाको निरंकुश शासनकालमा खुलेको यस स्कुलमा विद्यार्थीलाई अक्षर चिनाउने काम सँगसँगै शिक्षालाई कसरी जनताका घरआँगनमा पुर्‍याउने भन्ने विषयमा दिनहुँ प्रवचन हुन्थ्यो । हुनेखानेहरूले काठमाडौंबाट समेत आफ्ना सन्तान त्यहाँ पढाउन पठाउँथे ।

भारतबाट विद्वान शिक्षकहरू ल्याइएकाले पढाइको गुणस्तर अब्बल थियो । विद्यार्थीहरूलाई शिशु कक्षादेखि नै राष्ट्रप्रेमका ज्ञान दिइन्थ्यो । नेपालको झण्डा नागरिकका घरमा राख्न मनाही थियो । यद्यपि त्यहाँ झण्डाको प्रतीक बनाएर विद्यार्थीहरू भजन शैलीमा देशभक्ति गीत गाउँथे । यही संस्कारमा हुर्किएका बीपीले आफ्नो राजनीतिक जीवनमा पहिलो प्राथमिकता शिक्षालाई दिए ।

जेलमा बस्दा समेत पढ्ने, पढाउने, लेख्ने, लेखाउने संस्कृतिको विकास गरे । २००७ सालको सफल जनक्रान्तिपछि बनेको सरकारमा बीपी गृहमन्त्री भए । २३ वर्षको उमेरमा मन्त्री बनाइएका भरतमणि शर्माले थप काम नयाँ नयाँ पुस्तक पढेर बीपीलाई सुनाउनु पर्थ्यो रे !

पहिलोपल्ट मन्त्री भएका बीपीले हप्तौँ लगाएर पूर्वी पहाडी भेगको पैदल भ्रमण गरे । यस क्रममा उनले गाउँ गाउँमा जातजाति, भाषाभाषी, संस्कृतिका समुदायबीच शिक्षालाई कसरी समतामूलक बनाउन सकिन्छ भनेर बहस पैरवी चलाए । सबैभन्दा रमाइलो त के छ भने आफ्नो अभियानमा उनले देशका विख्यात साहित्यिक मित्रहरूलाई पनि सहभागी गराए ।

बीपीसँगै नाट्यसम्राट बालकृष्ण सम र कवि सोमनाथ सिग्द्याल पनि महिना दिन बढी पैदलै हिँडे । ०७ सालको क्रान्तिसँगै पूर्वी पहाडको भोजपुरमा जन्मिएको विद्योदय माध्यमिक विद्यालयको अवलोकन भ्रमणपछि आगन्तुक पुस्तिकामा बीपी, बालकृष्ण सम र सोमनाथ सिग्द्यालले शिक्षाको महत्वका विषयमा लिखित मन्तव्य प्रकट गरे । स्कुलमा पढ्ने तरुण र पढाउने शिक्षकहरूलाई ज्ञानको ज्योति फैल्याउन हौस्याए । आर्जित ज्ञानलाई देश हितमा उपयोग गर्न सल्लाह दिए ।

त्यसो त बीपीले जेल जीवनदेखिनै शिक्षालाई अधिकारको रूपमा स्थापित गर्न चाहेका थिए । जेल जर्नलको एउटा प्रसंगमा भनेका छन्– ‘प्रकाश, श्रीहर्ष, शशांक र चेतनाका लागि म ४ किताब लेख्न चाहन्छु । प्रकाशका लागि दर्शन, इतिहास, साहित्य सम्बन्धी– श्रीहर्षका लागि कला सम्बन्धित– शशांकका लागि इतिहासका महापुरुषका जीवनी र चेतनाका लागि साधारण ज्ञान विज्ञानका कुराहरू । चिठ्ठीको रूपमा बोलचालको भाषामा यी किताबहरूलाई लेख्ने विचार छ । आजकल मैले ४ पुस्तकमा हात हालिसकेको छु ।’

बीपी आफैँ अध्ययनशील थिए । कथा, उपन्यास, कविता, आख्यान, जीवनी सवैतिर कलम चलाए । राजनीति गरे, तर साहित्यको मर्ममा राजनीतिको छायाँ पर्न दिएनन् । गीताजस्तो जटिल वैदिक ग्रन्थको चिरफार गरेर कलम चलाए । दर्जनौँ किताब लेखे । उनी आफैँले भनेका छन्– सूर्यप्रसाद उपाध्यायले त झन् दश ट्रक किताब पढेका छन् । आफूलाई मन परेको पुस्तक पढ्नु छ भने बीपी प्रधानमन्त्री हुँदा पनि कार्यालय नै नगएर किताब पढ्ने गरेको उनका सहयोगीहरूले उल्लेख गरेका छन् ।

जीवनमा किताबको महत्वलाई बीपीले यसरी अर्थ्याएका छन्– ‘घरबाट आएका किताबहरूलाई सुमसुम्याए , नयाँ किताब तरुणी हुन, तिनमा आफूलाई चुर्लुम्म पार्नुभन्दा पहिले तिनीहरूलाई सुमसुम्याउनुपर्छ, यताउति उल्टाई पल्टाई हेर्नुपर्छ, एउटा आशा र उत्कण्ठाको सरसरी नजर माथिदेखि तलसम्म हाल्नुपर्छ, यसो सुँघ्नुपर्छ ।’

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको किस्सा नै अलग छ । प्रजातन्त्रको प्राप्तिको आव्हान गर्न बनारससम्म पुगेका उनी २०११ सालमा सल्लाहकार सभाको सदस्य बनाइए । बैठक भएका बेला उनी सिंहदरबारस्थित संसद् भवन जान्थे । जाडोको समय थियो । उनी ओभरकोट लगाएर संसद् जान्थे । संसद् पस्नुअघि हाजिरी गरेपछि त्यहीँको कोठामा ओभरकोट झुन्ड्याउँथे । एक दिन झुण्ड्याएकै ठाउँबाट देवकोटाको ओभरकोट हरायो । त्यत्रो सुरक्षा प्रबन्ध भएको ठाउँमा गरिमामय व्यक्तित्वको कोट हराएको घटनाले सनसनी मच्चियो । देवकोटालाई धेरैले प्रश्न गरे– ‘कोट कति पैसा परेको थियो ?’

देवकोटा हाँस्दै उत्तर दिन्थे– ‘कोटको मूल्य छोडिदिनुस् न । प्रश्न त यहाँ नैतिक मूल्यको हो । देशको विधायिकाको सदनबाट एउटा साधारण कुरा चोरी भयो । यो नेपालीका निम्ति निक्कै लज्जास्पद कुरा हो । म कोटको पीरले होइन, नेपालीको नैतिक बल गिरेकोमा पिरोलिएको छु । हामी कहिले मान्छे बनौँला ?’

देवकोटासँग जोडिएको अर्को प्रसंग पनि उल्लेखनीय छ । पण्डित सोमनाथ घिमिरे व्यास उनका विद्वत मित्र थिए । घिमिरे नेपाली र अंग्रेजी साहित्यका धुरन्धर विद्वान थिए । आफूले लेखेका धार्मिक लेखोट उनी देवकोटालाई देखाउँथे ।

देवकोटाको प्रतिक्रिया हुन्थ्यो– ‘पण्डितजी, तपाईँको चस्माको गलास कहाँको हो ? इन्डियन गलास हो कि युरोपियन ?’ । घिमिरेले भन्नुभएछ– ‘इन्डियन’ । त्यसपछि देवकोटाको प्रतिक्रिया थियो– ‘इन्डियाको गलासको काम छैन, युरोपियन चस्मा लगाउनुपर्छ । तपाईँको लेखन रुढीवादी भयो । त्यो इन्डियन क्लासकै प्रभाव हो त्यसैले युरोपियन गलास लगाउनुस् तपाईँले अनि मात्र लेखहरू लेख्नुस् ।’

धरणीधर कोइरालाको जाग न जागजस्ता कविताले त्यसवेलाका क्रान्तिवीरहरूलाई यसरी जगायो, बन्दुकको नालमाथि विजय पाउन युवाहरू रणमैदानमा ओर्लिए । गोपालप्रसाद रिमालको आमा कविताको भावभूमि त विचित्रैको छ । जुन अहिले पनि आलै छ ।

राजनीतिक क्रान्ति भलै नहोस्, भानुभक्तले कविताबाटै घुस्याहा डिट्ठा, विचारीहरूको उछितो काढे । आफ्नै साथी गजाधर सोतीकी श्रीमतीको असभ्य र अशिष्ट व्यवहारलाई उनले कलमबाट बाहिर ल्याएर अरूलाई असभ्य हुनबाट जोगाए ।

कवि भूपि शेरचनले ‘घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे’को व्यंग्यले सत्ता र शक्तिको उछितो काढिरहे । सिद्धिचरण श्रेष्ठ, केदारमान व्यथित, केशवराज पिँडाली, कृष्णचन्द्र प्रधान, फणिन्द्रराज खेताला, श्यामप्रसादजस्ता सर्जकहरूका कलमले युगअनुकूल प्रजातन्त्रका पक्षमा खबरदारी गरिरहे । यता लेखनाथ पौड्याल, माधवप्रसाद घिमिरे, शम्भुप्रसाद ढुंगेलका छन्दधाराले राष्ट्रप्रेमको बाँसुरी बजाइ रह्यो । सर्जकले मार्गनिर्देश गरेको राजनीतिमा जनताको हिस्सेदारी र जिम्मेदारी समान हुनेमा दुई मत छैन ।  अहिलेको राजनीति सहिष्णु नबन्नुमा यो पनि एउटा कारण हो ।

भोजपुरको विद्योदय स्कुलमा बीपी, बालकृष्ण सम र सोमनाथ सिग्द्यालले लेखेको मन्तव्य :

प्रकाशित मिति : ७ जेठ २०८१, सोमबार  १ : ५३ बजे

छुद्र ग्रहमा पहिलोपटक देखिएको ‘जागरण’ के हो ?

एजेन्सी– खगोलविद्हरूले पहिलो पटक एउटा महाविशाल ब्ल्याक होल आफ्नो होस्ट

‘भ्रष्टाचार विरोधी अभियन्ता हौँ’ भन्दै ठगी, समातिए चार जना

काठमाडौं– भ्रष्टाचार विरोधी अभियन्ता हौँ भन्दै ठगी गरेको आरोपमा प्रहरी

नेपाल-भारत सीमा तारबार गरौं : बर्तौला

काठमाडौं – सत्तारुढ एमालेका प्रमुख सचेतक महेश बर्तौलाले नेपाल-भारत सीमामा

बर्लिनबाट दोहा उडे राष्ट्रपति पौडेल

काठमाडौं– राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेल स्वीट्जरल्याण्डपछि जर्मनीको भ्रमण सकेर स्वदेश फर्कने

‘बर्ड फ्लूले भविष्यको महामारीविरुद्ध जुध्न विश्व तयार नभएको देखायो’

एजेन्सी– अमेरिकी गाईवस्तुसहित स्तनधारी जनावरहरूमा बर्ड फ्लूको बढ्दो घटनाले भविष्यमा