काठमाडौं – राजधानीको मुटु मानिने दरबार क्षेत्रमा रातो पहिरनमा चिटिक्क सजिएकी देवी कुमारीले दशनार्थीलाई पुलक्क हेर्छिन् । निधारको एउटा कुनादेखि अर्को कुनासम्म फैलिएको रातो टीका, आँखामा लामो पारेर पोतिएको गाजल र अनेक गरगहनाले सजिएकी कुमारीको सरल हाउभाउबाट जो कोही सजिलै प्रभावित हुन्छन् ।

देवी कुमारीलाई तलेजु भवानी र दुर्गाको अवतार मानिन्छ । उनै देवीले काठमाडौं र यहाँका मानिसको रक्षा गर्ने जनविश्वास छ ।

कतिपयले जीवित देवी कुमारीमा रोग निको पार्ने र जीवनमा आइपर्ने बाधा व्यवधान हटाउन सक्ने शक्ति रहेको भन्दै दर्शन एवं पूजा गर्दै आएको पनि पाइन्छ ।

धेरैमा कुमारीको पैतालाले भुईँ टेक्न नहुने धारणा रहेको देखिन्छ । लामो समयदेखि देवी कुमारीका संरक्षकको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आएका गौतमरत्न शाक्य भने यो मान्यता सही नभएको बताउँछन् । उनका अनुसार देवी कुमारीको पैतालाले जमिन टेक्न नहुने मान्यतामा कुनै सत्यता छैन ।

‘इन्द्र जात्राजस्ता पर्वमा पनि आफैँ हिँडेर जाने हो,’ उनले सुनाए, ‘इन्द्र जात्रामा देवीलाई रथमा राखेर नगर परिक्रमा गराइन्छ ।’

कुमारी छनोट प्रक्रिया धेरै नै जटिल र गोप्य छ । ज्योतिषीय मान्यता र शारीरिक परीक्षणका आधारमा कुमारीको छनोट हुने गरेको कतिपयको बुझाइ छ । कुमारी बन्न राति भुतसँग बस्नुपर्ने र यस्तै अरु हल्लाका कारण कुमारीको छनोट प्रक्रिया अझ रहस्यमय बन्न पुगेको छ ।

खासमा कुमारी छनोट हुन बोधिसत्वजस्तै विशिष्ट शारीरिक बनावट आवश्यक पर्ने आम मानिसको बुझाइ छ ।

कुमारी छनोट भएकी बालिकालाई कुमारीघर (कुमारी छेँ) मा राखिन्छ । कुमारी बनेकी बालिकाका मातापिताले पनि उनीसँग प्रत्यक्ष व्यवहार गर्न नपाउने र परिवारका सदस्यले समेत उनको निधार र चरणमा छोएर आशिर्वाद माग्ने चलन छ ।

रजस्वला सुरु भएपछि भने कुमारीले कुमारीघरमा बसिरहनुपर्दैन । उनको ठाउँमा अर्की कुमारी आउँछिन् ।

एकपटक कुमारी भइसकेपछि फेरि सामान्य जीवनमा फर्किन निकै जटिल हुन्छ ।

कुमारीले विवाह नै नगरी एक्लो जीवन बिताउनुपर्ने चर्चा पनि व्याप्त छ । कुमारीबारे धेरै कुरा थाहा भए पनि कुमारीघरभित्र के हुन्छ भन्ने विषय चाहिँ गोप्य नै रहन्छ । कुमारीघरभित्र रात्रीकालीन संस्कार, सहनशीलताको परीक्षण, देवीसँग कुमारीको सम्बन्ध चित्रण हुने चर्चा प्रशस्तै सुनिन्छन् ।

वास्तवमै, कुमारीको जीवन संसारकै लागि रहस्यको विषय बनेको छ ।

कुमारीबारे कतिपय गलत धारणा, अफवाह र रहस्य कायम रहेको गौतमरत्न शाक्य मान्छन् । उनका अनुसार कुमारीको जीवन एक्लो र सांस्कारिक मात्रै पनि छैन । ‘अहिलेकी कुमारीको उमेर ८ वर्ष हो, अरु केटाकेटीजस्तै उनको दिन बित्छ ।’ उनी भन्छन् ।

कुमारी मोबाइल चलाउँछिन्, टेलिभिजन हेर्छिन् र कुमारी घरका सदस्य अनि साथीभाइसँग खेल्छिन् । कुमारीको खुट्टाले भुईँ छुनै नहुने मान्यता पनि सही नभएको उनले स्पष्ट पारे ।

शाक्यका अनुसार कुमारी शैक्षिक गतिविधिमा पनि संलग्न छिन् । दैनिक दिउँसो १२ देखि ४ बजेसम्म उनको पढाइ हुन्छ । उनका लागि बेग्लै शिक्षकको समेत व्यवस्था गरिएको छ र नियमित परीक्षा पनि हुने गर्छ । स्कुलका साथीभाइ र सँगै कक्षामा पढ्ने केटाकेटी पनि उनलाई भेट्न आइरहन्छन् ।

परिवारका सदस्यसँग भेटघाट र दर्शनार्थीहरुलाई पनिले समय दिनुपर्छ । कुमारीको परिवारका सदस्यले उनलाई छुनै नपाउने भ्रम रहेको पनि शाक्य बताउँछन् । उनका अनुसार परिवारका सदस्यले कुमारीलाई स्पर्श अंकमाल गर्न पाउँछन् ।

कुमारीले हरेक दिन बिहान ९ देखि ११ बजेको समय दर्शनार्थीका लागि छुट्याउने गरेकी छिन् । दर्शनार्थीले कुमारीको चरण र शीरमा छोएर आशिर्वाद माग्छन् ।

कुमारीले मुस्कुराउनु हुँदैन भन्ने अर्को भ्रम रहेको शाक्य बताउँछन् । बालख कुमारीको बालापन र स्वच्छ मनबाट निस्केको मुस्कान र हाँसो पवित्र रहेको उनको भनाइ छ ।

पूर्वकुमारीले बिहे गरेर घरजम गरेको उदाहरण दिँदै शाक्य भन्छन्, ‘बिहे गरेर घरजम गरेका पूर्वकुमारीले सुखी जीवन बिताएका प्रशस्तै उदाहरण छन् ।’

कुमारी छनोट प्रक्रिया पनि सरल रहेको उनी बताउँछन् । उनका अनुसार कुमारी ११ वर्ष पुगेपछि नयाँ जन्मने बालिकाका परिवारलाई चिना बुझाउन आग्रह गरिन्छ । त्यसपछि ज्योतिष र तान्त्रिकहरुले चिना हेरेपछि कुमारीको योग्यता निर्धारण  गर्छन् ।

कुमारी छनोट गर्दा डरलाग्दो प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने धारणा भ्रमबाहेक अरु केही नभएको शाक्य स्पष्ट पार्छन् ।

कुमारीको दिन प्रातकालीन पूजाबाट सुरु हुन्छ । त्यसपछि कुमारीले बिहानको नास्ता खान्छिन् ।

नास्ता खाइसकेपछि दिउँसो १२ बजेसम्म कुमारीले दर्शनार्थीहरुलाई आशिर्वाद दिन्छिन् । त्यसपछि उनको पढाइ सुरु हुन्छ ।

बेलुकीको समय व्यक्तिगत काममा उनी व्यस्त हुन्छिन् । उनको खेल्ने समय, मोबाइल र अरु उपकरण चलाउने काममा उनको बेलुकाको समय बित्छ । राति चाहिँ होमवर्क गर्ने, टेलिभिजन हेर्ने, घरका मानिसहरुसँग भलाकुसारी गर्ने हुन्छ ।

देवी भए पनि सबैभन्दा सुरुमा कुमारी एउटी बालिका हुन् । उनको आफ्नो व्यक्तिगत जीवन पनि हुन्छ । धार्मिक जिम्मेवारी निभाउँदा बालापनमा असर नपुग्ने हिसाबले कुमारीको जीवन चलिआएको छ ।

तस्बिर : चिरायु शाक्य