काठमाडौँ– मानिसको जीवनको यात्राले कहिलेकाहीँ यस्तो मोड ल्याउँछ, जहाँ बाटो टुङ्गिएकोजस्तो लाग्छ । सपना अधुरै रोकिन्छन् ।  भविष्य अँध्यारो लाग्ला । तर, त्यही अँध्यारोभित्र उज्यालो पनि हुन्छ, जसलाई देख्ने आँट गर्नुपर्छ । शिशिर दाहालको कथा त्यही उज्यालो खोज्ने साहसको कथा हो ।

सिन्धुलीमा जन्मिएका शिशिर अहिले भक्तपुरको दधिकोटमा आफ्नो जीवनका सपनालाई पछ्याइरहेका छन् । २५ वर्षको उमेरमै उनले जीवनका उकाली–ओराली नजिकबाट भोगिसके । २०७८ साल शिशिरका लागि जीवनको एउटा कठोर मोड बन्यो । उनी दुर्घटनामा परे ।  मेरुदण्डमा चोट लागेपछि शारीरिक रूपमा अपाङ्गता बने । अहिले शिशिर हुइलचियरको सहाराले बाँचिरहेका छन् । शरीरले साथ दिन छोडेपछि मन पनि कहिलेकाहीँ थाक्थ्यो । ‘अब के गर्ने ?’ ‘कसरी बाँच्ने ?’

यी प्रश्नहरू उनको मनभित्र उभिरहन्थे घरिघरि । वरपरका मानिसहरूका शब्दहरू पनि कम पीडादायी थिएनन् । कसैले सहानुभूति देखाउँथे, कसैले निराशा । ‘अब त जीवन जिउन गाह्रो हुन्छ’, भन्ने आवाजहरू बारम्बार कानमा पर्थे शिशिरका । ती शब्दहरू कहिलेकाहीँ घाउभन्दा पनि गहिरो लाग्थे शिशिरलाई ।

दुर्घटनाले शरीर कमजोर बनायो शिशिरको तर  सपनालाई भने बलियो बनायो । त्यसैले त आज शिशिर दाहाल आफ्नै मेहनतले उभिएका छन्, अरूका लागि प्रेरणा बनेर । ‘के म यही अवस्थालाई नियति मानेर बस्ने कि फेरि केही गरेर उठ्ने ?’ भन्ने लाग्यो शिशिरलाई । त्यही प्रश्नले उनको जीवनको दिशा बदल्यो । अनि बने, नर्सरी व्यवसायी । परिवारकै पहिलो नर्सरी व्यवसायी बन्ने उनको सपना सामान्य थिएन । तर त्यो सपना पछाडि उनको आत्मनिर्भर बन्ने चाहना थियो ।

कृषि विषय अध्ययन गरेका उनले दुई वर्षसम्म किसानलाई तालिम दिए । अरूलाई उत्पादन सिकाउने, आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्ने उनको कामले उनलाई सन्तुष्टि दिन्थ्यो ।

दुर्घटनापछि अरूकोमा गएर काम गर्न गाह्रो थियो । ‘आफ्नै केही गरौँ’ भन्ने सोच उनको मनमा आयो । आफू आफ्नै खुट्टामा उभिनुपर्छ भन्ने अठोटले २०७९ सालदेखि शिशिरले नर्सरी व्यवसाय सुरु गरे । सुरुवात सजिलो थिएन । शरीरले सधैँ साथ दिँदैनथ्यो । स्रोतसाधन सीमित थिए, र नीतिगत झन्झटहरू आफ्नै ठाउँमा थिए । तर, उनले हार मानेन् । माटोसँग खेल्दै, हरियाली बिरुवासँग रमाउँदै शिरिरले आफैँलाई पुनः उभ्याए । उनको नर्सरीमा फुल्ने हरेक बिरुवाले व्यवसाय मात्रै नभएर शिरिरको सङ्घर्षको कथा बोकेको छ । अहिले उनले त्यसबाट राम्रो आम्दानी गरिरहेका छन् । शिशिर भन्छन्, ‘मेहेनत गरे विदेश जानै पर्दैन । नेपालमै भविष्य छ । गाह्रो त छ, तर गर्न सकिन्छ । नीतिगत रूपमा केही चुनौती छन्, तर यदि दृढ भएर लागियो भने भोलिको दिन पक्कै राम्रो हुनेछ ।’

 भृकुटीमण्डपमा चलिरहेको तेस्रो हर्टिकल्चर मेलामा भेटिएका शिशिरको आवाजमा आत्मविश्वास झल्किन्छ । विश्वास, धैर्य र मानिसको साहसले मान्छे पनि कठिनाइ चिरेर अघि बढ्न सक्छ भन्ने उदाहरण दिएका छन् शिशिरले ।

कीर्तिपुरको शान्त वातावरणमा फैलिएको हरियालीबीच, बुढाथोकी नर्सरीमा बोटबिरुवाका दिनहुँ नयाँ जीवन अंकुराइरहेको छ । यही हरियालीसँगै आफ्नै पहिचान बनाउँदै छिन्, सुरसा ओझाले पनि ।  उनका लागि यो व्यवसाय रोजगारीको माध्यम मात्रै नभएर पुस्तान्तरण हुँदै आएको एउटा सपनासमेत हो ।

फूल र बिरुवाप्रतिको मोहले उनका हजुरबाले सुरु गरेको नर्सरी व्यवसाय अहिले परिवारको पहिचान बनेको छ । ‘सुरुमा त हजुरबाले गर्नुभएको हो, म त पछिल्ला चार वर्षदेखि यसमा लागेको हुँ,’ उनी भन्छिन् ।

सुरसाका लागि यो यात्रा त्यति सहज भने भएन । नेपाली समाजमा अझै पनि हर्टिकल्चर (उद्यान) व्यवसायलाई सम्मानित पेशाका रूपमा हेर्ने चलन बलियो नहुँदा पढेलेखेर अन्य जागिर पो खानुपर्छ, यस्तो कृषिजन्य पेसामा लाग्ने हो र  भन्ने समाजको प्रश्नलाई बेवास्ता गर्दै अगाडि बढिरहेका छिन्, उनी ।

‘यो क्षेत्रमा इज्जत कम हुन्छ, कहिलेकाहीँ हेपिएकोजस्तो पनि महसुस हुन्छ’, सुरसा खुलेर सुनाउँछन् । यद्यपि, उनको दृष्टिकोण फरक छ । चुनौतीलाई कमजोरी होइन, अवसरका रूपमा हेर्ने सुरसाको सोचले नै उनलाई अगाडि बढाएको छ ।

नर्सरीमा फूलका बिरुवा, फलफूलका स्याउला, सजावटी बोटबिरुवादेखि लिएर दुर्लभ प्रजातिसम्म पाइन्छन् । उनका अनुसार, अहिले विस्तारै युवाहरू पनि यस क्षेत्रमा आकर्षित हुन थालेका छन् । सहरको बढ्दो हरियालीप्रतिको चासो, घरमै बगैँचा बनाउने चलन र वातावरणीय सचेतनाले हर्टिकल्चर व्यवसायको सम्भावना बढाएको छ । सुरसाले नर्सरीलाई व्यापारका रूपमा मात्र लिएकी छैनन् । वातावरण संरक्षणसँग जोडिएको अभियानका रूपमा पनि लिएकी छिन् । ‘एउटा बिरुवा रोप्नु भनेको स्वच्छ वातावरणको भविष्य रोप्नुजस्तै हो’, सुरसाको विश्वास छ ।

सामाजिक दृष्टिकोण बदल्नुपर्ने चुनौती अझै बाँकी भए पनि सुरसाजस्ता युवाको पहलले विस्तारै परिवर्तनको सङ्केत देखिँदैछ । हजुरबाबाट सुरु भएको हरियालीको यात्रा अहिले नयाँ पुस्ताको आत्मविश्वाससँग जोडिएको छ, जहाँ मेहनत छ, सपना छ र सोच बदल्ने दृढ अठोट पनि ।

ललितपुरका दीपेन्द्र तुलाधर स्वदेशमै सम्भावना खोज्ने अर्का उदाहरणीय उद्यमी हुन् । पहिले विज्ञापन एजेन्सी सञ्चालन गर्दै आएका उनको व्यवसाय कोरोना महामारीसँगै प्रभावित भयो । लक डाउनले बजार ठप्प बनेपछि विज्ञापन क्षेत्र मात्र होइन, धेरै उद्योगहरू धराशायी बने, जसको प्रत्यक्ष असर उनको व्यवसायमा पनि पर्‍याे । परिस्थिति बिग्रँदै जाँदा परिवार र आफन्तले विदेश जाने सुझाव दिन थाले । भाइहरू विदेशमै रहे पनि उनलाई भने विदेशिनु मात्र विकल्प जस्तो लागेन । विदेशमा पनि सजिलो कहाँ छ र भन्ने सोचले तुलाधरलाई स्वदेशमै केही नयाँ गर्ने दिशातर्फ डाेर्‍यायाे ।

त्यही क्रममा उनले नर्सरी व्यवसाय रोजे । आज उनी यही क्षेत्रमा स्थापित भएका छन् ।  ‘अहिले मासिक ४५ लाखसम्म कमाइ भएको छ’, उनी भन्छन्, ‘मेहेनत गरेमा हर्टिकल्चर व्यवसाय राम्रो छ ।’ भृकुटीमण्डपमा जारी पुष्प प्रदर्शनीमा भेटिएका तुलाधर ग्राहकलाई फूल तथा नर्सरीका बिरुवा बिक्रीमै व्यस्त थिए । व्यापारसँगै उनले ग्राहकलाई बिरुवाको स्याहार–सम्भारसम्बन्धी सीप पनि सिकाइरहेका थिए । कुन बिरुवालाई कति पानी चाहिन्छ, कुन भित्र वा बाहिर राख्नुपर्छ भन्ने जानकारी दिन उनी विशेष ध्यान दिन्छन् ।

नर्सरी क्षेत्रमा ११ अर्बभन्दा बढीको लगानी
नर्सरी व्यवसायी सङ्घ नेपालका अनुसारका अनुसार नर्सरी क्षेत्रमा ११ दशमलव ८३ अर्बको लगानी रहेको छ । तीन हजार ९०० भन्दा बढी नर्सरी व्यवसायीहरू रहेको सङ्घको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । पुष्प, फलफूल, कृषि वन तथा जडीबुटी गरी विभिन्न उपक्षेत्रमा फैलिएको नर्सरी व्यवसायले वार्षिक करिब ६.४३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको कारोबार गरिरहेको तथ्याङ्क सार्वजनिक गरिएको छ । विवरणअनुसार पुष्प नर्सरीतर्फ ७५१ वटा व्यवसायी रहेका छन् । करिब ११.२७ करोड  उत्पादन हुने गरेको छ । वार्षिक २.३० अर्ब रुपैयाँ पुष्प व्यवसायबाट उत्पादन हुने गरेको छ ।

करिब ५५० फलफूलको व्यवसायबाट वार्षिक एक दशमलव ६५ अर्ब रुपैयाँ आम्दानी हुने गरेको छ । त्यस्तै कृषि वन नर्सरीतर्फ सबैभन्दा धेरै दुई हजार २०० व्यवसायी सक्रिय रहेका छन् । यस क्षेत्रबाट शून्य दशमलव ८८ अर्बको कारोबार हुँदै आएको छ । जडीबुटी नर्सरीतर्फ ४०० व्यवसायी संलग्न रहेको र वार्षिक एक दशमलव ६० अर्ब रुपैयाँ आम्दानी हुने गरेको छ ।

नर्सरी व्यवसायमार्फत एक लाख २० हजार नागरिकले रोजगारी तथा आयआर्जनको अवसर पाइरहेका छन् । सङ्घका अध्यक्ष रामजी प्रसाद तिमल्सेनाले नर्सरी व्यवसायलाई देशव्यापी रूपमा विस्तार गर्नुपर्नेमा जोड दिँदै यसको सम्भावनाको अध्ययन र प्रवद्र्धनका लागि आवश्यक बजेट व्यवस्था गर्न सरकारसँग आग्रह गरे ।

सरकारी नीति, प्रविधि हस्तान्तरण, गुणस्तरीय बीउ–बिजनको उपलब्धता र बजार विस्तारलाई प्राथमिकतामा राखेर दीर्घकालीन विकास रणनीति आवश्यक रहेकामा उनको जोड रहेको छ ।