काठमाडौं– सुवास बस्ताकोटी र अनुपा रेग्मीले आफ्ना दुई छोरीको व्रतबन्ध गरिदिएका छन् । सोमबार राजधानीको पशुपतिनाथ मन्दिरमा उनीहरुले १४ वर्षीया समु र १० वर्षीया परुको व्रतबन्ध गरिदिएका हुन् । छोरा र छोरीबीच ‘एक्स’ र ‘वाई’ क्रोमोजमबाहेक अरू भिन्नता नहुने भन्दै व्रतबन्ध गरिदिएको अभिभावकले बताए ।

खबरहबसँग कुरा गर्दै आमा अनुपाले अंश खाने कोही नभएपछि सन्तान बराबर हुन् भन्ने सन्देश दिन व्रतबन्ध गरिदिएको बताइन् ।

‘हाम्रा दुई छोरी हुन् । परिवारबाट भन्दा पनि समाजबाट छोरा पाउनुपर्छ भन्ने दबाब थियो । अंश खाने कोही भएन । किरिया गर्ने छोरा चाहिन्छ भन्ने कुरा आयो’, उनले भनिन्, ‘गाउँ (गोरखा) जाँदा पनि आफन्तले तिमीहरूको किरिया गर्ने हामी हो । पैसा सापटी देउ भन्ने गर्थे । व्रतबन्ध गरेपछि छोरीहरुले अंश खान्छन् र किरिया गर्छन् ।’

छोरी पाएकै कारणले आफूहरु समाजबाट हेपिएको उनको भनाइ छ । ‘छोरा र छोरीबीचको भिन्नता भनेको क्रोमोजम मात्रै हो । बाँकी बच्चा बन्ने प्रक्रिया उस्तै हो । उनीहरुबीच केही फरक हुँदैन । छोरी जन्माउने अभिभावकलाई किन हेप्ने ? छोरी पाएकै कारणले हामीले हेपिँदै आउनुपर्‍यो । सबै सहँदै आउनुपर्‍यो’, उनी थप्छिन्, ‘मेरा छोरीहरुले गुन्युचोली गर्नै मानेनन् । गुन्युचोलीमा मन्त्र पनि नहुने र कुनै वैज्ञानिक आधार पनि नदेखिएको कारण मानेनन् ।’

भारतको हरिद्वारमा छोरीहरूले जनै लगाउँछन् । गायत्री समाजले पनि जनै लगाउन बन्देज गरेको छैन । जनै लगाएका छोरीलाई आफ्नो आमाबुवाको कर्म गर्न छुट रहन्छ ।

छोरीहरुको व्रतबन्ध गरेपछि धेरै नकरात्मक प्रतिक्रिया पाएको अनुपा बताउँछिन् । भन्छिन्, ‘धर्म नष्ट गरेको आरोप आयो । परिवर्तको नाममा धर्म नासक भने । अब छोराहरुलाई गुफा राख्ने र गुन्युचोली गर्दिनुपर्‍यो भन्ने जस्ता प्रतिक्रिया आयो । तर, हामीले छोराको ठाउँमा छोरी र छोरीको ठाउँमा छोरालाई राख्नुपर्छ भनेको होइन । छोराहरुलाई पछाडि राखेर समानता आउँछ भन्ने धारणा हाम्रो पनि होइन ।’

छोरा र छोरी दुबै बराबर भएकाले शिक्षा र संस्कारले फरक पर्ने उनको भनाइ छ । ‘स्वास्थ्यकर्मीका नाताले लेबर रुममा जन्मेको बच्चादेखि मृत्युघाटमा पुगेकोसम्म देखेकी छु । त्यसबीचमा छोरा र छोरीलाई सिकाएको शिक्षा र संस्कारले नै फरक पर्ने हो । अरु केही फरक छैन,’ उनी भन्छिन्, ‘यदि भगवानकै सन्तान हुन् भने सृष्टि चलाउन छोरा-छोरी बराबर हुन् । देवीको मुर्ति पूजा गरिन्छ । उहाँहरूलाई स्वीकार गरिन्छ । अहिले पनि कति महिला वाचिका पण्डित हुनुहुन्छ । उहाँहरू राम्रो हुने र मेरो छोरीहरू व्रतबन्ध गरेकै कारणले कसरी नराम्रो भए ?’

धर्मशास्त्रले छोरीहरूले जनै लगाउन बन्देज गरेको छैन । हिन्दूशास्त्रमा छोरीहरुले वेद पढ्ने र जनै लगाउने उल्लेख छ । तर के कस्तो कारणले जनै छोराहरुले मात्रै लगाउने हो भन्ने स्थापित भएको हो भन्ने यकिन छैन । व्रतबन्ध गर्नु भनेको अनुशासनमा बस्नु र अध्ययन सुरु गर्नु हो भन्ने छ । त्यो कुरा छोरीले पनि गर्नु आवश्यक छ ।

हिन्दू धर्मका गुरुहरुले पनि छोरीहरूको ब्रतबन्ध गरिदिएको उनीहरुको भनाइ छ । ‘समाजमा छोरीहरुको व्रतबन्ध गर्ने हामी पहिलो भने रहेनछौँ । आलोचना हुने डरले गुरुहरु खुल्नुभएको रहेनछ । नत्र अरु अभिभावकहरूले पनि छोरीको व्रतबन्ध गरिदिएको पाएँ । मेरै छोरीको गुरूहरूले आफ्ना छोरीहरूको व्रतबन्ध गरिदिएको खुलासा गर्नुभयो ।’

जनै नलगाए पनि आमाबुवाप्रतिको कर्तव्यबाट पछाडी हट्ने थिएनन् तर जनै लगाएपछि धर्म र समाजले विरोध गर्न पाउने भएन भन्ने उद्देश्य हो । जनै नलगाएको छोरीबाट कर्मकाण्ड गर्न पण्डितहरुले अस्वीकार गर्छन्’ अनुपा भन्छिन्, ‘त्यसकारण छोरीहरूले जनै लगाउन रुचि देखाएनन् । छोरा मान्छेले पनि जतिबेलै जनै लगाएर हिँडिरहेका हुँदैनन् । चाडपर्व, कर्मकाण्ड वा पूजामा लगाउँछन् । छोरीले पनि रजस्वला हुँदा नलगाउने अरु बेला लगाउने गर्दा हुन्छ ।’