न्यायाधीश जनकमान : तपाईंलाई सशस्त्र जनक्रान्ति गरेको आरोप सम्बन्धमा के भन्नुहुन्छ ?
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला : मैले सशस्त्र क्रान्तिको घोषणा गरेको छैन । तर सो को सिद्धान्तः व्याख्या गरेकोबाट प्रेरणा पाई पार्टीका सदस्यहरू मात्र होइन, जो कोही व्यक्तिले जहाँकहीँ प्रजातन्त्रका लागि गरेको कार्यको नैतिक जवाफदेही मेरो छ ।

न्यायाधीश जनकमान : गिरिजाप्रसादसँग चिनापर्ची छ ?
विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला : निज मेरो सहोदर कान्छो भाइ हो । निज कांग्रेस पार्टीको सदस्य हो वा होइन भन्ने प्रश्नका सम्बन्धमा म भन्न चाहन्न ।

मृत्युदण्ड दाबीसहित बीपीमाथि सात मुद्दा थिए । बयान हुँदै थियो । जनकमान फैसला लेख्दै थिए । अदालतको फैसलालाई प्रभावित गर्न प्रहरीको दबाब बढ्दै थियो । प्रहरी अधिकारी विभिन्न बहाना गरी इजलासमा बस्न खोज्थे । तर जनकमान तिनीहरूलाई ढिम्किन दिँदैनथे । यसैको परिणाम बीपीलाई इजलासमै चिया खान, बसेर बयान गर्ने अतिरिक्त सुविधा दिएको भन्ने लगायतका पोल लगाएर त्यसबेला बदनाम गर्ने  प्रयास भए । तर भाँचिन जान्ने, दोब्रिन नजान्ने जनकमानले यी सबै आलोचना मात्र पचाइदिएनन्, निर्देशन दिन खोज्ने तत्कालीन कानुनमन्त्रीको झण्डै कठालोसम्म समाउन भ्याए ।

त्यो बेलाको सरकार बीपी र गणेशमानलाई मृत्युदण्डको फैसला गराउने एक सूत्रीय अभियानमा थियो । ‘जनकमानले कस्तो फैसला गर्ला ?’ आम कौतुहलको विषय थियो ।

त्यो बेलाको सरकार बीपी र गणेशमानलाई मृत्युदण्डको फैसला गराउने एक सूत्रीय अभियानमा थियो । ‘जनकमानले कस्तो फैसला गर्ला ?’ आम कौतुहलको विषय थियो । अनुमानका खेती प्रशस्त चलेका थिए । सेनानी यज्ञबहादुर थापा र भीमनारायण श्रेष्ठलाई अदालतकै फैसलामा मृत्युदण्ड दिइएको घटनाले राजनीति क्षेत्र त्राहित्राहि थियो । तर सबै शङ्का आशङ्का निमिट्यान्न पार्दै जनकमानले प्रजातन्त्रको पक्षमा फैसला गरिदिए ।

नेतृत्व दिनु र लिनुमा के भेद हुन्छ भनी विवेचना गर्दा नेतृत्व दिँदा कार्य आफैँले सञ्चालन गरेको हुन्छ । मनसाय र कार्यसमेत भएको स्पष्ट हुन्छ ।  

फैसलाको एउटा अंश यस्तो थियो– ‘प्रजातन्त्रको लागि जोसुकैले जहाँकहीँ घटेको वा घटाएको घटनामा मेरो नैतिक जवाफदेही छ भन्नु भएकोबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि आफूले नेतृत्व दिई कुनै घटनालाई पनि सङ्केत गरी सञ्चालन गरेको हुँ भनी केवल साधारण तथा नैतिक जवाफदेही छ भन्नुको अर्थ यो प्रष्ट हुन्छ कि आफूले त्यस्तो घटनालाई नेतृत्व दिएको होइन र केवल नेतृत्व लिन मात्र खोजेको भन्ने प्रष्ट हुन आउँछ । नेतृत्व दिनु र लिनुमा के भेद हुन्छ भनी विवेचना गर्दा नेतृत्व दिँदा कार्य आफैँले सञ्चालन गरेको हुन्छ । मनसाय र कार्यसमेत भएको स्पष्ट हुन्छ ।  अर्थात यस्तोमा मनोभावनासम्म आफ्नै मनमा कुण्ठित रहेको तर कानुनी जवाफदेही नभएको अर्थ जनाउँछ । मनमा मात्र कुण्ठित रहेको मनोभावनालाई कानुनले सजाय गर्न मिल्दैन ।’

जनकमानले नेताहरूलाई न्याय त दिए । तर न्याय दिने न्यायमूर्तिलाई नै अन्यायको शिकार बनाइयो । संवैधानिक अङ्गकै ‘कू’ मा परेर उनले जागिरबाट हात धुनु पर्‍याे । २०३९ सालमा बिनाकारण उनलाई पदच्युत गरियो । नेताले त उनीसँग गुहार मागे तर जनकमानले गुहार माग्ने ठाउँ पाएनन् ।

जनकमानले बूढी औँला र माझी औँला फड्कारेर ‘हरे कृष्ण’ भनेपछि बिताउँछ भन्ने न्याय क्षेत्रमा आहानजस्तै बनेको थियो । बीपीको मुद्दा हेर्न सबै न्यायाधीशहरू डराएर छेउ किनारा लागेको परिस्थितिमा उनको संयोजकत्वमा गठित एक सदस्यीय विशेष अदालतले मुद्दाको छिनोफानो गरेको थियो ।

शहीद गङ्गालाल र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलालका भाइ (फूपुका छोरा) जनकमान सानैदेखि राजनीतिमा सक्रिय थिए । गङ्गालालबाट त उनले बाह्रखरी नै सिकेका थिए ।

जनकमानको जीवनलिला विचित्रको छ । एउटा सफल नेता भएर काठमाडौँ नगरको पहिलो नगरपिताको कीर्तिमान बनाएका जनकमानले न्यायसेवामा फड्को मार्नुका पछाडि रोचक पृष्ठभूमि छ । उनको इतिहास हेर्दा जनकमानले के गरे भन्दा पनि के चाहिँ गरेनन् भन्ने निष्कर्षमा पुगिन्छ ।

राजनीति, पत्रकारिता, शिक्षण, व्यापार हुँदै अन्त्यमा उनले न्यायसेवालाई आफ्नो अन्तिम गन्तव्य बनाए । जीवनको उत्तरार्द्धमा भने उनी समाजसेवा, अध्ययनमा रमाए ।  शहीद गङ्गालाल र नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलालका भाइ (फूपुका छोरा) जनकमान सानैदेखि राजनीतिमा सक्रिय थिए । गङ्गालालबाट त उनले बाह्रखरी नै सिकेका थिए ।

२००९ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीबाट मेयरमा टिकट पाएका जनकमानलाई काठमाडौँका जनताले २५ सय भोट दिएर नेता बनाए ।

दाजुहरूसँग हिँड्दाहिँड्दै पत्तै नपाई उनी सक्रिय राजनीतिक कार्यकर्ता भइसके छन् । लुकिछिपी पोस्टर पम्पलेट टाँस्न जनकमान माहिर थिए । राजनीतिसँगै उनले पढाइलाई पनि सँगसँगै लगे । २००९ सालमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीबाट मेयरमा टिकट पाएका जनकमानलाई काठमाडौँका जनताले २५ सय भोट दिएर नेता बनाए । तर एक वर्ष नपुग्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसाद कोइरालाले ‘कू’ गरेपछि मेयर पद नै धरापमा पर्‍याे । त्यसपछि उनी जेल परे ।

जेलबाटै न्यायका लागि सर्वोच्चमा रिट दायर गरे । तर दुर्भाग्य दरबारको शक्ति उपयोग गरेर मातृकाप्रसादले जुन धारामा टेकेर मुद्दा दायर भएको थियो, त्यही नै खारेज गरिदिए । राजनीतिबाट विरक्तिए जनकमान । यो विरक्तिलाई केही समय पत्रकारिता र शिक्षण पेसाको काम गरेर मत्थर गर्ने प्रयास गरे । त्यसले पनि निरन्तरता पाउन सकेन । आफूमाथि अन्याय भएको पीडा कताकता शूल बनेर घोचिरहन्थ्यो । भित्री इख लिएका जनकमानले यही बीचमा बी.एल पढे ।

२०१३ सालमा न्यायसेवामा २० अधिकृतका लागि भर्ना खुल्यो । जनकमानले जाँच दिए । १३ नम्बरमा नाम पनि निस्कियो । तर उनैलाई पाखा लगाउन १२ जनालाई नियुक्ति गरियो । बाँकी अनिर्णीत भए । जनकमान न्यायका लागि दौडिए । कसैले कानमा बतास लगाएन । सरकारी जागिर खाने इच्छामा व्यवधान आयो ।

स्वाभिमानी चरित्रका कारण जनकमानको जागिरे जीवनमा अपेक्षित वृत्ति विकास भएन । पत्याउन पनि कठिन तेस्रो तहबाट दोस्रो तहको न्यायाधीश हुन १६ वर्ष कुर्नुपर्‍याे ।

दुई वर्षपछि बीपी कोइराला नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसको सरकार बन्यो । न्याय तथा गृहमन्त्री सूर्यप्रसाद उपाध्यायका भाइ र जनकमान साथी थिए । साथीमार्फत उनले आफ्नो दुखेसो गृहमन्त्री समक्ष पुर्‍याए । आखिर बीपीकै सरकारले उनको गाँठो फुकाइदियो । कस्तो अनौठो भने त्यसको १८ वर्षपछि जनकमानलाई तिनै बीपीको मुद्दा हेर्ने संयोग जुर्‍याे । पहिलोपल्ट न्यायाधीश भएर जनकमान मकवानपुरको चिसापानी गढीतर्फ हानिए । स्वाभिमानी चरित्रका कारण जनकमानको जागिरे जीवनमा अपेक्षित वृत्ति विकास भएन । पत्याउन पनि कठिन तेस्रो तहबाट दोस्रो तहको न्यायाधीश हुन १६ वर्ष कुर्नुपर्‍याे ।

‘चारपासे न्यायाधीश’ खुरुखुरु बढुवा हुँदा बेलायतमा शिक्षा दीक्षा गरेर आएका जनकमानले जागिरे जीवनमा कहिल्यै प्रोत्साहन पाएनन् ।  जागिरे जीवनको समाप्तिपछि पनि जनकमानले आफूलाई सदाचारी बनाए । ‘सन्तोषम् परम् सुखम्’को मान्यतालाई उनले शतप्रतिशत पालना गरे । यो गर्न सकिन भन्ने कत्ति पनि कुण्ठा रहेन । सामाजिक कर्ममा उनको सक्रियता सधैँ अग्रपंक्तिमा रह्यो । टोल सुधारदेखि पौवा, पार्टी, मन्दिर निर्माण मर्मतको नेतृत्व जनकमानले गरे । लक्का जवान छँदा राजनीति गरेका जनकमानले जीवनको उत्तरार्द्धमा सामाजिक काममा आफूलाई क्रियाशील बनाए ।

सात वर्षअघि कलेजोको क्यान्सरका कारण यस धराबाट बिदा लिएका जनकमानले आफूले गरेको राजनीतिक गुनको ब्याज खोजेनन् ।

सात वर्षअघि कलेजोको क्यान्सरका कारण यस धराबाट बिदा लिएका जनकमानले आफूले गरेको राजनीतिक गुनको ब्याज खोजेनन् । पटकपटक सत्तामा पुगेको कांग्रेससँग पनि गुनको पैँचो माग्न गएनन् । कम्युनिष्ट नेताहरूसँग हिमचिम त थियो, तर तिनीहरूको कार्यशैली जनकमानलाई कति पनि मन पर्दैनथ्यो । जीवनको अन्तिम दिनहरूमा उनीभित्र एउटा जिज्ञासा उठेको थियो– ‘उपराष्ट्रपतिको चुनावमा मैले चाख देखाएको भए कांग्रेस, कम्युनिष्टको कस्तो प्रतिक्रिया हुन्थ्यो होला ?’  यो प्रश्नको परीक्षण नहुँदै उनी दैवका प्यारा भए । त्यो बेला सर्वोच्चकै न्यायाधीश परमानन्द झा उपराष्ट्रपति बनेका थिए ।

न्यायमा जनकमानका आदर्श थिए– पहिलो प्रधानन्यायाधीश हरिप्रसाद प्रधान । संयोग के भने आफ्ना वकालती गुरु प्रधानलाई गृहमन्त्री भएका बखत बीपीले नेपाल बोलाएर प्रधानन्यायाधीशको जिम्मेवारी दिएका थिए । तिनै प्रधानले नेपालमा न्यायालयको जग बसालेका थिए । न्यायालयको मानमर्दन गरेको आरोपमा पूर्वप्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्य, बहालवाला मन्त्री डा. डिल्लीरमण रेग्मीलाई प्रधानले हिरासतमा राख्ने फैसला गरेका थिए । उनले त्यसैबखत न्यायालयमा महिला सशक्तिकरण, मानवअधिकारको सर्वोच्चतालाई प्राथमिकता मात्र दिएनन्, नेताहरूलाई आफ्नै देशमा स्वतन्त्रतापूर्वक हिँड्डुल, प्रचार गर्न लगाइएको प्रतिबन्धविरुद्ध अदालती फैसला गरेका थिए ।

यस्तै चाखलाग्दो घट्ना यहाँ स्मरणीय छ– राजा महेन्द्रको शासनको चकचकी थियो । उनकै ससुरा हरिशमशेरले सर्वोच्च अदालतमा मुद्दा हारे । मुद्दा हराउने न्यायाधीश थिए– रत्नबहादुर बिष्ट ।

राजाको अगाडि डराई–डराई उभिएर बिन्ती बिसाए– सरकार, सबै प्रमाणहरू हेरेँ अनि आँखा चिम्म गरेर पशुपतिनाथ र मेरा बाबुआमालाई सम्झिँदै फैसला गरेँ । त्यसको लागि सजाय भोग्न तयार छु ।

न्यायाधीश बिष्टले सबै कुरा सुने, सबै प्रमाण हेरेर वरिष्ठ न्यायाधीशको रोहबरमा राखेर बहस गराए । अन्ततः राजा महेन्द्रको ससुराको मुद्दा विरुद्ध फैसला सुनाए । राजाकै ससुरालाई मुद्दा हराएपछि देशैभरि तरङ्ग उठ्यो । दरबारिया स्तब्ध बने ।

फैसलाको आगो फैलनासाथ राजा महेन्द्रले रत्नबहादुरलाई दरबार बोलाए ।  शक्तिशाली राजाकै ससुरालाई हराएपछि पद सुरक्षित छैन भन्नु बुझेका बिष्टले कोटको खल्तीमा राजीनामा बोकेर गए । राजाको अगाडि डराई–डराई उभिएर बिन्ती बिसाए– सरकार, सबै प्रमाणहरू हेरेँ अनि आँखा चिम्म गरेर पशुपतिनाथ र मेरा बाबुआमालाई सम्झिँदै फैसला गरेँ । त्यसको लागि सजाय भोग्न तयार छु । न्यायालयमा बसेपछि कानुनी आधारमा फैसला सुनाएँ । रिसानी माफ पाउँ भन्दै राजा समक्ष पत्र अगाडि बढाए  ।

राजाले हातमा एउटा किताब बोकेका रहेछन् । रत्नबहादुरले राजीनामा पत्र दिनुअघि नै राजाले उक्त किताब हातमा थमाइदिँदै भने– ‘विदेशबाट ल्याएको किताब हो । पढेर के रहेछ सबै मलाई भन्नु ।’ आफ्नो राजीनामा पत्र खल्तीमै फिर्ता लिएर उक्त किताब बोकेर घरतिर लागे । घरमा पुगेर राजाले दिएको किताब दुई पन्ना मात्रै के पल्टाएका थिए, त्यहाँ एउटा खाम थियो । खाममा खोलेर हेर्दा त्यहाँ १५ हजार नगद थियो ।

विष्टको इमानबाट ओतप्रोत राजाले तत्काल ३५ हजार बकस दिएर पठाए । न्याय मर्‍याे भने के हुन्छ ? त्यसको उत्तर अहिले हैन, इतिहासबाट सिक्न जरुरी छ । 

उनी हतारहतार फेरि दरबार फर्किएर राजालाई बिन्ती चढाए– ‘लौ महाराजले किताबमा पैसा छोडिबक्सेको रहेछ ।  त्यही फिर्ता गर्न भनेर हतारहतार आएको हुँ ।’ विष्टको इमानबाट ओतप्रोत राजाले तत्काल ३५ हजार बकस दिएर पठाए । न्याय मर्‍याे भने के हुन्छ ? त्यसको उत्तर अहिले हैन, इतिहासबाट सिक्न जरुरी छ ।