नेपालको पछिल्लो राजनीतिक अवस्थालाई लिएर सामाजिक सञ्जालमा बलिउड फिल्म ‘नायक’ सँग तुलना गर्दै चर्चा हुने गरेको छ । उक्त फिल्ममा एक दिनका लागि मुख्यमन्त्री बनेका अनिल कपुरले जनताको समस्या बुझ्ने र छिटो निर्णय गर्ने भूमिकाले धेरैको ध्यान खिचेको थियो ।

त्यही फिल्मको सन्दर्भ जोड्दै कतिपयले वर्तमान प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहलाई अनिल कपुरको पात्रसँग र पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई फिल्मका शक्तिशाली तर कठोर मुख्यमन्त्रीको भूमिकासँग तुलना गर्न थालेका छन् । यद्यपि यो पूर्ण रूपमा जनचर्चा र प्रतीकात्मक तुलना मात्र हो, यसले जनतामा नयाँ सरकारप्रति बढेको अपेक्षा र आशालाई देखाउँछ ।

सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको यस्तो तुलनामार्फत आम नागरिकले नयाँ नेतृत्वसँग ‘नायक’ फिल्मजस्तो चमत्कारिक परिवर्तन होइन, त्यसभन्दा पनि स्थायी र प्रभावकारी सुधारको अपेक्षा गरेको देखिन्छ । जनता केवल भाषण होइन, व्यावहारिक परिवर्तन, पारदर्शिता र छिटो सेवा प्रवाह चाहिरहेका छन् भन्ने बुझाइ झल्किन्छ ।

यस बहससँगै बलिउडका चर्चित खलनायक अमरीश पुरीको नाम पनि पुनः चर्चामा आएको छ । ‘नायक’ फिल्ममा मुख्यमन्त्रीको कठोर भूमिकामा देखिने पात्रसँग तुलना गर्दै सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न टिप्पणी भइरहेका छन्, जसले फिल्मी कथा र राजनीतिक वास्तविकताबीचको प्रतीकात्मक सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ ।

फिल्मको सन्दर्भ जोड्दै कतिपयले वर्तमान प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाहलाई अनिल कपुरको पात्रसँग र पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई फिल्मका शक्तिशाली तर कठोर मुख्यमन्त्रीको भूमिकासँग तुलना गर्न थालेका छन् ।

तर वास्तविक जीवनमा अमरीश पुरीको कथा कुनै राजनीतिक पात्रभन्दा धेरै फरक र प्रेरणादायी छ । गहिरो आवाज, कठोर अनुहार र शक्तिशाली अभिनयका कारण उनी पर्दामा सबैभन्दा डरलाग्दा खलनायकमध्ये एक बने । दर्शकले उनलाई प्रायः खलनायककै रूपमा मात्र सम्झिए पनि उनको वास्तविक जीवन अनुशासन, संघर्ष र धैर्यको उदाहरण थियो ।

२२ जुन १९३२ मा पन्जाबको नवानसहरमा जन्मिएका अमरीश पुरी सुरुमा फिल्म उद्योगमा हिरो बन्ने सपना लिएर आएका थिए । २२ वर्षको उमेरमा पहिलो अडिसन दिए पनि अस्वीकृत भएपछि उनले सरकारी जागिर रोजे । झन्डै २० वर्ष राज्य बिमा संस्थानमा कर्मचारी भएर काम गर्दै उनले स्थिर जीवन बिताए, तर अभिनयप्रतिको लगाव कहिल्यै कम भएन ।

पछि उनी नाट्य प्रशिक्षण संस्था राष्ट्रिय नाट्य विद्यालयसँग जोडिए र थिएटरमा प्रवेश गरे । सुरुमा सामान्य कामबाट सुरु भएको उनको यात्रा विस्तारै पृथ्वी थिएटरजस्तो एक प्रतिष्ठित र ऐतिहासिक थिएटरसम्म पुग्यो, जहाँ उनले अभिनयको गहिरो अभ्यास गर्दै आफ्नो क्षमता निखारे ।

फिल्म क्षेत्रमा उनको यात्रा सानो भूमिकाबाट सुरु भयो । १९५६ मा ‘भाइ–भाइ’ फिल्म प्रदर्शनपछि उनले लामो समय साइड रोल गरे । तर १९७० को ‘प्रेम पुजारी’ फिल्म प्रदर्शनपछि उनको पहिचान बढ्न थाल्यो र १९८० को ‘हम पाँच’ ले उनलाई देशभर चिनायो । त्यसपछि विधाता, शक्ति, मिस्टर इन्डिया, कोइला र नायकजस्ता थुप्रै फिल्मले उनलाई भारतीय सिनेमाको सबैभन्दा शक्तिशाली खलनायकका रूपमा स्थापित गरिदिए ।

गहिरो आवाज, कठोर अनुहार र शक्तिशाली अभिनयका कारण उनी पर्दामा सबैभन्दा डरलाग्दा खलनायकमध्ये एक बने । दर्शकले उनलाई प्रायः खलनायककै रूपमा मात्र सम्झिए पनि उनको वास्तविक जीवन अनुशासन, संघर्ष र धैर्यको उदाहरण थियो ।

उनले भिलेनका रूपमा धेरै दमदार भूमिका गरेका थिए । ‘अजुवा’ मा वजिर-ए-आला, ‘मिस्टर इन्डिया’ मा मोगेम्बो, ‘नगिना’ मा भैरोनाथ, ‘तहल्का’ मा जनरल डोंगको भूमिका आज पनि मानिस सम्झन्छन् । आफ्नो फिल्मी करियरमा अमरीश पुरीले चार सयभन्दा बढी फिल्ममा अभिनय गरेका छन् ।

उनको आवाज र अनुहारको भाव यति प्रभावशाली थियो कि धेरै दर्शकले उनलाई वास्तविक जीवनमै डर लाग्ने व्यक्तिका रूपमा बुझ्थे । तर सहकर्मीका अनुसार उनी अत्यन्त अनुशासित, समयनिष्ठ र कामप्रति इमानदार थिए । सुटिङ सेटमा ढिलो आउने कलाकारप्रति उनी निकै कडा व्यवहार गर्थे, किनकि उनी समयको सम्मान गर्थे ।

उनको करियरसँग जोडिएका केही घटना पनि चर्चित छन् । अभिनेता गोविन्दा एक पटक सुटिङमा ढिलो पुगेपछि उनी निकै रिसाएका थिए, त्यसपछि उनीहरूबीच लामो समय सहकार्य भएन ।

यस्तै, उनले आफ्नो मिहिनेत र भूमिकाको उचित मूल्य नपाए ठूला फिल्मसमेत छाडेका थिए । उनी स्पष्ट रूपमा विश्वास गर्थे कि कलाकारको कामको मूल्य हुनुपर्छ, नत्र सम्झौता गर्नु गलत हुन्छ ।

उनको व्यक्तित्वसँग जोडिएको अर्को रोचक पक्ष थियो–दुवै खुट्टामा फरक साइजका जुत्ता लगाउनु । उनी एक दुर्लभ कलाकार थिए । उनको शरीरको बनावट पनि फरक थियो । त्यसैले उनी दुवै खुट्टामा फरक साइजका जुत्ता लगाउँथे— एउटा खुट्टामा ११ नम्बरको र अर्को खुट्टामा १२ नम्बरको । साथै, उनको शक्तिशाली आवाज यति लोकप्रिय थियो कि मानिसहरू केवल उनको आवाज सुन्न पनि उत्साहित हुन्थे । तर उनी कहिल्यै अडियो अन्तर्वार्ता रेकर्ड गर्न दिँदैनथे ।

९० को दशकपछि उनले केही सकारात्मक भूमिका पनि गर्न थाले, जसले उनको अभिनय क्षमताको अर्को पक्ष देखायो । खलनायकको छविबाट सुरु भएको यात्रा बहुआयामिक कलाकारसम्म पुग्यो । करिब चार दशक लामो करियरमा उनले सयौँ फिल्ममा काम गरे र बलिउडलाई एउटा यस्तो खलनायक दिए, जसको प्रभाव आज पनि उस्तै छ ।

१२ जनवरी २००५ मा उनको निधनपछि भारतीय फिल्म उद्योगले एक युग गुमायो । आज पनि अमरीश पुरीलाई केवल खलनायकका रूपमा होइन, संघर्ष, अनुशासन र समर्पणको प्रतीकका रूपमा सम्झिन्छ ।