काठमाडौं- सांस्कृतिक सहर भक्तपुरमा हरेक वर्ष मनाइने विस्केट जात्रा सुरु भएको छ । नौ दिन आठ रातसम्म मनाइने विस्केट (विस्का:) जात्रा नयाँ वर्ष अर्थात् वैशाख १ गतेभन्दा चार दिनअघि भैरव र भद्रकालीको रथ तानेर सुरु हुन्छ । विस्केट जात्राको सबैभन्दा आकर्षक र प्रसिद्ध समारोह चाहिँ रथ तान्ने प्रतिस्पर्धा हो ।

जात्राको पहिलो दिन श्री भैरवनाथ र भद्रकालीमा पूजा गर्ने, बेताल पूजा गर्ने, तलेजु मन्दिरका राजोपाध्यायलाई खड्ग बुझाउने, भैरवनाथ र भद्रकालीलाई फरक–फरक रथमा विराजमान गराउने अनि रथ तान्ने कार्यक्रम सुरु हुन्छ । यो जात्रामा रथ तानेर श्री भैरवनाथको रथ गाःहिटीमा पुर्‍याउने र भद्रकालीको रथ पुःबहालमा ल्याउने चलन छ ।

रथ तान्न हजारौँ स्थानीय सहभागी हुन्छन् । रथ तान्ने पहिलो दिन दुई पक्षबीच घम्साघम्सी हुन्छ । जात्रामा रथ तान्ने परम्परालाई मैत्रीपूर्ण खेलका रूपमा लिने गरिन्छ । चैत मसान्तको चौथो दिनलाई लिङ्गो उभ्याउने जात्रा भनिन्छ । भक्तपुरको बोलाँछेस्थित कुमाले टोलमा बिहान हात नभएको लिङ्गो उभ्याउने कार्यक्रम हुन्छ ।

भद्रकालीमा राँगो बली दिने, भैरवनाथको लिङ्गोमा हात टाउको बनाउने, लिङ्गो उठाउन आवश्यक सामग्रीहरू धागोको डोरी, कपडा आदि भेलुखेल पुर्‍याइन्छ । सल्लाको रुखबाट तयार भएको नाङ्लो जत्रो फेद भएको ५५ हाते लामो लिङ्गो ठड्याउने चलन छ । यो लिङ्गो जसरी पनि २४ घन्टाभित्र स्थानीय समुदायले उभ्याएर ढलाउने परम्परा छ । चैत मसान्तमा लिङ्गो उभ्याउने र नयाँ वर्षको दिन १ वैशाखमा विधिअनुसार ढालिन्छ ।

विस्केट जात्राको किंवदन्ती

थिमिमा भेटिएको नेपाल संवत् ५०० को तमसुक पत्रमा विश्व केतुलाई सम्झाउने पर्यायका रूपमा विसिक शब्द उल्लेख भएको पाइन्छ । भक्तपुरको तौमढीस्थित यक्ष मल्लको पालाको शिलालेखमा पहिलोपल्ट जात्रालाई सम्बोधन गर्दा विश्वजात्रा उल्लेख गरिएको छ । यस्तै, भक्तपुरको दरबारमा नेपाल संवत् ८०८ र ८१८ को राजा जितामित्र र भूपतेन्द्र मल्लको पालामा लेखिएको अभिलेखमा विश्क्यात शब्द उल्लेख छ ।

हाल पनि तलेजुमा विस्का जात्राको संकल्प स्वरूप पूजा अर्चनामा विश्वजात्राको उल्लेख गरिन्छ । यी प्रमाणका आधारमा ‘विश्वकेतु’ संस्कृत शब्द हो । पछिल्लो कालखण्डमा नेवारी नामकरण हुँदै विसिका, विस्क, विक्का, विस्का हुँदाहुँदै हाल विस्केट हुन पुगेको हो । यो जात्रा विश्वनाथ भैरवको मात्र नभएर उनको शक्ति भद्रकालीको पनि हो ।

विस्केट जात्राको मूल इतिहास र परम्परामा मात्र नभइ रोचक किंवदन्तीमा पनि आधारित छ । जात्राका बारेमा फरक-फरक किंवदन्ती छन् ।

भनिन्छ- प्राचीन भक्तपुर राज्यको दरबारकी राजकुमारीसँग विवाह गर्न बलवान राजकुमारको खोजी भयो । राजकुमारीसँग बिहे गर्न चाहने विभिन्न राजकुमारले भक्तपुरकी राजकुमारीसँग रात बिताउनु पर्थ्यो । यस क्रममा राजकुमारीको नाकको प्वालबाट दुईवटा नाग-नागिन निस्केर राजकुमारलाई डसेर मार्ने गर्दथे । त्यसरी धेरै राजकुमारको मृत्यु भएपछि एक जना तान्त्रिकले एक रात आफ्नो तन्त्र विद्याबाट राजकुमारीको नाकबाट निस्केको नागनागिनलाई तरबारले काटेर झुण्ड्याइदिए । यसैको खुसियालीमा राजाले यो जात्रा चलाएको किंवदन्ती छ ।

यो जात्राको विषयमा अहिलेसम्म भेटिएका प्रमाण, अभिलेखक र मल्लकालीन राजा जगतप्रकाश मल्लदेखि शाहवंशीय राजा त्रिभुवन, ज्ञानेन्द्र र तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले फेरेका हलिपतमा हेर्न हो भन्ने विश्व केतु, वीर ध्वजा लेखिएको छ । विश्वनाथको ध्वजा विश्व ध्वजा अर्थात् वीर ध्वजा हो भन्ने भनिन्छ । यसमा वीर भनेर भैरवको वाहन वीर बेताललाई भनिएको हो ।

त्यस मानेमा पनि यो ध्वजा विश्व ध्वजा र वीर ध्वजा मान्न सकिन्छ । तर जनमानसमा यो नागनागिनीको किंवदन्ती बढी प्रचलित छ । यो जात्रा किरातहरूसँगको युद्धमा विजयी भएपछि लिच्छवी राजाहरूले खुसियालीमा दुई दिन मनाएको र पछि मल्ल राजाले यसलाई भैरव र भद्रकालीको जात्रा थप गरी आठ रात नौ दिन पुर्‍याएको बताइन्छ ।

१ वैशाखमा गुठी संस्थानले कानफट्टा जोगीहरूको सहयोगमा विधिपूर्वक राँगा, बोका, कखुराको बलि दिई जोगीचक्र पूजा गरिन्छ । सोही दिन इन्द्रायणी देवतालाई खटमा राखी नगर परिक्रमा गर्ने प्रचलन छ । २ वैशाखमा श्री ज्याठा गणेश र श्वेत भैरवको रथयात्रा गर्ने प्रचलन छ । ५ वैशाख बिस्केट जात्राको अन्तिम दिन हो ।

श्रीभैरव, भैरवी र भद्रकालीको पूजा सम्पन्न गरी बाजागाजासहित दिउँसो २ बजे तलेजुका पुजारीलाई खड्ग बुझाउने र अपराह्न ४ बजे भैरवनाथलाई बाजागाजासहित गाःहिटीमा ल्याई रथमा राखेर तानिन्छ । रथ तौमढी (पाँचतले मन्दिर अगाडि)बाट भैरवनाथ मन्दिरअघि पुगेपछि भैरवनाथ र खड्गलाई मन्दिरमा भित्राइ विधि र परम्पराअनुसार जात्रा सम्पन्न गरिन्छ ।

आजको समयमा यो जात्रा सामुदायिक पहिचान, सांस्कृतिक गौरव र साहसको प्रतीक बनेको छ ।