म कूटनीतिमा दख्खल राख्ने व्यक्ति होइन । यो लेख मैले एक साधारण नागरिकको दृष्टिकोणबाट लेखेको हुँ, जसले समाज, नेतृत्व, जनभावना र दक्षिण एसियामा भइरहेको परिवर्तन नजिकबाट महसुस गर्छ । नागरिकलाई हरेक सन्धि, नक्सा, सीमा–प्राविधिक विवरण वा कूटनीतिक ‘प्रोटोकल’ थाहा नहुन सक्छ । तर कहिलेकाहीँ नागरिकले इतिहासको धड्कन बुझ्छ । कुनै सम्बन्धले नयाँ भाषा, नयाँ विधि र नयाँ परिपक्वता खोजिरहेको छ भन्ने कुरा जनस्तरबाट महसुस गर्न सकिन्छ ।

नेपाल–भारत सम्बन्ध नेपालको अरू कुनै देशसँगको सम्बन्धसँग तुलना गर्न सकिँदैन । यो केवल दुई सरकारबीचको सम्बन्धमात्र होइन । यो जनता, परिवार, सभ्यता, धर्म, भाषा, नदी, पहाड, बजार, रोजगारी र सम्झनासँग जोडिएको सम्बन्ध हो । खुला सीमा केवल भौगोलिक व्यवस्था होइन, यो दैनिक जीवनको वास्तविकता हो ।

मानिस काम, पठनपाठन, व्यापार, विवाह, तीर्थाटन, उपचार र जीवन चलाउन सीमाबाट आउजाउ गर्छन् । त्यसैले नेपाल र भारतबीचका कुनै पनि समस्या टाढाका दुई राष्ट्रबीचका साधारण विवादजस्तो व्यवहार गरेर समाधान हुन सक्दैन । यसका लागि छुट्टै संवेदनशील र परिपक्व ढाँचा चाहिन्छ ।

नेपाल–भारत सम्बन्ध नेपालको अरू कुनै देशसँगको सम्बन्धसँग तुलना गर्न सकिँदैन । यो केवल दुई सरकारबीचको सम्बन्धमात्र होइन । यो जनता, परिवार, सभ्यता, धर्म, भाषा, नदी, पहाड, बजार, रोजगारी र सम्झनासँग जोडिएको सम्बन्ध हो ।

नेपाल–भारत साधारण छिमेकी सम्बन्ध होइन; यो जनजीवन, संस्कृति र सभ्यतासँग जोडिएको सम्बन्ध हो । धेरै वर्षसम्म नेपाल–भारत सम्बन्ध भावना, धर्म, संस्कृति, सामाजिक निकटता र ऐतिहासिक निरन्तरताले धानेको छ । यी सबै मूल्यवान् पक्ष हुन् ।

कुनै पनि बुद्धिमान् कूटनीतिले यिनलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । तर आज भावनामात्र पर्याप्त छैन । दक्षिण एसिया बदलिँदै छ । नयाँ पुस्ता बढी सचेत र आफ्नो स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र न्यायप्रति बढी संवेदनशील छ । एआई सभ्यताले शासन, कूटनीति, सञ्चार, सुरक्षा र जनअपेक्षाका पुराना मानक बदलिरहेको छ । यस्तो समयमा नेपाल–भारत सम्बन्ध भावनात्मक निकटताबाट संस्थागत स्पष्टतातर्फ उठ्नुपर्छ ।

नेपाल–भारत सम्बन्धमा निकटता नभएको होइन तर निकटता पारदर्शी, प्राविधिक र विश्वासयोग्य प्रणालीमा रूपान्तरण हुन सकेको छैन । सीमा विवाद, सन्धि पुनरावलोकन, नदी व्यवस्थापन, व्यापार अवरोध, आप्रवासन र सुरक्षा संवेदनशीलता लामो समयसम्म अस्पष्ट रहँदा जनस्तरमा शंका बढ्छ ।

शंका बढेपछि साना घटनाले पनि ठूलो भावनात्मक रूप लिन्छ । त्यसैले संवेदनशील विषयलाई राजनीतिक नारा, चुनावी मुद्दा वा राष्ट्रवादी उत्तेजनाको साधन बनाउनु हुँदैन । तर मित्रताको नाममा ती विषयलाई बेवास्ता गर्नु उचित होइन ।

सीमा विषय सबैभन्दा संवेदनशील उदाहरण हो । सीमा केवल नक्सामा कोरिएको रेखा होइन; यो सार्वभौमिकता, पहिचान, जीविका र जनमनोविज्ञानसँग जोडिएको विषय हो । नेपालको आफ्नो चासो छ । भारतको आफ्नो दृष्टिकोण छ । तर यसको समाधान सडकको आक्रोश, सञ्चारमाध्यमको दबाब वा भावनात्मक प्रतिक्रियाबाट मात्र सम्भव हुँदैन । ऐतिहासिक अभिलेख, प्राविधिक सर्वेक्षण, कानुनी व्याख्या, कूटनीतिक धैर्य र राजनीतिक साहसबाट सीमा समस्या समाधान गरिनुपर्छ ।

त्यसका लागि सिद्धान्त स्पष्ट हुनुपर्छ । विषय राजनीतिक रूपमा संवेदनशील भए पनि समाधान प्राविधिक रूपमा खोजिनुपर्छ । नेतृत्वले विश्वास र ‘म्यान्डेट’ दिनुपर्छ । विज्ञले नक्सा, दस्तावेज, नदी, इतिहास र स्थानीय वास्तविकता अध्ययन गरी कूटनीतिक निकायले त्यसलाई टिकाउ हुने प्रकारको सहमतिमा बदल्नुपर्छ ।

संवेदनशील विषयलाई राजनीतिमा तान्नु हुँदैन । प्रमाण, विज्ञता र संवादबाट समाधान खोजिनुपर्छ । नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट रूपमा राख्नुपर्छ । सानो देश भन्दैमा भूभाग, स्वाभिमान र सार्वभौमिकतासँग सम्बन्धित विषयमा मौन बस्नु हुँदैन । तर नेपालले तयारीबिनाको प्रतिक्रियात्मक राष्ट्रवादबाट पनि जोगिनुपर्छ ।

सानो देश भन्दैमा भूभाग, स्वाभिमान र सार्वभौमिकतासँग सम्बन्धित विषयमा मौन बस्नु हुँदैन । तर नेपालले तयारीबिनाको प्रतिक्रियात्मक राष्ट्रवादबाट पनि जोगिनुपर्छ ।

सार्वभौमिकता भनेको केवल ठूलो स्वरले दाबी गर्नुमात्र होइन, यो ज्ञान, प्रमाण, तयारी, वार्ता क्षमता र संस्थागत निरन्तरताबाट बलियो हुन्छ । नेपालले प्राविधिक टोली, ऐतिहासिक अभिलेख, सीमा अनुसन्धान क्षमता र परिपक्व सार्वजनिक सञ्चार विकास गर्नुपर्छ । चिच्याएर मात्र देश बलियो हुँदैन; प्रमाण तयार गरेर आत्मविश्वाससाथ प्रस्तुत गर्दा बलियो हुन्छ ।

भारत ठूलो छिमेकी भएकाले उसले अझ बढी धैर्य, संवेदनशीलता र सम्मान देखाउनुपर्छ । स्थिर, आत्मविश्वासी र सम्मानित नेपाल भारतको हितविपरीत होइन; दीर्घकालीन रूपमा भारतकै हितमा छ । नेपालले सम्मान पाएको महसुस गर्यो भने सहकार्य सहज हुन्छ ।

नेपालले उपेक्षित भएको महसुस गर्यो भने शंका स्थायी बन्छ । भारतले नेपाललाई केवल सुरक्षा वा भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको दृष्टिले मात्र हेर्नु हुँदैन । नेपाल केवल ‘बफर’ होइन, नेपाल आफ्नै आकांक्षा, चिन्ता र स्वाभिमान भएको सार्वभौम सभ्यतागत छिमेकी हो ।

यो सम्बन्धको आर्थिक गहिराइ रेमिट्यान्स र जीविकामा पनि देखिन्छ । नेपालले एकातिर सन् २०२३ मा भारतबाट करिब १.३१९ अर्ब अमेरिकी डलर रेमिट्यान्स प्राप्त गरेको अनुमान छ । अर्कोतर्फ पुराना द्विपक्षीय अनुमानअनुसार सन् २०१७ मा भारतले नेपालबाट करिब ३.०१ अर्ब अमेरिकी डलर प्राप्त गरेको देखिन्छ ।

यो तथ्याङ्कले नेपाल–भारत सीमा केवल राजनीतिक वा सांस्कृतिक सीमा होइन, यो दुवै देशका श्रमिक, परिवार र समुदायका लागि जीविकाको मार्ग पनि हो भन्ने देखाउँछ । खुला सीमामा धेरै कारोबार अनौपचारिक हुने भएकाले यसको वास्तविक मानवीय र आर्थिक मूल्य अझ ठूलो हुनसक्छ । त्यसैले खुला सीमा बन्द गर्नु होइन, आधुनिक बनाउनु आवश्यक छ । यो नेपाल-भारत सम्बन्धको सबैभन्दा विशेष पक्षमध्ये एक हो । तर यसको दुरुपयोग रोक्न स्मार्ट व्यवस्थापन, डिजिटल प्रणाली, एकीकृत जाँच चौकी, मानव बेचबिखनविरुद्ध सहकार्य, व्यापार सहजीकरण र स्थानीय गुनासो सुनुवाइ संयन्त्र चाहिन्छ ।

आवतजावत खुला रहोस्, तर अव्यवस्था घटोस् । मित्रता कायम रहोस्, तर भ्रम हटोस् । श्रमिकको सम्मान, रेमिट्यान्स प्रणाली, सीमा–आधारित जीविका र वित्तीय पारदर्शिताजस्ता कुरा साना प्रशासनिक विषय होइनन्, यसलाई कूटनीतिक प्राथमिकता मानिनुपर्छ ।

खुला सीमा केवल रेखा होइन; यो श्रमिक, परिवार र समुदायको जीविकाको मार्ग हो । यस क्षणमा नेतृत्वको भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण छ । भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी गहिरो सांस्कृतिक जरा, अनुशासन र सभ्यतागत चेतनासँग जोडिएको व्यक्तित्वका रूपमा देखिन्छन् । नेपालका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) भने डिजिटल संस्कृति, सार्वजनिक जवाफदेहिता र एआई युगको शासन सोचबाट प्रभावित नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधिजस्तो देखिन्छन् ।

बालेनको शैली सधैँ परम्परागत कूटनीतिक, संसदीय वा प्रशासनिक अपेक्षाभित्र नपर्न सक्छ । केही कूटनीतिज्ञ, सांसद वा कर्मचारीलाई यो शैली असहज लाग्न सक्छ ।

बालेनको शैली सधैँ परम्परागत कूटनीतिक, संसदीय वा प्रशासनिक अपेक्षाभित्र नपर्न सक्छ । केही कूटनीतिज्ञ, सांसद वा कर्मचारीलाई यो शैली असहज लाग्न सक्छ । तर सभ्यताको यो संक्रमणले शासन, सञ्चार र नेतृत्वको नयाँ ‘प्रोटोकल’ मागिरहेको छ । मोदी र बालेनलाई प्रतिस्पर्धी रूपमा होइन, निरन्तरता, नवप्रयोग र भविष्यको अनुकूलनका रूपमा उनीहरू एकअर्कालाई पूरक ऊर्जाका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ ।

नेपाल–भारत सम्बन्ध अब केवल भावनात्मक कूटनीतिमा सीमित रहनु हुँदैन । यो सभ्यता, प्रविधि, सार्वभौमिकता र सहकार्यलाई सँगै लैजाने अनुकूलनशील कूटनीतिको नमुना बन्नुपर्छ । व्यावहारिक रूपमा अघि बढ्नका लागि पार्टी राजनीतिभन्दा माथि र सार्वजनिक उत्तेजनाभन्दा परको विशेष नेपाल–भारत संयन्त्र आवश्यक छ । यसमा स्थायी सीमा संयन्त्र, संयुक्त प्राविधिक अभिलेख, स्थानीय सीमा नागरिक समिति, विवादित क्षेत्रमा एकतर्फी गतिविधि नगर्ने समझदारी, नियमित कूटनीतिक समीक्षा र प्रमुख संवादपछि पारदर्शी सार्वजनिक जानकारी समावेश हुन सक्छन् ।

नेपाल र भारतका साधारण जनता राजनीतिक तनावमा बाँच्न बाध्य हुनु हुँदैन । हाम्रो मित्रतालाई राजनीतिकरण नगरियोस् । जनतालाई सम्मान, विश्वास र शान्तिमा बाँच्ने मानव अधिकार छ । यदि सरकारहरूले संवाद र प्राविधिक संयन्त्रबाट संवेदनशील विवाद समाधान गर्न सक्दैनन् भने सहमत संस्थागत वा कानुनी प्रक्रियामा जानुपर्छ ।

समस्यालाई दशकौँसम्म ‘थाती’ राखेर राजनीतिक हतियार बनाउनु हुँदैन । विज्ञले प्रमाण हेर्नुहोस्, सरकारले जिम्मेवारीपूर्वक वार्ता गरून्, र जनता छिमेकी, नातेदार, श्रमिक र मित्रका रूपमा बाँचिरहन पाउन् ।

हाम्रो मित्रतालाई राजनीतिकरण नगरौँ, जनतालाई शान्ति र विश्वासमा बाँच्ने अधिकार छ । नेपालले आफ्नो भूमि कुनै पनि छिमेकीविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने स्पष्ट विश्वास दिलाउनुपर्छ । यो कमजोरी होइन; जिम्मेवार सार्वभौमिकता हो । त्यसैगरी भारतले पनि नेपालको सार्वभौमिकता, जनभावना र राष्ट्रिय स्वाभिमानको सम्मान हुने विश्वास दिनुपर्छ ।

नेपाल र भारतलाई वैरभाव चाहिँदैन, अन्धभावना पनि चाहिँदैन । चाहिएको कुरा परिपक्व मित्रता हो । सीमाको विषय ‘घाउ’ बनेर बस्नु हुँदैन । त्यो स्पष्टता, सहकार्य र साझा समृद्धिको रेखा बन्नुपर्छ । नेपाल–भारत सम्बन्धसँग नजिक रहन पर्याप्त इतिहास छ । अब विश्वासिलो रहन पर्याप्त बुद्धिमता चाहिन्छ । यो नयाँ सभ्यताको मोडमा चुनौती केवल विगत जोगाउने होइन; भविष्य डिजाइन गर्ने हो ।