एकातिर भारतीय सिनेमाकी पहिलो महिला सुपरस्टारको चमक, अर्कोतिर राज कपूरसँग जोडिएको प्रेमको चर्चा—वैजयन्तीमालाको जीवन पर्दामा देखिने कथाभन्दा कम रोचक छैन । सन् १९५० र १९६० को दशकमा भारतीय सिनेमामा आफ्नो अभिनय र भरतनाट्यम नृत्यले तहल्का मच्चाएकी वैजयन्तीमाला केवल एक अभिनेत्री मात्र थिइनन्, उनी त्यस्तो महिला स्टार थिइन् जसले पुरुष कलाकारको दबदबा रहेको समयमा आफ्नै बलियो पहिचान बनाइन् । त्यसैले उनलाई भारतीय सिनेमाकी पहिलो महिला सुपरस्टारका रूपमा समेत सम्झिने गरिन्छ ।

कसरी एक बालकलाकार भारतीय सिनेमाकी पहिलो महिला सुपरस्टार बनिन् ? किन उनको नाम राज कपूरसँग जोडियो र अन्ततः उनले कसलाई आफ्नो जीवनसाथी रोजिन् ? उनको चम्किलो फिल्मी करियरसँगै वर्षौँदेखि चर्चामा रहेको राज कपूरसँगको सम्बन्ध, प्रेम जीवन र अन्ततः उनले रोजेको बाटोलाई फर्केर हेरौँ ।

सानै उमेरदेखि नृत्यमा रुचि, त्यसपछि फिल्मी संसारमा प्रवेश
१३ अगस्ट १९३६ मा मद्रास (हाल चेन्नई) मा जन्मिएकी वैजयन्तीमाला सानै उमेरदेखि कला क्षेत्रमा आकर्षित थिइन् । उनलाई शास्त्रीय नृत्य, विशेषगरी भरतनाट्यम सिकाउने वातावरण घरमै मिल्यो । उनकी आमा वसुन्धरा देवी स्वयं अभिनेत्री थिइन् भने हजुरआमाले पनि उनको जीवन र करियर निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिन् । परिवारका बलिया महिलाको संरक्षणमा हुर्किएकी वैजयन्तीमालाले फिल्ममा प्रवेश गर्नुअघि नै भरतनाट्यममा राम्रो पकड बनाइसकेकी थिइन् । यही नृत्य प्रतिभा पछि उनको फिल्मी पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। अभिनयसँगै नृत्य प्रस्तुतिमा पनि उनको अद्भुत क्षमता देखिएपछि उनी छोटो समयमै दर्शकको मनमा बस्न सफल भइन् ।

‘देवदास’देखि ‘मधुमती’सम्म, हरेक फिल्मले बढायो स्टारडम
वैजयन्तीमालाले हिन्दी सिनेमामा लगातार सफल फिल्म दिइन् । ‘नागिन’, ‘देवदास’, ‘मधुमती’, ‘नया दौर’ र ‘गंगा जमुना’ जस्ता फिल्ममा उनको अभिनयले दर्शक र समीक्षक दुवैको ध्यान तान्यो। विशेषगरी ‘देवदास’मा उनको अभिनयले उनलाई गम्भीर र प्रतिभाशाली अभिनेत्रीका रूपमा स्थापित ग¥यो ।

‘मधुमती’मा उनको अभिनय र नृत्यले उनको लोकप्रियता अझ माथि पु¥यायो । त्यो समय हिन्दी फिल्म उद्योगमा कथा र स्टारडमको केन्द्रमा प्रायः पुरुष कलाकार हुने गर्थे। तर वैजयन्तीमालाले त्यसै समयमा महिला कलाकार पनि फिल्मको मुख्य आकर्षण बन्न सक्छिन् भन्ने प्रमाणित गरिन् । उनको अभिनय, नृत्य, सौन्दर्य र पर्दामा देखिने आत्मविश्वासका कारण उनी तत्कालीन समयकी सबैभन्दा ठूलो महिला स्टारमध्ये एक बनिन् ।

अनि आयो ‘संगम’, जसले फिल्मसँगै व्यक्तिगत जीवनलाई पनि चर्चामा ल्यायो
वैजयन्तीमालाको करियरमा ‘संगम’ विशेष फिल्मका रूपमा रह्यो। फिल्ममा उनी राज कपूर र राजेन्द्र कुमारसँग देखिएकी थिइन् । राज कपूर स्वयं फिल्मका निर्देशक र अभिनेता थिए। ‘संगम’ सफल भएपछि फिल्मसँगै वैजयन्तीमाला र राज कपूरको व्यक्तिगत सम्बन्धबारे पनि चर्चा सुरु भयो । उनीहरूबीच प्रेमसम्बन्ध रहेको हल्ला लामो समयसम्म चल्यो । वर्षौँपछि राज कपूरका छोरा ऋषि कपूरले आफ्नो आत्मकथामा कपूर परिवारले भोगेको एउटा कठिन समयबारे उल्लेख गरेपछि यो पुरानो विषय फेरि चर्चामा आयो। उनले आफ्नी आमा कृष्णा राज कपूर केही समयका लागि घरबाट अलग भएको प्रसंग उल्लेख गरेका थिए । यस घटनालाई राज कपूर र वैजयन्तीमालाबीचको कथित सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने गरियो। तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा छ। वैजयन्तीमालाले भने यी आरोप र अफवाहलाई लगातार अस्वीकार गरिन्। उनले आफू र राज कपूरबीच प्रेमसम्बन्ध रहेको दाबीलाई गलत भन्दै आफूलाई अनावश्यक रूपमा विवादमा तानिएको बताउँदै आएकी छन् ।

राज कपूरसँगको चर्चा चलिरहँदा प्रेम भने अर्कै व्यक्तिसँग
रोचक कुरा के हो भने, राज कपूरसँग जोडिएको चर्चा चलिरहँदा वैजयन्तीमालाको वास्तविक प्रेमकथा भने अर्कै व्यक्तिसँग अघि बढिरहेको थियो । उनको भेट डा. चमनलाल बालीसँग भयो । उनी एक प्रतिष्ठित चिकित्सक थिए र राज कपूरसँग पनि उनको नजिकको सम्बन्ध थियो । सुरुवातमा वैजयन्तीमाला बिरामीका रूपमा डा. बालीकहाँ पुगेकी थिइन् । तर उपचारका क्रममा बनेको परिचय विस्तारै मित्रतामा बदलियो। त्यसपछि उनीहरूको सम्बन्ध अझ गहिरिँदै गयो र अन्ततः प्रेममा परिणत भयो। तर यो प्रेमकथा पनि सहज थिएन ।

डा. बाली पहिले नै विवाहित थिए र उनका सन्तानसमेत थिए । यही कारण उनीहरूको सम्बन्ध सार्वजनिक भएपछि आलोचना र विवाद सुरु भयो । मिडियाको चासो बढ्यो भने परिवारभित्र पनि यस सम्बन्धलाई लिएर असहमति देखियो । तर वैजयन्तीमालाले आफ्नो निर्णयको बचाउ गरिन् । उनको भनाइअनुसार डा. बालीको वैवाहिक सम्बन्ध पहिले नै बिग्रिसकेको थियो र त्यसपछि मात्र उनीहरूको सम्बन्ध गहिरिएको थियो ।

करियरको शिखरमा विवाह, अनि अचानक फिल्मबाट दूरी
धेरै वर्षको सम्बन्धपछि डा. बालीको सम्बन्धविच्छेद कानुनी रूपमा टुंगियो । त्यसपछि सन् १९६८ मा वैजयन्तीमाला र डा. चमनलाल बालीले विवाह गरे । यो निर्णय त्यतिबेला निकै चर्चामा रह्यो । कारण थियो, वैजयन्तीमाला आफ्नो करियरको चरम सफलतामा थिइन् । उनीसँग अझै ठूला फिल्ममा काम गर्ने अवसर थियो ।

विवाहपछि पनि उनलाई विभिन्न फिल्मका प्रस्ताव आएका थिए । तर उनले आफ्नो जीवनलाई नयाँ दिशामा अघि बढाउने निर्णय गरिन्। उनले मुख्यधारको फिल्मी करियरबाट लगभग दूरी बनाइन् । यो निर्णय धेरैका लागि आश्चर्यजनक थियो । तर वैजयन्तीमाला आफ्नो निर्णयमा अडिग रहिन् । यद्यपि फिल्म छाडे पनि उनले कला छाडिनन् । भरतनाट्यमप्रतिको उनको प्रेम अझ बलियो रह्यो । उनले मञ्चमा नृत्य प्रस्तुत गर्दै आफ्नो कलात्मक यात्रालाई निरन्तरता दिइन् ।

फिल्मबाट टाढा भए पनि स्टारडम कहिल्यै हराएन
विवाहपछि वैजयन्तीमाला र डा. बाली चेन्नईमा बस्न थाले । उनीहरूका छोरा सुचिन्द्र छन् । डा. बालीले पछि चिकित्सकीय पेसाबाट अलग हुँदै व्यवसायमा समेत हात हाले। उनीहरूको वैवाहिक जीवन सन् १९८६ मा डा। बालीको निधन नहुँदासम्म कायम रह्यो । समय बित्दै गयो, नयाँ पुस्ताका कलाकार आए, भारतीय सिनेमाको शैली परिवर्तन भयो । तर वैजयन्तीमालाको नाम भने फिल्म इतिहासबाट कहिल्यै हराएन। उनको जीवनलाई केवल एक सफल अभिनेत्रीको कथाका रूपमा हेर्न सकिँदैन । उनले पुरुषप्रधान फिल्म उद्योगमा महिला स्टारका लागि बलियो स्थान बनाइन् । अभिनय र नृत्यलाई सँगसँगै अघि बढाइन् । आफ्नो व्यक्तिगत जीवनबारे उठेका अनेक प्रश्न र आलोचनाका बीच पनि आफूले सही ठानेको निर्णयमा अडिग रहिन् ।