काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्ने परम्परामध्ये सबैभन्दा भव्य र गहिरो अर्थ बोकेको जात्रा हो— रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा। यो केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, उपत्यकाको इतिहास, कृषि जीवन, सामाजिक सहकार्य, आस्था र सामूहिक चेतनासँग गहिरो रूपमा गाँसिएको जीवित सांस्कृतिक विरासत हो।

यो जात्रा प्रत्येक वर्ष वसन्त ऋतुको अन्त्यतिर सुरु हुन्छ। यसलाई विशेषगरी वर्षा, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। कृषिप्रधान जीवनमा निर्भर काठमाडौँ उपत्यकाका मानिसका लागि यो पर्व केवल धार्मिक उत्सव होइन, जीवन र जीविकासँग प्रत्यक्ष जोडिएको सांस्कृतिक आवश्यकता पनि हो। वर्षा समयमै होस् , खेतबारी हराभरा होस् र अन्न उत्पादन राम्रो होस् भन्ने कामनासँग यो जात्रा जोडिएको छ।

करुणाका देवता र धार्मिक सहअस्तित्व
रातो मच्छिन्द्रनाथलाई करुणाका देवता मानिन्छ। बौद्ध परम्परामा अवलोकितेश्वर अर्थात् करुणाका बोधिसत्वका रूपमा पूजा गरिन्छ भने हिन्दू परम्परामा मच्छिन्द्रनाथका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। यही कारण यो जात्रा नेपालमा धार्मिक सहअस्तित्वको अत्यन्त सशक्त उदाहरण हो। हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदाय यसमा समान श्रद्धा र उत्साहका साथ सहभागी हुन्छन् ।

खडेरीको किंवदन्ती र देवताको आगमन
लोककथाअनुसार प्राचीन समयमा काठमाडौँ उपत्यकामा लामो खडेरी परेको थियो। वर्षा नहुँदा खेतबारी सुक्न थाले । अन्न उत्पादन ठप्प भयो र जनजीवन गम्भीर सङ्कटमा पर्‍यो। त्यसबेला मानिसले खोज्दा नागराज (सर्प देवता)हरू रिसाएको कारण वर्षा रोकिएको विश्वास गरियो।

यस संकटको समाधानका लागि करुणाका देवता मच्छिन्द्रनाथलाई उपत्यकामा ल्याउनुपर्ने सुझाव आयो। त्यसपछि तान्त्रिक, साधु र स्थानीय समुदायको संयुक्त प्रयासमा उपत्यकामा ल्याइएको विश्वास गरिन्छ। मच्छिन्द्रनाथको आगमनपछि वर्षा सुरु भयो र उपत्यका पुनः हराभरा बनेको कथाले यी देवतालाई वर्षा र उर्वरतासँग जोडेको छ ।

ऐतिहासिक विकास
ऐतिहासिक दृष्टिले हेर्दा, यो जात्राको प्रारम्भिक स्वरूप लिच्छविकालको करिब ४ देखि नवौँ शताब्दीमा देखिए पनि यसको वर्तमान संरचना र भव्य स्वरूप मल्लकालमा विकसित भएको मानिन्छ। विशेषगरी ललितपुरका मल्ल राजाहरूले यसलाई राज्यस्तरीय पर्वका रूपमा स्थापित गरे।

त्यही कालमा रथ निर्माण, रथयात्रा मार्ग, पूजाविधि र प्रशासनिक व्यवस्थापन व्यवस्थित रूपमा विकास भयो। यसपछि यो जात्रा केवल धार्मिक मात्र नभई राज्यको सांस्कृतिक पहिचान बन्न पुग्यो ।

विशाल रथ र सामुदायिक निर्माण
रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको मुख्य आकर्षण करिब ३५ देखि ४० फिट उचाइसम्मको विशाल काठको रथ हो। यो रथ पूर्ण रूपमा परम्परागत काठ र बाँस प्रयोग गरेर बनाइन्छ।

यसको निर्माण कुनै एक व्यक्ति वा समूहले होइन, सम्पूर्ण समुदाय मिलेर गर्दछन् । महिनौँसम्म चल्ने निर्माण प्रक्रियामा ललितपुरका विभिन्न टोलका मानिस सहभागी हुन्छन्क । कसैले काठ काट्ने, कसैले जोड्ने, कसैले डोरी बनाउने र कसैले सजावट गर्ने काम गर्छन्। यसले यो जात्रालाई धार्मिक मात्र नभई सामाजिक एकता, सहकार्य र श्रमको सम्मानको प्रतीक बुझाउँछ ।

रथ तयार भएपछि देवताको मूर्ति राखिन्छ र मुख्य रथयात्रा सुरु हुन्छ। हजारौँ भक्तजनले लामो डोरी तानेर रथलाई ललितपुरका विभिन्न मार्ग हुँदै अगाडि बढाउँछन्। यस क्षणलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ, जहाँ जातीय, आर्थिक वा सामाजिक भेदभाव हराउने विश्वास गरिन्छ।

सबै भक्तजन एउटै आस्था, उद्देश्य र श्रद्धामा एकत्रित हुन्छन्, जसले समुदायबीचको एकतालाई अझ बलियो बनाउँछ।
रथयात्रा पुल्चोकबाट सुरु भएर लगनखेल हुँदै जावलाखेलसम्म पुग्छ। प्रत्येक स्थानमा रथ रोकिँदा भक्तजनले पूजा, फूल, धूप र प्रसाद अर्पण गर्छन्।

सम्पूर्ण यात्राको क्रममा झ्याली, धिमे बाजा, परम्परागत नाचगान र सांस्कृतिक प्रदर्शनले वातावरणलाई उत्सवमय बनाउँछ। यो केवल धार्मिक यात्रा नभई उपत्यकाको ठूलो सांस्कृतिक महोत्सवजस्तै अनुभव हुन्छ।

भोटो जात्रा र समापन
यो जात्राको अन्त्य भोटो जात्राबाट हुन्छ, जुन नेपालकै अनौठो परम्परामध्ये एक हो। किंवदन्तीअनुसार एक समयमा नागराजको रत्नजडित भोटो चोरी भएको थियो। पछि विभिन्न व्यक्तिहरूले त्यसलाई आफ्नो भएको दाबी गरेपछि विवाद उत्पन्न भयो।

समस्या समाधानका लागि भोटो सार्वजनिक रूपमा देखाएर ‘यो भोटो कसको हो ?’ भनेर प्रश्न गर्ने परम्परा सुरु भएको मान्यता छ। यही भोटो जात्रासँग यो महान रथयात्रा समापन हुन्छ।

जीवित सांस्कृतिक विरासत
रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा केवल धार्मिक आस्था होइन, काठमाडौँ उपत्यकाको सामाजिक संरचना, कृषि जीवन, सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक चेतनाको जीवित दस्तावेज हो। यसले प्रकृतिप्रति मानव निर्भरता, सामुदायिक सहकार्य र धार्मिक सहिष्णुतालाई एउटै सूत्रमा बाँध्छ।

आज पनि जब विशाल रथ गल्लीहरू हुँदै अघि बढ्छ, त्यो केवल काठको संरचना हुँदैन- त्यो हजारौँ वर्ष पुरानो आस्था, करुणा, एकता र जीवनको निरन्तर यात्राको प्रतीक बन्छ ।