काठमाडौं– आजकाल धेरै मानिसहरू ‘समय छैन’ भन्ने गुनासो गरिरहेका भेटिन्छन् । व्यस्त कार्यतालिका, अध्ययन, मोबाइल तथा कम्प्युटरको अत्यधिक प्रयोग, यातायातको झन्झट र कामको तनावका कारण अधिकांश मानिस शारीरिक रूपमा सक्रिय रहन सकिरहेका छैनन् ।
तर स्वस्थ जीवनका लागि शरीरलाई नियमित रूपमा चलायमान राख्नु अपरिहार्य छ । जनस्वास्थ्यविद् डा. अरुणा उप्रेतीका अनुसार स्वस्थ रहन महँगा उपकरण वा विशेष व्यवस्था आवश्यक पर्दैन । दिनमा केवल पाँच मिनेट नियमित व्यायाम गर्न सके पनि त्यसले शरीर र मन दुवैलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्यका लागि शारीरिक व्यायाम अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ । अस्वस्थ र निष्क्रिय शरीरले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक असर पार्न सक्छ ।
शारीरिक गतिविधि र व्यायामले मस्तिष्कलाई सक्रिय बनाउँछ । व्यायाम गर्दा शरीरबाट ‘एन्डोर्फिन’ नामक रसायन उत्पादन हुन्छ, जसलाई ‘खुशीको हर्मोन’ पनि भनिन्छ ।
यसले तनाव कम गर्न, मन प्रसन्न राख्न र मानसिक सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ । साथै, व्यायामले रक्तसञ्चार बढाउने, शरीरमा अक्सिजनको मात्रा सुधार गर्ने र मस्तिष्कलाई ताजगी प्रदान गर्ने काम गर्छ ।
विभिन्न अध्ययनहरूले नियमित रूपमा सक्रिय रहने व्यक्तिहरूमा तनाव कम हुने, आत्मविश्वास बढ्ने र काममा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता राम्रो हुने देखाएका छन् ।
विशेषगरी लामो समयसम्म कुर्सीमा बसेर काम गर्ने व्यक्तिहरूले दिनभरि केही–केही समय निकालेर पाँच–पाँच मिनेटका शारीरिक गतिविधि गर्नु लाभदायक मानिन्छ ।
तनावपूर्ण अवस्थामा पाँच मिनेटको हल्का व्यायाम, छिटो हिँड्ने, गहिरो सास फेर्ने वा शरीर तन्काउने जस्ता अभ्यासले पनि शरीरलाई आराम दिन सक्छ ।
यसले तनाव बढाउने ‘कोर्टिसोल’ हर्मोनको मात्रा घटाउन मद्दत गर्छ । नियमित शारीरिक परिश्रम गर्ने व्यक्तिहरूमा राम्रो निद्रा लाग्ने र मानसिक शान्ति रहने अनुभव पनि देखिन्छ ।
योग, हिँडाइ, दौड, पौडी वा अन्य कुनै पनि शारीरिक गतिविधिले सकारात्मक सोचको विकास गर्न, मानसिक थकान कम गर्न र तनाव व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ ।
त्यसैले बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै उमेर समूहका व्यक्तिका लागि नियमित व्यायाम आवश्यक छ । शरीर सक्रिय रहँदा मस्तिष्क पनि स्वस्थ रहन्छ ।
यही कारण वैज्ञानिकहरूले व्यायामलाई प्राकृतिक ‘एन्टिडिप्रेसन’ अर्थात् अवसाद कम गर्ने प्राकृतिक उपायका रूपमा समेत व्याख्या गरेका छन् ।
डा.उप्रेतीको भनाइमा, दिनको पाँच मिनेटबाट सुरु गरिएको व्यायामले व्यक्तिमा ‘म गर्न सक्छु’ भन्ने आत्मविश्वास बढाउन मद्दत गर्छ । बिस्तारै यसले शारीरिक गतिविधिमा थप समय दिन प्रेरित गर्छ र स्वस्थ जीवनशैलीको आधार तयार गर्छ ।
त्यसैले ‘समय छैन’ भन्ने बहानाभन्दा पनि आफ्नो स्वास्थ्यका लागि दिनको कम्तीमा पाँच मिनेट समय निकाल्नु आजको आवश्यकता हो ।
(वरिष्ठ जनस्वास्थ्य चिकित्सक अरुणा उप्रेतीको सामाजिक सञ्जालबाट साभार)
प्रतिक्रिया