काठमाडौं– आर्थिक वर्ष २०८३/२०८४ को बजेट शुक्रबार दिउँसो ४ बजे प्रस्तुत हुँदैछ । संघीय तथा राष्ट्रिय सदनको संयुक्त बैठकमा अर्थमन्त्री डा.स्वर्णिम वाग्लेले आगामी आर्थिक वर्षको बजेट प्रस्तुत गर्नेछन् ।

पुराना दललाई पाखा लगाएर उदाएको राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी नेतृत्वको सरकारले बजेट प्रस्तुत गर्दै गर्दा नेपालमा बजेटको इतिहास पनि बुझ्नु पर्ने हुन्छ । नेपालमा बजेटको इतिहास पनि सधैँ अध्ययनको विषय बन्ने गरेको छ ।

नेपालमा वि.सं. १९०३ मा जङ्गबहादुर राणाले कोतपर्वपछि सत्ता हातमा लिएर राणा शासन सुरू गरेका थिए । १०४ वर्षे जहानियाँ राणा शासनपछि २००७ मा क्रान्तिमार्फत् नेपालमा प्रजातन्त्र आएको थियो ।

राणा शासनको अवधिमा मुलुकको आम्दानी–खर्चबारे जनतालाई जानकारी हुँदैनथ्यो । राणाशासनमा जनतालक्षित कार्यक्रम पनि हुँदैनथे । जसले गर्दा बजेट पनि सार्वजनिक हुँदैनथ्यो ।

२००७ सालमा प्रजातन्त्र स्थापनापछि मात्रै मुलुकमा पहिलोपटक सरकारले बजेट सार्वजनिक गर्ने अभ्यास सुरु गर्यो । मातृकाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारको तर्फबाट २००८ साल माघ १९ गते अर्थमन्त्री सुवर्ण शमशेर राणाले औपचारिक बजेट प्रस्तुत गरेका थिए ।

यससँगै जनतालाई सरकारको आय–व्यायबारे बजेटमार्फत् जानकारी गराउने परिपाटी सुरुवात भएको थियो ।

त्यसबेला अर्थमन्त्री शमशेरले ५ करोड २५ लाख २९ हजार रुपैयाँ बराबरको बजेट प्रस्तुत गरेका थिए । जसमा राजस्व ३ करोड ६ लाख १९ हजार रुपैयाँ उठ्ने लक्ष्य राखिएको थियो । सरल भाषामा लेखिएको उक्त बजेटमा चालु खर्च र पुँजीगत खर्च भनेर शीर्षक छुट्याइएको पाइँदैन ।

२००८ सालको बजेटमा सबैभन्दा बढी खर्च (७० लाख ७० हजार) राष्ट्रिय सुरक्षामा खटिने प्रहरी र सेनाका लागि छुट्याइएको थियो । उता मन्त्रिगण र सचिवालयका लागि ३२ लाख ४० हजार रुपैयाँ र राजसंस्थाका लागि भने ५ लाख ८४ हजार मात्रै खर्च छुट्याइएको थियो ।

‘२००७ सालको कूल आम्दानी २ करोड ९० लाख ३१ हजार रुपैयाँ, खर्च २ करोड ४६ लाख ८७ हजार र बचत ४३ लाख ९४ हजार देखिन्छ । गतसालको आन्दोलन र गडबडीले गर्दा के कति बचत दाखिला हुन सक्यो यकिन हुन सकेको छैन । तर, एकाउण्टेन्ट जनरलद्वारा हिसाव खडा गराउने काम भइरहेको छ,’ पहिलो बजेट पुस्तिकामा उल्लेख छ ।

नयाँ बजेटमा सुवर्ण शमशेरले तीन प्रकारका शीर्षकलाई प्राथमिकता दिएको भेटिन्छ ।

‘मैले विशेषगरी तीन प्रकारको विवरण तयार गरेको छु । (क) सामान्य आम्दानी र खर्चको विवरण (ख) विशेष आम्दानी र त्यसको बाँडफाँटको विवरण (ग) आम्दानी र खर्चको संकलित विवरण,’ बजेटमा उल्लेख छ ।

बजेट प्रस्तुत गर्दै अर्थमन्त्री सुवर्ण शमशेरले त्यस वर्ष सरकारले ३ करोड ५ लाख १६ हजार आम्दानी गर्ने आँकलन गरेको थियो । जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १४ लाख ३५ हजारभन्दा बढी रहेको बजेटमा उल्लेख छ ।

यसका साथै, उक्त बजेटमा सरकारले जम्मा गरेको आम्दानीबाट राजधानी काठमाडौं जोड्ने मुख्य सडक निर्माण तथा विमानस्थलहरूको पुनर्निर्माण गरिने लेखिएको भेटिन्छ ।

‘काठमाडौं आउने मूलबाटो बनाउने योजना पूरा हुनै आँटेको छ, चाँडै नै निर्माणकार्य सुरू गरिने आशा छ । गौरवको विमान अवतरण भूमि अरू हवाई अड्डाहरूमा जस्तै पक्का गराइन लागेको छ, विराटनगर इत्यादिमा तयार भइसकेको छ,’ बजेटमा उल्लेख छ ।

सरकारको आम्दानीको माया मारेर पनि कृषकलाई जग्गाको स्वामित्व उपलब्ध गराउने बजेटमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

यस्तो छ, २००८ सालको बजेटको पूर्णपाठ :