काठमाडौँ – छठ पर्व हिन्दू धर्मका सबैभन्दा प्राचीन र आस्थापूर्ण पर्वमध्ये एक हो, जुन सूर्य देव र छठी माई (सूर्यदेवकी बहिनी वा स्वरूप) लाई समर्पित गरिन्छ। यो पर्व प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनदात्री शक्तिप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरको रूपमा मनाइन्छ। सूर्य देवलाई जीवन र ऊर्जाको स्रोत मानिन्छ, जसको बिना पृथ्वीमा कुनै पनि जीवको अस्तित्व सम्भव छैन। त्यसैले छठ पर्वको मुख्य उद्देश्य सूर्य देवप्रति आभार प्रकट गर्नु र उनीबाट दीर्घायु, आरोग्य, समृद्धि र सुख प्राप्तिको कामना गर्नु हो।

छठ पर्वमा ब्रतधारीले सूर्यको उदय र अस्त दुवै समयमा पूजा गरेर जीवन चक्रको निरन्तरता र सन्तुलनको प्रतीक देखाउँछन्। यस पर्वको उत्पत्तिसँग सम्बन्धित विभिन्न पौराणिक कथा छन्।
महाभारतमा उल्लेख कथा अनुसार द्रौपदी र पाण्डवले आफ्नो राज्य र समृद्धि फिर्ता पाउन सूर्यदेवको आराधना गर्दै छठ पर्वको ब्रत बसेका थिए। त्यस्तै रामायणमा सीता माताले १४ वर्षको बनवासपछि अयोध्या फर्किएर सूर्य देवको आराधना गर्दै छठ ब्रत पूरा गरेकी थिइन्। यी दुवै कथाले छठ पर्वको धार्मिक र ऐतिहासिक गहिराइ प्रकट गर्छन् र यस पर्वको मूलमा रहेको भक्तिभावलाई झल्काउँछ।

छठ पर्व केवल धार्मिक विधि मात्र नभई आध्यात्मिक अनुशासनको प्रतीक पनि हो। यसमा ब्रतालुले लामो समयसम्म अन्नपान त्यागेर आत्मसंयम, आत्मशुद्धि र धैर्यको अभ्यास गर्छन्। यो ब्रत अत्यन्त कठिन मानिन्छ किनभने चार दिनसम्म व्रतधारीले कडा नियमअनुसार नुहाउने, बस्ने, सुत्ने र खानेकुरामा ध्यान दिनु पर्छ। पूजा प्रायः नदी, ताल, पोखरी वा जलाशयको किनारमा गरिन्छ, जसले स्वच्छता, शुद्धता र पर्यावरणप्रतिको सम्मान दर्शाउँछ। छठको विधिहरूमा खरना, संध्या अर्घ्य, बिहानको अर्घ्य र परायण गरी अन्त्य गरिन्छ।

ब्रतमा सामेल हुने मानिसहरू सबै वर्ग, जात, धर्म र समुदायका हुन्छन् र सबैजना एउटै घाटमा बसेर सूर्यलाई अर्घ्य दिन्छन्। यसरी छठले सामाजिक सद्भाव, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक सहयोगको भावना बढाउँछ। मानिस एकअर्काको व्रतमा सहयोग गर्छन्, घाट सफा गर्छन् र धार्मिक गीत गाउँदै भक्ति भावनामा डुब्छन्।

छठ पर्वको अन्त्यमा ब्रतधारीले आफ्नो मनोकामना पूर्तिको लागि धन्यवाद प्रकट गर्छन् र आफ्नो जीवनमा प्रकाश, शान्ति र समृद्धि आओस् भनेर प्रार्थना गर्छन्। यो पर्व केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, जीवन, प्रकाश र प्रकृतिको उत्सव हो। यसले मानिसलाई वातावरणसँग सन्तुलनमा बाँच्न, प्रकृतिको प्रत्येक वरदानप्रति आभारी रहन र सकारात्मक सोचसहित जीवन जिउन प्रेरित गर्छ।

यसरी अनुशासन, सरलता र आध्यात्मिकताको माध्यमबाट छठ पर्वले आस्था, धैर्य र आशाको गहिरो सन्देश बोकेको हुन्छ। छठ पर्वले देखाउँछ कि जब मानिसले प्रकृति र परमेश्वरप्रति सच्चा श्रद्धा राख्छ, तब उसको जीवनमा शान्ति, समृद्धि र सन्तुलन स्वतः स्थापित हुन्छ।