काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र भव्य परम्परामध्ये एक हो रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा। यो जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन, उपत्यकाको इतिहास, समाज, कृषि जीवन, आस्था र सामूहिक चेतनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको जीवन्त परम्परा हो।

प्रत्येक वर्ष वसन्त ऋतुको अन्त्यतिर सुरु हुने यो जात्रालाई वर्षा, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ, जसले उपत्यकाको कृषिप्रधान जीवनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ।

रातो मच्छिन्द्रनाथलाई करुणाका देवता मानिन्छ। बौद्ध धर्ममा उहाँलाई अवलोकितेश्वर अर्थात् करुणाका बोधिसत्वका रूपमा पूजा गरिन्छ भने हिन्दू परम्परामा उहाँलाई मच्छिन्द्रनाथका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। यही कारण यो जात्रा नेपालमा धार्मिक सहअस्तित्वको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ, जहाँ हिन्दू र बौद्ध दुवै समुदाय समान श्रद्धासाथ सहभागी हुन्छन्।

किंवदन्तीअनुसार, प्राचीन समयमा काठमाडौँ उपत्यकामा लामो खडेरी पर्यो। वर्षा नहुँदा खेतबारी सुक्न थाले, अन्न उत्पादन ठप्प भयो र जनजीवन संकटमा पर्यो। त्यसबेला मानिसले कारण खोज्दा नागराज (सर्प देवता) हरू रिसाएको विश्वास गरियो, जसका कारण वर्षा रोकिएको मानियो।

संकट समाधानका लागि करुणाका देवता मच्छिन्द्रनाथलाई उपत्यकामा ल्याउनुपर्ने सुझाव आयो। त्यसपछि तान्त्रिक, साधु र स्थानीय समुदायको संयुक्त प्रयासमा उनलाई उपत्यकामा ल्याइएको विश्वास गरिन्छ। उनको आगमनपछि वर्षा सुरु भएको र उपत्यका पुनः हराभरा भएको कथा प्रचलित छ। यही कारणले मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा र उर्वरतासँग जोडिएको देवता मानिन्छ।

ऐतिहासिक रूपमा हेर्दा, यो जात्राको प्रारम्भिक स्वरूप लिच्छविकाल (करिब ४ देखि ९ औँ शताब्दी) मा देखिए पनि यसको वर्तमान संरचना र भव्य स्वरूप मल्लकालमा विकास भएको मानिन्छ। विशेषगरी ललितपुरका मल्ल राजाले यसलाई राज्यस्तरीय पर्वका रूपमा विकास गरे।

रथ निर्माण, रथयात्रा मार्ग निर्धारण, पूजाविधि र प्रशासनिक व्यवस्थापन यही कालमा व्यवस्थित रूपमा स्थापित भएको देखिन्छ। त्यसपछि यो जात्रा केवल धार्मिक कार्यक्रम नभई राज्यको सांस्कृतिक पहिचान बनेको हो।

रातो मच्छिन्द्रनाथ रथयात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आकर्षण विशाल काठको रथ हो। करिब ३५ देखि ४० फिट उचाइसम्म पुग्ने यो रथ पूर्ण रूपमा परम्परागत काठ र बाँस प्रयोग गरेर बनाइन्छ। यसको निर्माण कुनै एक व्यक्ति वा समूहले होइन, सम्पूर्ण समुदाय मिलेर गर्छ।

महिनौँसम्म चल्ने निर्माण प्रक्रियामा ललितपुरका विभिन्न टोलका मानिस सहभागी हुन्छन्। कसैले काठ काट्ने, कसैले जोड्ने, कसैले डोरी बनाउने र कसैले सजावट गर्ने काम गर्छन्। यसले यो जात्रालाई धार्मिक मात्र नभई सामाजिक सहकार्य, एकता र श्रमको सम्मानको प्रतीक बनाएको छ।

रथ तयार भएपछि देवताको मूर्ति राखिन्छ र त्यसपछि मुख्य रथयात्रा सुरु हुन्छ। हजारौँ भक्तजनले लामो डोरी तानेर रथलाई सहरका विभिन्न मार्ग हुँदै अगाडि बढाउँछन्। यो क्षणलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ, जहाँ सामाजिक भेदभाव, जातीय विभाजन वा आर्थिक असमानता सबै हराउने विश्वास गरिन्छ। सबै भक्तजन एउटै उद्देश्य, आस्था र श्रद्धामा एकत्रित हुन्छन्।

रथयात्रा विशेषगरी ललितपुरको पुल्चोकबाट सुरु हुन्छ र लगनखेल हुँदै जावलाखेलसम्म पुग्छ। प्रत्येक स्थानमा रथ रोकिँदा हजारौँ मानिसले पूजा, फूल, धूप र प्रसाद अर्पण गर्छन्। सम्पूर्ण यात्रा अवधिमा झ्याली, धिमे बाजा, परम्परागत नाचगान र सांस्कृतिक प्रदर्शनले वातावरणलाई उत्सवमय बनाउँछ। यो केवल धार्मिक यात्रा होइन, उपत्यकाको सांस्कृतिक महोत्सवजस्तै अनुभूति हुन्छ।

यो जात्राको अन्त्य भोटो जात्राबाट हुन्छ, जुन नेपालकै अनौठो र प्रतीकात्मक परम्परामध्ये एक हो। किंवदन्तीअनुसार एक समयमा नागराजको रत्नजडित भोटो चोरी भएको थियो। पछि त्यो भोटो विभिन्न व्यक्रूले आफ्नो भएको दाबी गर्न थालेपछि विवाद उत्पन्न भयो। समस्या समाधान गर्न देवताले नै भोटो सार्वजनिक रूपमा देखाएर “यो भोटो कसको हो ?” भनेर प्रश्न गर्ने परम्परा सुरु भयो भन्ने मान्यता रहेको छ।

रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा केवल धार्मिक आस्था मात्र होइन, काठमाडौं उपत्यकाको सामाजिक संरचना, कृषि जीवन, सांस्कृतिक पहिचान र ऐतिहासिक चेतनाको जीवित दस्तावेज हो। यसले वर्षा र प्रकृतिप्रति मानवको निर्भरता, सामुदायिक सहकार्य र धार्मिक सहिष्णुतालाई एकै सूत्रमा बाँध्छ। आज पनि जब विशाल रथ गल्लीहरू हुँदै अघि बढ्छ, त्यो केवल काठको संरचना हुँदैन। त्यो हजारौँ वर्ष पुरानो आस्था, करुणा, एकता र जीवनको निरन्तर यात्रा हुन्छ।