काठमाडौँ – नेपाली समाजमा आमालाई जीवनदायिनी, ममता र स्नेहकी प्रतिमूर्ति मानिन्छ । यिनै आमाप्रतिको सम्मान र कृतज्ञता प्रकट गर्ने उद्देश्यले हरेक वर्ष वैशाख कृष्ण औँसीका दिन मनाइने मातातीर्थ औँसी अर्थात् आमाको मुख हेर्ने दिन आज देशभर श्रद्धापूर्वक मनाइँदै छ ।

यस दिनलाई आमा र सन्तानबीचको सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउने अवसरका रूपमा लिइन्छ । आमा जीवित हुनेले बिहानै स्नान गरी आमालाई भेटेर मिष्ठान्न भोजन, वस्त्र वा उपहार प्रदान गर्दै आशीर्वाद लिने परम्परा छ । टाढा रहेका सन्तान आमालाई भेट्न घर पुग्छन् भने कतिपयले फोन वा सामाजिक सञ्जालमार्फत शुभकामना र भावनात्मक सन्देश पठाउने गर्छन् ।

त्यसैगरी आमा दिवङ्गत भइसकेका सन्तानले आमाको सम्झनामा श्राद्ध, तर्पण र पिण्डदान गरी मोक्ष प्राप्तिको कामना गर्ने धार्मिक परम्परा छ । यसरी मातातीर्थ औँसीले जीवित र दिवङ्गत दुवै आमाप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने अवसर प्रदान गर्छ ।

नेपाली संस्कृतिमा आमालाई सृष्टिकर्ता सरह मानिन्छ । आमा नौ महिनासम्म सन्तानलाई गर्भमा राखेर असह्य पीडा सहँदै जन्म दिनु मात्र होइन, जीवनभर उनीहरूको पालनपोषण, शिक्षा र मार्गदर्शनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छिन् । त्यसैले आमालाई ‘ममता र स्नेहको सागर’ का रूपमा सम्मान गरिन्छ ।

आमालाई सृष्टिकर्ता सरह मानिन्छ । आमा नौ महिनासम्म सन्तानलाई गर्भमा राखेर असह्य पीडा सहँदै जन्म दिनु मात्र होइन, जीवनभर उनीहरूको पालनपोषण, शिक्षा र मार्गदर्शनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छिन् ।

धार्मिक विश्वासअनुसार मातातीर्थ औँसी देवलोक, पितृलोक र पृथ्वीलोकलाई जोड्ने एक पवित्र सेतु मानिन्छ । यस दिन गरिएको पूजा, तर्पण र श्राद्धले पितृको आत्मा शान्त हुने र सन्तानलाई आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास रहँदै आएको छ ।

यस अवसरमा विशेष गरी काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिण–पश्चिम क्षेत्रमा अवस्थित मातातीर्थ कुण्डमा ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ । थानकोट नजिकै रहेको यस कुण्डमा पुगेर दिवङ्गत आमाको नाममा श्राद्ध, तर्पण र अन्य धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा छ । यहाँ गरिएको पुण्यकर्मले आमाको मोक्ष प्राप्तिमा सहयोग पुग्ने र सन्तानले मातृऋणबाट मुक्ति पाउने मान्यता छ ।

मातातीर्थसँग जोडिएको धार्मिक किंवदन्तीअनुसार त्रेतायुगमा भगवान् श्रीराम वनवासका क्रममा यस क्षेत्रमा पुगेका थिए । त्यतिबेला पानीको अभाव हुँदा उनले जमिनमा बाण प्रहार गर्दा पवित्र जलको कुण्ड उत्पन्न भएको मानिन्छ । यही कुण्डलाई पछि मातातीर्थका रूपमा चिन्न थालिएको हो ।

स्वस्थानी व्रतकथाअनुसार यही तीर्थमा सतीदेवीको अङ्ग पतन भई मातुलेश्वर महादेवको उत्पत्ति भएको थियो । यस पवित्र भूमिमा गई आमाको नाममा गरिएको श्राद्धलगायतका पुण्यकर्मको प्रभावले दिवङ्गत आमाको मुक्ति हुने र आमाको आशीर्वादले सन्तानको जीवन सुखमय रहने जनविश्वास छ ।

त्यसैगरी अर्को जनविश्वासअनुसार प्राचीन कालमा घना जङ्गलमा गाई चराउन आएका गोठाला कुण्ड नजिकै बसेर खाजा खाइरहेका थिए । एक गोठालाले रोटी खान खोज्दा मुखमा रोटी नपरी कुण्डतिर जान थाल्यो । कुण्डमा गएर हेर्दा उनले त्यहाँ आमाको दर्शन पाएछन् । घर फर्कने बेलामा ती गोठालाले आमालाई सँगै लाने र आमाबिना नफर्कने जिद्दी गर्न थाले । त्यसपछि आमाले छोरालाई मृत आमा प्रत्येक वैशाख औँसीका दिन यस तीर्थमा सन्तानलाई आशीर्वाद दिन आउने वाचा गर्दै घर फर्काइन् । यसर्थ यस कुण्डमा मातातीर्थ औँसीका दिन दिवङ्गत आमाहरू आई सन्तानले दिएको पिण्ड–तर्पण प्राप्त गरी फर्कन्छन् भन्ने जनविश्वास छ । दिवङ्गत आमाहरूलाई तर्पण–पिण्ड दिइने पवित्र तीर्थस्थल भएकाले यस स्थानलाई मातातीर्थ भनिएको हो । यही जनविश्वास विस्तार हुँदै ‘आमाको मुख हेर्ने दिन’ को परम्परा बनेको मानिन्छ ।

विवाहपछि माइती टाढा भएका चेलीबेटी आज माइती घर पुगेर आमासँग भेटघाट गर्ने, मीठा परिकार तयार गर्ने र सँगै समय बिताउने गर्छन् । यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ ।

मातातीर्थ औँसी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक र भावनात्मक सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउने दिन हो । विवाहपछि माइती टाढा भएका चेलीबेटी आज माइती घर पुगेर आमासँग भेटघाट गर्ने, मीठा परिकार तयार गर्ने र सँगै समय बिताउने गर्छन् । यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ ।

आजको आधुनिक समयमा पनि यो पर्वको महत्त्व घटेको छैन । बरु प्रविधिको प्रयोगसँगै सामाजिक सञ्जालमार्फत आमाप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने चलन बढ्दो छ । तर आमाप्रतिको मूल भावना, प्रेम, सम्मान र कृतज्ञता भने अझै पनि उस्तै छ । मातातीर्थ औँसी नेपाली समाजमा आमाको महान् भूमिकालाई स्मरण गर्ने, उहाँप्रति आभार प्रकट गर्ने र परिवारबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउने एक भावनात्मक तथा धार्मिक पर्वका रूपमा स्थापित छ ।