स्मरणमा ‘जनता जागेको त्यो दिन’ र आज | Khabarhub Khabarhub

स्मरणमा ‘जनता जागेको त्यो दिन’ र आज



गत वैशाख ११ गते मुलुकले लोकतन्त्र दिवस मनायो । २०६३ साल वैखास ११ गतेको जनता जागेको दिनलाई स्मरण गर्दै एक विदेशी पत्रकारले लेखेको ‘जनता जागेको दिन’ भन्ने पुस्तक धेरै पाठकहरुले संकलन गरेको पुस्तक हो ।

संसारभरि कै, एक्काइसौं शताब्दीकै गणनायोग्य त्यो दिन वितेको १४ वर्ष भइ सकेछ । त्यो दिन यसकारण संसारकै स्मरणयोग्य दिन हो कि त्यो दिनले एकसाथ राजा र माओवादी दुवैतर्फका वन्दुकलाई तह लगाएको थियो र शान्तिपूर्ण रुपमा राजतन्त्रको अन्त्य गर्ने सहमति भएको थियो ।

शान्तिपूर्ण आन्दोलनको माध्यमबाट दुवै तर्फका अतिवादी वन्दुकहरु भूइँमा झरेको त्यो दिन यस अर्थमा एक्काइसौं शताब्दीकै स्मरणयोग्य र गणनायोग्य दिन हो । सलाम छ ती वीर स्वाभिमानी जनतालाई, जसले दुनियालाई चकित पार्ने चमत्कारिक आन्दोलनको सृजना, विकास र सफलताको शंखघोष गरे ।

स्वाभिमानी र वीर ती जनताले विजय प्राप्त गरेको चौधौं वर्ष गाँठ मनाई रहँदा आज हामी कुन ठाँउमा छौं र अवको वाटो के हो ? यो १४ वर्षमा कुन वर्गको उत्थान र कुन वर्गको पतन भयो ? राजनीतिक रुपमा हामीले अवलम्वन गरेको त्यो बाटोमा कुनै सुधार वा परिमार्जनको आवश्यकता छ, छैन ? आमूल परिवर्तन र सामाजिक रुपान्तरणका लागि अर्को क्रान्तीको आवश्यकता छ वा छैनजस्ता गहन विषयहरुको समीक्षा गर्ने दिन पनि हो वैशाख ११ ।

तर, यसखालका वौद्धिक चिन्तनहरु वैशाख ११ मा भएको देखिएन । त्यस्तो चिन्तन राजनीतिक दल, नागरिक समाज, आमसञ्चार माध्यम र वौद्धिक वर्ग जसले गर्दा पनि उपयोगी नै हुने थियो । तर, औपचारिकता वाहेक यो विषयमा कुनै गहन चिन्तन भएको देखिएन वा वुझिएन । त्यसो त कुनै पनि विषयमा गहन विर्मश, चिन्तन र वहस गर्ने संस्कार र सँस्कृतिको करिव करिव अन्त्य हुँदै गएको छ, आजको नेपालमा ।

राजनीतिक दलका नेता, पत्रकार वा वकिल र शिक्षक नै सबै विषयका विज्ञ हुन्, अरु विषय विज्ञको कुनै महत्व, आवश्यकता र औचित्य करिव करिव समाप्त हुँदै गएको छ । तीमध्ये पनि राजनीतिक दल अनि राजनीतिक कार्यकर्ता अनि त्यसमा पनि कोर गुट भित्रका नेता, कार्यकर्ता र कर्मचारीहरु नै यो देशका अब्वल विषय विज्ञ हुने परम्परा र संस्कारको निरन्तर विकासले यो १४ वर्षको अवधिमा नेपालको वौद्धिक वर्ग पाखामा पारिएको वा परेको देखिन्छ ।

यो अवधिमा हामीले के पायौं र के गुमायौ भन्ने तथ्यको वस्तुनिस्ट लेखा जोखा गर्नु पर्ने भएको छ । जति पाएका छौं राम्रो भएको छ, तर कतिपय यस्ता कुरा पनि गुमाएका छौं जसको पुनःप्राप्ती गर्न सकेनौ भने पाएको भन्दा गुमाएको धेरै हुनेछ ।

हामीले धेरै कुरा पायौं

जनताको छोरो नै राज्य प्रमुख हुने दुनियाकै अब्बल दर्जाको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको प्राप्ती, त्यो पनि शान्तिपूर्ण र विना रक्तपात प्राप्त गर्नु यो शताब्दिकै ठूलो उपलब्धीमध्येको एक हो । यसलाई चानचुने उपलब्धी भनेर अवमूल्यन गर्न सकिँदैन । समावेशी राज्य, धर्म निरपेक्षता र संघीयताजस्ता लोकतान्त्रिक राज्यका आधुनिक मूल्य–मान्यताहरु सहितको नेपालको संविधान पनि नेपाली जनताले प्राप्त गरेको अनुपम उपलब्धी नै हो । यी सवै उपलब्धीहरु हामीले जनआन्दोलन र त्यसले जन्माएको संविधानसभाको माध्यमबाट लोकतान्त्रिक विधि प्रक्रियाबाट प्राप्त गर्‍यौं ।

यसरी हेर्दा विषयवस्तु र ती विषयवस्तु प्राप्तीको विधि पनि जनताको छनौटकै आधारमा प्राप्त भएकोले यी असाधारण उपलब्धीहरु नेपालको संवैधानिक र राजनीतिक इतिहासमा मात्र नभएर दुनियाँकै लोकतान्त्रिक अभ्यासमा पनि यस अर्थमा उत्कृष्ट हुन कि यतिका सबै उपलब्धीहरु दुनियाँको कुनै पनि क्रान्तीले एक साथ प्राप्त गरेको थिएन । अरु देशले किस्तावन्दीमा प्राप्त गरेका उपलब्धीहरु हामीले थोकमा एकै पटक प्राप्त गर्‍यौं यसर्थ २०६२/ ०६३ को जनक्रान्ती असाधारण र अदितिय नै हो भन्ने तथ्य गौरवसाथ भन्नलाई कुनै हिच्चकिचावट छैन ।

राजनीतिक रुपमा त्यो क्रान्तीले सामान्तवादको अवशेषको रुपमा रहेको राजतन्त्र र हिन्दू अधिराज्यको अवसान गर्‍यो भने अर्कोतर्फ पूँजीवादतर्फको यात्रालाई सहज र सरल बनायो । नेपालका वामपन्थीहरुले भन्ने गरेको नयाँ जनवादी क्रान्तीको आवश्यकतालाई पनि त्यो क्रान्तीले पूर्णविराम लगाइदियो । फलश्वरुप वामपन्थीहरुले कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापनाकालदेखि राज्यको चरित्रको परिभाषा गर्दा मुलुक अर्ध–सामान्ति र अर्ध–उपनिवेशिक भनेर जोड्ने फँुदो पनि समाप्त भयो । यद्यपि नेपाल कहिल्यै औपचारिक रुपमा कसैको उपनिवेस थिएन ।

संसारका कुनै पनि संसद, प्रदेश र स्थानीय तहमा अहिलेको नेपालको जस्तो महिलाको यत्रो उपस्थिति छैन । त्यति मात्र नभएर जातिय र भाषिक रुपले पनि नेपालको राज्य संयन्त्र संसारको सबैभन्दा समावेशी छ । यी सबै उपलब्धीहरु जनता जागेको ‘त्यो दिन’ले सिर्जना गरेको हो । यसरी हामीले राजनीतिक रुपमा धेरै कुरा प्राप्त गर्‍यौं र यी उपलब्धीहरु गर्व गर्न लायक छन् ।

अल्मलिएका राजनीतक दलहरु

त्यो जनक्रान्तीले जुन मात्राको उपलब्धी हाँसिल गर्‍यो त्यो उपलब्धीको जगमा हामीले अहिलेसम्म धेरै प्राप्त गर्न सक्थ्यौं, तर हामीले अपेक्षित उपलब्धी हाँसिल गर्न सकेनौ । त्यसो हुनमा आर्थिक, राजनीतिक र वैचारिक कारणहरु छन् । जुन उचाइको उत्साह, उमंग, जोश र जाँगर थियो, आज त्यसको पारो ह्वात्तै घटेको छ ।

क्रान्ती र परिवर्तनलाई चीरस्थायी वनाउन त्यसको पारो नसेलाई जुन गतिमा हामीले रुपान्तरण गर्नु पर्दथ्यो त्यो रुपान्तरणको गतिलाई हामीले अघि वढाउन सकेनौ । आर्थिक, सामाजिक र साँस्कृतिक रुपान्तरणका एजेण्डाहरु आज बाटो विराएको यात्रीजस्ता भएका छन् । आज भन्दा १४ वर्ष अघिको नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र साँस्कृतिक अवस्थामा तात्विक परिवर्तन आउन सकेको छैन । जुन क्रान्तीले आर्थिक, सामाजिक र साँस्कृतिक रुपान्तरण गर्न सक्दैन, त्यो क्रान्तीको औचित्य पुष्टि गर्न कठिन हुन्छ । आजको नेपाली समाजको यथार्थता यही हो । यसो हुनमा धेरै कारणहरु विद्यमान छन्, तर तिनलाई यसरी सुत्रवद्ध गर्न सकिन्छ ।

वैचारिक अलमल

त्यो जनक्रान्तीपश्चात क्रान्तीका वाहक राजनीतिक दलहरु (कम्युनिस्ट र कांग्रेस) दुवै शक्तिहरु घोर वैचारिक रुपमा अलमलमा परेको देखिन्छ । कांग्रेस यस अर्थमा अलमलममा पर्‍यो कि उसले अगाडिको बाटो के हो भन्ने ठम्याउनै सकेन । संसदीय व्यवस्था, मौलिक अधिकार, स्वतन्त्र न्यायपालिका र आवधिक निर्वाचन कांग्रेसका परम्परागत एजेण्डा थिए । ति सवै एजेण्डाहरुमा कम्युनिस्टहरु पनि सहमत भएपछि अब वैचारिक रुपमा कांग्रेसको प्रतिस्पर्धा कोसँग र किन ? भन्ने अलमल कांग्रेस जनमा पर्‍यो र त्यो घोर अलमलको अवस्थाबाट कांग्रेस आजसम्म वौरिन सकेको छैन ।

विगत निर्वाचनमा कांग्रेसको पराजय कम्युनिस्टहरुको मिलन मात्र नभएर यो पनि हो भन्ने तथ्य कांग्रेसले हालसम्म पनि स्वीकार गर्न सकेको छैन । कांग्रेस आज वैचारिक रुपमा ‘कुहिरोको काग’जस्तो भएको छ । उसको चारतारे झण्डाले गरेको अर्थवोध ‘संवैधानिक राजतन्त्र’ पनि आज उसँग छैन र धर्म निरपेक्षता पनि उसँग रहेन । गणतन्त्र सहितको धर्म निरपेक्षता कांग्रेस र कम्युनिस्टको विगत आन्दोलनको साझा एजेण्डा वन्यो र त्यसको प्राप्ती पनि भयो ।

आफैंले हस्ताक्षर गरेको संविधानमा यी सवै एजेण्डा समावेश भएपछि अव यो विन्दूबाट कांग्रेस पछाडि फर्किन सम्भव देखिँदैन । यद्यपि कांग्रेसभित्र संवैधानिक राजतन्त्र र हिन्दू राज्यको अपनत्व ग्रहण गर्ने मत क्रमश वृद्धि हुँदै गएको छ । तर अव संस्थागत रुपमा संवैधानिक राजतन्त्र र हिन्दू धर्मको कुरामा फर्कने निर्णय सिङ्गो कांग्रेसले गर्न सम्भव छैन । यो वहसको धु्रविकरण वढ्दै जाँदा कांग्रेसमा वरु विभाजनको संभावना रहला, तर कांग्रेस अब राजतन्त्र र हिन्दू राज्यको प्रतिगमनकारी बाटोमा संस्थागत रुपमा फर्कन सम्भव देखिँदैन । सिङ्गो कांग्रेसले ती परित्यक्त नाराहरु पुनः ग्रहण गर्न सम्भव देखिँदैन ।

राजाको शासन र अनुहार नदेखेका लाखौं युवाहरु आज वयस्क भइसकेका छन । तिनको आधुनिक चेतनाले अब राजतन्त्रको वकालत गर्न सम्भव छैन, यसर्थ कांग्रेस आजको यो विन्दूवाट पछि हट्न सम्भव देखिँदैन ।

नेकपा भित्रको ठूलो समूह अहिले पनि अर्को कुनै क्रान्तीको आवश्यकता देख्छ र त्यो क्रान्ती पश्चात मात्र समाजवाद आउने विस्वास गर्छ । तर, आज उसले अंगिकार गरेको कार्यनीति र रणनीति हेर्दा अब के प्राप्तीका लागि अर्को क्रान्ती किन र कसरी ? भन्ने प्रश्नको जवाफ जति खोजे पनि भेटिँदैन

तर, कांग्रेसको अबको वैचारिक यात्रा के हुने र कहाँ सम्म जाने ? भन्ने विषय कांग्रेस जनमा आजसम्म वहसको विषय नै भएको छैन । अबको वैचारिक यात्रामा कांग्रेस र कम्युनिस्टको सिधा सिधा टक्कर हो भन्ने विषयमा कुने द्धिविधा रहेन । यी दुई शक्तिको बीचमा हिजो राजतन्त्र थियो र त्यसका विरुद्धमा यी शक्तिहरु संयुक्त मोर्चावन्दी गर्दथे ।

अब मुलुकमा राजतन्त्र नरहेपछि यी दुई शक्ति नै आमने–सामनेको अवस्थामा छन्, तर त्यो आमने–सामनेको प्रतिस्पर्धावाट प्राप्त गर्ने के हो भन्ने सम्वन्धमा दार्शनिक र वैचारिक रुपमा कांग्रेसमा स्पष्टताको आवश्यकता देखिन्छ । यो अलमलबाट मुक्त हुन सकेन भने कांग्रेसको यथाअवस्थाको निरन्तरताले उसलाई मात्र होइन मुलुकलाई नै घाटा हुनेछ । यो प्रक्रियावाट लामो समयसम्म गुज्रिने हो भने कांग्रेसको पुर्नगठन अवश्यम्भावी देखिन्छ ।

अर्कोतर्फ कम्युनिस्ट कित्तामा पनि त्यो वैचारिक अलमल लामो समयसम्म कायमै रह्यो र कतिपय कम्युनिस्ट घटकमा अद्यपि कायमै छ । दुई ठूला घटकको एकतापछि बनेको नेकपामा करिव करिव वैचारिक अलमल यस अर्थमा छैन कि उ अब संसदीय शासन व्यवस्थाको माध्यमबाटै समाजवादमा जाने विषयबाट पछि हट्न सम्भव देखिँदैन । तर, उ भित्र अर्को भयंकर ठूलो वैचारिक अलमल के छ भने उसले बारम्बार भन्ने गरेको र संविधानमा नै अभिलिखित भएको समाजवाद कसरी प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा नेकपाको पार्टी पङ्तीमा नत वहस नै भएको छ न यो वहस गर्ने जाँगर नै उसमा देखिन्छ ।

नेकपा भित्रको ठूलो समूह अहिले पनि अर्को कुनै क्रान्तीको आवश्यकता देख्छ र त्यो क्रान्ती पश्चात मात्र समाजवाद आउने विस्वास गर्छ । तर, आज उसले अंगिकार गरेको कार्यनीति र रणनीति हेर्दा अब के प्राप्तीका लागि अर्को क्रान्ती किन र कसरी ? भन्ने प्रश्नको जवाफ जति खोजे पनि भेटिँदैन ।

अर्को क्रान्तीको खोजि नगरी अहिलेकै अवस्थाबाट उसले भन्ने गरेको समाजवादमा पुग्न सकिन्छ त भनेर हेर्दा त्यो झन कहालीलाग्दो देखिन्छ । वामपन्थी, अझ कम्युनिस्टहरुले भन्ने गरेको समाजवाद भनेको राज्यको श्रोत साधनमा जनताको समान पँहुच, सामाजिक न्याय, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा राज्यको हस्तक्षेपकारी भूमिका, प्रगतिशील साँस्कृतिक रुपान्तरण, वर्गिय विभेदको अन्त्य र आवश्यकताअनुसारको काम र काम अनुसारको दाम नै हो । आजको नेकपा वा नेकपा नेतृत्वको भारी बहुमतसहितको सरकार त्यतातर्फ नै उन्मुख छ त ? यो प्रश्नको जवाफ सकारात्मक आउन निकै कठिन छ ।

सारांशमा भन्नु पर्दा विगत जनक्रान्तीका संवाहक शक्ति कम्युनिस्ट र कांग्रेसमा देखिएको वैचारिक अलमल र साँस्कृतिक पतनले प्रतिगमनकारी शक्तिलाई फाइदा पुगिरहेको छ । यो अलमलको अन्त्य नगरी वैशाख ११ को परिवर्तनलाई चीरस्थायी वनाउन सकिँदैन

आज नेकपा समाजवाद उन्मुख भन्दा पनि दलाल–पूँजीवाद उन्मुख जस्तो देखिँदैछ । सत्ता संरक्षणमा रहेका सीमित नेता, कार्यकर्ता र व्यापारी तथा कर्मचारीहरु ‘दिन दुई गुना, रात चौगुना’का दरले झन भन्दा झन् धनि हुँदै गएको देखिन्छ । सत्ता, शक्ति र पहुँचमा नभएका इमान्दार नेता, कार्यकर्ता र व्यवशायीहरु निराशा र कुण्ठाबाट ग्रसित भएर वैचारिक विचलनको मारमा परेका छन् । ठीक यही बेला विप्लव समूहले धुन्धुकारी बाटो समातेको छ । त्यो बाटोबाट समाजवादमा कुनै हालतमा पुग्न सकिन्न भन्ने तथ्य स्वयम् विप्लवलाई पनि थाहा छ । तर केही हलचल गरेर एउटा सम्झौता गर्ने अनि त्यसको माध्यमवाट अर्को प्रचण्ड बन्ने शक्तिको लालसाले उनलाई असफल बाटो हिँडाउन बाध्य पार्दैछ । नेकपा र उसको सरकारले जनजीविका र राष्ट्रियताको सवालमा गर्ने हरेक गल्तीले विप्वलवको धुन्धुकारी पद्चापलाई झन दरिलो बनाउँदै लैजाने निश्चित छ ।

यी सवै वैचारिक अलमलका बीचमा अब नेकपाले उसले भन्ने गरेको समाजवाद भनेको के हो ? त्यसको प्राप्तीका लागि सरकार र पार्टीको तहबाट गरिने योजना, कार्यक्रम र नीती कस्तो हुनेछ ? अनि त्यो प्राप्त गर्ने कार्यमा प्रत्यक्ष योगदान दिने कार्यकर्ताको आचरण, शैली र व्यवहार कस्तो हुनु पर्दछ ? पार्टीमा विचारको जन्म कसरी हुन्छ ? नेतृत्वको चयन र जिम्वेवारीका आधार र प्रक्रियाहरु के हुनेछन् ? जस्ता अहम् प्रश्नमा केन्द्रित भएर नेकपाले सु–स्पष्ट आधार र संगठनको निर्माण गर्न सकेन भने यथास्थितिको निरन्तरताले उ पनि समाजवादको यात्राबाट चाँडै च्युत हुने निश्चित छ ।

सत्ता संरक्षित पूँजीवाद वा दलाल पूँजीवाद वा ‘क्रोनी क्यापिटालिज्म’को चौतर्फी घेरामा परेको नेकपा र नेकपाको सरकारले आफ्नो वैचारिक सु–स्पष्टता र स्पातिलो वर्ग चेतनाले लेस भएको संगठन निर्माण गर्न नसक्ने हो भने निश्चित छ, नेपालमा वामपन्थी आन्दोलनको औचित्यमै प्रश्न उठ्नेछ । यी सवै प्रश्नको जवाफ खोज्न नेकपाका हरेक मतदातामा प्रश्न गर्ने क्षमता र नेतामा त्यो प्रश्नको जवाफ दिने क्षमताको विकास जरुरी देखिन्छ ।

सारांशमा भन्नु पर्दा विगत जनक्रान्तीका संवाहक शक्ति कम्युनिस्ट र कांग्रेसमा देखिएको वैचारिक अलमल र साँस्कृतिक पतनले प्रतिगमनकारी शक्तिलाई फाइदा पुगिरहेको छ । यो अलमलको अन्त्य नगरी वैशाख ११ को परिवर्तनलाई चीरस्थायी वनाउन सकिँदैन । जनता जागेको ‘त्यो दिन’को परिवर्तनलाई टिकाइ राख्नका लागि जनता अझै जागी रहनु पर्दछ । परिवर्तन, क्रान्ती र रुपान्तरण समाजको अन्तर्निहित चरित्र हो । यो न रोकिन्छ न त दविन्छ नै ।

प्रकाशित मिति : १६ बैशाख २०७६, सोमबार  १० : १३ बजे

Nepatop

मुस्ताङमा वैकल्पिक पदमार्ग पहिचान

म्याग्दी– पर्यटक आगमन बढाउने र बसाइ लम्बाउन मुस्ताङमा नयाँ पदमार्गको

आजबाट राष्ट्रियसभाका २० सांसदको पदावधि सकिँदै

काठमाडौँ– संघीय संसद अन्तर्गत राष्ट्रियसभाका अध्यक्ष गणेशप्रसाद तिमिल्सिनासहित २० जना

सिरहाको तरेगणामा पुनः हाटबजार सञ्चालन हुँदा किसान खुसी

सिरहा– आफूले उत्पादन गरेको तरकारी बजारसम्म लगेर बिक्रीवितरण गर्न किसान

सन् २०३० सम्ममा संसारकै अग्रपंक्तिमा डिप्रेसन रहने अनुमान

काठमाडौँ– डिप्रेसन भनेको एक प्रकारको प्रमुख मानसिक रोग हो ।

भरतपुर भ्रमण वर्ष : आदिवासी जनजाति सांस्कृतिक तथा व्यापारिक महोत्सव हुँदै

चितवन– भरतपुर भ्रमण वर्ष–२०२४ को अवसर पारेर नेपाल आदिवासी जनजाति