तनहुँ– गिद्ध संरक्षणका दृष्टिले नेपाल नमूना देश हो । गिद्ध जोगाउन नेपालले निर्वाह गरेको भूमिका विश्व समुदायका लागि अनुशरणीय छ । हिन्दू धर्म, संस्कृति र वातावरणीय रुपमा पनि यो पंक्षी महत्वपूर्ण मानिन्छ । गिद्धको महत्व बुझाउन र यसको सुरक्षा गर्ने उद्देश्यले विभिन्न अभियान सञ्चालन नभएका भने होइनन् ।

गिद्धको संरक्षण र यसको बहुपक्षीय विशेषता उजागर गर्ने लक्ष्यले नेपालमा सन् २००६ देखि सचेतनामूलक अभियान अघि बढाइएको छ । तर, अभियान चलिरहँदा तनहुँमा भने दिनहुँजसो गिद्ध मर्न थालेपछि स्थानीय चिन्तित बनेका छन् ।

तनहुँको व्यास नगरपालिका–१० सिसुवा भतेरीमा विगत तीन वर्षदेखि गौ संरक्षण केन्द्र सञ्चालन गरिएको छ । छाडा पशुचौपायलाई व्यवस्थित गर्न गौशाला बनाइएसँगै यस क्षेत्रमा गिद्धको संख्या पनि क्रमशः बढ्न थालेको थियो । केन्द्रमा राखिएका वृद्ध गाई मरेपछि सिनो खान ठूलो संख्यामा गिद्ध भेला हुन थालेका थिए । तर, गौशालासँगै रहेको मिदिम हाइड्रोपावरको भोर्लेटार–दमौली ३३ केभी प्रशारण लाइन भने गिद्धका लागि अहिले ‘पासो’ थापे झैँ भएको व्यास–१०, दुम्सीका स्थानीय नरिश्वर सापकोटाको बुझाई छ ।

तनहुँ व्यास–१०, दुम्सीका मानबहादुर दर मिदिम हाइड्रोपावरको विद्युत प्रशारण लाइन विस्तारपछि करेन्ट लागेर अहिलेसम्म एकसय भन्दा बढी गिद्ध मरिसकेका बताउँछन् । अर्का स्थानीय रामप्रसाद सापकोटाका अनुसार गौशाला वरिपरि ठूला रुखहरु नहुँदा र सिनो खाएपछि गिद्धहरु उडेर जाने क्रममा विद्युतको पोल र तारमा बस्न खोज्दा करेन्ट लागेर मर्ने गरेका हुन् । तारमा पखेटाले छुँदा र पोलमा बस्दा गत सोमबार मात्रै तीनवटा गिद्ध मरेका थिए ।

वातावरण प्रदूषण, दुर्गन्ध र रोग मुक्त बनाउन गिद्धले खेल्दै आएको भूमिका महत्वपूर्ण छ । वातावरणलाई स्वच्छ र हराभरा राख्न मद्दत गर्ने भएकै कारण यो पंक्षीले प्राकृतिक कुचिकारको रुपमा पहिचान स्थापित गरेको छ । गिद्धको अभावमा सिनो जथाभावी छरिँदा झाडापखाला, रेविज, प्लेग, हैजा, आउँलगायत रोगले मानव स्वास्थ्य जोखिममा परेको छ । त्यस्तै, पशु चौपायहरूमा एन्थ्रेक्स्, ब्रुसेलोसिस् र क्षयरोग जस्ता विभिन्न रोगको संक्रमण फैलने विज्ञहरुको भनाइ छ । नयाँ पुस्तालाई गिद्धका बारेमा बुझ्न, अध्ययन र अवलोकन गर्ने वातावरण समेत बनेको स्थानीय प्रजापति सापकोटा बताउँछन् ।

व्यास नगरपालिका–१० का वडाध्यक्ष तुलसीराम सापकोटा गिद्ध धमाधम मर्न थालेपछि मादीनदी किनारसँगै रहेको गौ संरक्षण केन्द्र नदी कटानको जोखिममा परेको बताउँछन् । वडा कार्यालयले गौशालासँगै जटायो रेष्टुरेन्ट र गिद्धका लागि सुरक्षित रुपमा आराम गर्ने स्थल बनाउने योजना निर्माण गरी दीर्घकालीन कार्यान्वयनको लक्ष्य लिएको छ । यस्तै, गौशाला नजिकै रहेका सामुदायिक बनमा सिमलका रुखहरु कटान गर्न नदिन डिभिजन वन कार्यालय तनहुँलाई अनुरोध समेत गरिएको वडाध्यक्ष तुलसीराम सापकोटाले बताए ।

गौशालाका कारण गिद्धको संरक्षणसँगै संख्यामा वृद्धि भएपनि विद्युत प्रशारण लाइनलाई व्यवस्थित नबनाइँदा करेन्ट लागेर गिद्धले अकालमै ज्यान गुमाउने गरेका छन् । वडा कार्यालय र स्थानीयले विद्युत प्रशारण लाइनलाई सुरक्षित बनाइदिन मिदिम हाइड्रोपावर र विद्युत प्राधिकरणलाई आग्रह गर्दै आएपनि सुनुवाई हुनसकेको छैन ।

सिनो व्यवस्थापनको मूल्य तोक्ने हो भने एउटा गिद्धले करिब ११ हजार अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक सहयोग पुर्याउने एक अध्ययनले देखाएको छ । अरू चरा प्रजाति जस्तै गिद्धको पनि भाले र पोथी सजिलै छुट्याउन सकिँदैन । गिद्धको जोडी आजीवन सँगै हुन्छन्, गुँड बनाउनेदेखि बच्चा कोरल्ने र हुर्काउने काम सबै सँगै–सँगै गर्छन् । नेपालमा गिद्धको घना बासस्थान पश्चिम नेपालको तराई र मध्यपहाडी बनमा रहेको पाइन्छ । गिद्ध धेरैजसो अग्लो, ठूलो सिमलको रूखमा बस्न रुचाउने पंक्षी हो ।

तनहुँ व्यास नगरपालिका–१० सिशुवाभतेरीमा विद्युतको पोलमा करेन्ट लागेर मृत गिद्ध । तस्विरः नारायण खड्का

यसले वातावरणको सरसफाइ गर्ने भएकाले झाडापखाला, हैजा, आउँ, रेविज, क्षयरोग, प्लेगलगायत संक्रामक रोगहरूको महामारीबाट जोगाउने वातावरणविद्हरु बताउँछन् । नेपालमा सन् १९९० को दशकमा झण्डै १६ लाख गिद्ध रहेको तथ्याङ्क रहेपनि यो संख्या दिनानुदिन ओरालो झर्ने क्रम नरोकिएपछि संरक्षणको अभियान थालिएको थियो । सन् २००४ मा काठमाडौँमा गिद्ध संरक्षण सम्बन्धी शिखर सम्मेलननै आयोजना गरी लोपोन्मुख गिद्धको संख्या बढाउने विभिन्न विषयहरु पारित गरिएको थियो ।

९ प्रजातिका गिद्ध पाइने नेपालले गिद्धको संरक्षणमा हासिल गरेको सफलतालाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा उदाहरणीय मानिएको छ । नेपालले सन् २००६ देखि व्यवस्थित रुपमै गिद्ध संरक्षण अभियान सुरु गरेको थियो । देशका विभिन्न जिल्लामा अहिलेपनि भल्चर सेभ जोन या गिद्ध सुरक्षित क्षेत्र बनाएर गिद्धको संरक्षण गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको छ । डाइक्लोफेनेकको प्रयोगलाई बन्देज लगाई गिद्धको संरक्षणमा नीतिगतरुपमै निर्णय गर्ने अग्रणी देश नेपाल नै हो । नेपालले सन् २००८ मा गिद्ध संरक्षण गर्ने हेतुले पञ्चवर्षीय ‘गिद्ध संरक्षण कार्ययोजना २००९–२०१३’ स्वीकृत गर्दै नीतिगत र व्यवहारिक कार्यक्रमहरु अगाडि बढाएको थियो ।