घटना एक-

रामेछापकी २७ वर्षीय एक महिला आफ्नी पाँच वर्षीया छोरीलाई पढाइमा निकै दबाब दिन्थिन् । धेरै भाइबहिनी भएका सामान्य परिवारमा जन्मिएकी उनी आफूले कक्षा ६ सम्ममात्रै अध्ययन गरेकी थिइन् ।

सुखदुःख गरेर छोरी पढाउन उनी काठमाडौंमा डेरा लिएर बसेकी थिइन् । छोरीले बोर्डिङ स्कूलमा अङ्ग्रेजी माध्यममा पढुन् भन्ने उनको चाहना थियो । पढ्न नपाउँदा आफू खुम्चिनुपरेको पीडा छोरीले छोरीले भोग्न नपरोस्, उनी यही चाहन्थिन् ।

आफूले पढ्न नपाएको झोँक पनि उनले बेलाबखत एक कक्षामा पढ्ने छोरीमाथि नै पोख्ने गर्थिन् । छोरीलाईसाथीहरूसँग खेल्न समेत नदिएर कोठामै राखी पढ्न लगाउँथिन् । बिहान पाँच बजे उठाइएकी ती बालिका राति १० बजेसम्म किताबकै वरपर हुन्थिन् ।

शुरू–शुरूमा छोरीको पढाइ निकै राम्रो थियो । तर, पछि खस्किँदै गयो । उनले छोरीलाई झनै धेरै समय पढ्न लगाइन् । नतिजा सुध्रिएन । स्कूलमा पनि उनले भर्खरै पढाएको कुरा बिर्सने गर्न थालिछन् ।

छोरीले एकोहोरिने र पढाइमा ध्यान नदिने गर्न थालिन् । पहिले राम्रो अङ्क ल्याएर पास हुने उनी एकाएक फेल भइन् । बुझ्दै जाँदा ती नानी मानसिक रूपमा निकै विचलित भएको पाइयो ।

पढाइको बोझले र आमाको डरले बच्चाको मानसिक स्थिति नै खल्बलिएको थियो । आमाको नियत खराब थिएन, तर अनेक दबाब दिएर पढाइमा एकोहोरो लगाउने शैली पनि उचित थिए ।

घटना दुई-

यही पुस ८ गते भक्तपुरमा एक युवकले आफ्नो बुवा र भाइको हत्या गरे । सरकारी जागिरे बाबुले छोरा भेट्न आउँदा उसकै हातबाट जीवन गुमाउनुपर्‍यो ।

बाबु र भाइको हत्या गरेका ती युवा पछि आफैँ प्रहरीकहाँ उपस्थित भए । सरकारी जागिरमा नाम निस्केको हेर्ने बुवाको चाहना पूरा गर्न नसक्दा आफू निकै तनावमा रहेको, परीक्षामा आफू ६/७ पटक असफल भएको, सोहीकारण बुवा पनि तनावमा रहेका उनले बताए ।

त्यही तनावका कारण सबैको हत्या गरी आफूले पनि आत्महत्या गर्न खोजेको, तर असफल भएको बताएपछि प्रहरीले उनमा मानसिक समस्या भएका आशङ्का गरेको छ ।

घटना तीन-

काठमाडौंमा बसोबास गर्ने एक सम्पन्न परिवारका कान्छा छोरालाई एमबीबीएस पढ्नैपर्ने बाध्यता आइलाग्यो । आफूभन्दा माथिका दुई दाजुहरू डाक्टर भएकाले आमाबुवामा कान्छा छोरा पनि डाक्टर नै बनोस् भन्ने थियो ।

तर, छोरालाई डाक्टर पढ्न मन थिएन । उनलाई ‘पढ्न सक्दिनँ’ भन्ने थियो । दाइहरूले अष्ट्रेलियमा राम्रो प्रतिष्ठा र दाम कमाइरहेका थिए ।

दाइहरूसँग दाँज्दै आमाबुवाले एमबीबीएस नै पढ्न दबाब दिए । ‘अरू विषय पढे नाक काटिन्छ’ जस्ता कुरा गर्थे । आमाबुवाको सपना पूरा गर्न उनले सातपटक एमबीबीएसको परीक्षा दिए तर सधैँ असफल भए ।

त्यही असफलताले उनलाई डिप्रेसनमा पुर्‍यायो । घर छोडेर लामो समयसम्म हराउने, परिवारभित्रै कसैसँग नबोल्ने, न खुसी हुने, न दुःखी हुने ! उनले यस्तै स्वाभाव देखाए । पढेर डाक्टर बन्ला भनेको छोराको मानसिक उपचारमा बुवाआमा लाग्नुपर्‍यो ।

000

छोराछोरीमाथि अभिभावकको दबाबका यी केही प्रतिनिधि उदाहरण हुन् । अभिभावकको दबाब कति हानिकारक छ भन्ने कुरा बुझाउन बलिउडमा ‘थ्री इडियट’ भन्ने फिल्म नै बनेको छ ।

जसमा कवि बन्न चाहेको छोरालाई जबरजस्त इन्जिनियर पढ्न लगाउँदा उसले आत्महत्या गरेको छ । त्यो आत्महत्या नभएर हत्या भएको भनिएको छ । शिक्षा के को लागि ? कसका लागि ? शिक्षाको महत्व के हो ? किन सन्तानले चाहेको विषय पढ्न दिने ? यी प्रश्नलाई उक्त चलचित्रले उधिनेको छ ।

‘तारे जमिन पर’ फिल्ममा पनि हरेक बच्चा फरक क्षमता लिएर जन्मिएको हुन्छ भनी देखाइएको छ । एक अभिभावक आफ्नो छोराले अन्य बच्चाले सरह पढ्न नसकेकोमा निकै चिन्ता गर्छन् । विद्यालय परिवर्तन गरिन्छ, होस्टलमा राखिन्छ, तर उसको पढाइमा कुनै सुधार आउँदैन ।

कक्षा कोठाको एकै शैलीको सिकाइ हरेक बच्चाको लागि उपयुक्त छैन र हुन सक्दैन भन्ने सन्देश सो फिल्मले दिएको छ ।

छोराछोरीलाई अरूसँग दाँज्न छाडौँ : समाजशास्त्री आचार्य

त्रिवि समाजशास्त्र विभागकी उपप्राध्यापक ऋद्धि आचार्य आफ्ना छोराछोरीलाई अरूसँग दाँज्न नहुने बताउँछिन् । आफ्ना सन्तानको रुचि, क्षमता र लक्ष्य पहिचान गरी मार्गदर्शक बन्नु नै सही अभिभावकत्व भएको उनको भनाइ छ ।

आचार्य भन्छिन्, ‘अभिभावकले आफ्नो भूमिका नबुझेको अवस्था छ । अभिभावकले मार्गदर्शन गर्ने हो । यो विषय यस्तो हो, भविष्यको लागि यो विषय राम्रो छ भनेर छोराछोरी वा भाइबैनीलाई सल्लाह दिनु असल अभिभावकत्व हो । तर, प्रतिष्ठाकै लागि सन्तानमाथि दबाब थोपर्नु गलत हो ।’

आचार्य थप्छिन्, ‘उसको छोराले डाक्टर पढेको छ, फलानोको छोराले सरकारी जागिरको तयारी गरेको छ, उनीहरूलाई देखाउन र सुनाउनकै लागि आफ्ना छोराछोरीलाई पनि त्यही गर भन्नु उचित होइन ।’

आफ्नो क्षमतालाई कसरी अभिवृद्धि गर्ने भन्ने कुरा हरेक व्यक्तिमा फरक हुने उनको बुझाइ छ । ‘मानिसले आफ्नो रुचि अनुसारको विषय पढ्न पाउनुपर्छ । हरेक व्यक्ति फरक लक्ष्य लिएर हिँडेको हुन्छ । उनीहरूलाई लक्ष्यमा पुर्‍याउन अभिभावकले पुल बन्ने हो । उनीहरूलाई छेक्ने वा बाधा पुर्‍याउने होइन’, आचार्यले भनिन् ।

आफ्नो सन्तानको नराम्रो होस् भन्ने चाहना कसैको पनि नहुने, तर सन्तानलाई उनीहरूको रुचि बाहेकको क्षेत्रमा बलजफ्ती लगाउनु अपराध भएको आचार्यको भनाइ छ ।

‘सन्तानकै लागि वृहत्तर सोचेर भनिएको भन्ने कुरा असान्दर्भिक र तर्कहीन हो । हामीले बोकाएको भारी सन्तानले बोक्न सक्छ वा सक्दैन ? वजन बोक्न नसकेको अवस्थामा डिप्रेसन शुरू हुन्छ । अपराधिक मानसिकतासमेत तयार हुन सक्छ । छोराछोरी राम्रो बनाउँछु भन्दै गर्दा उल्टो नतिजा आयो भने के गर्ने ?’ उनी प्रशन गर्छिन् ।

हरेक कामलाई सम्मान गर्न सिकाउने तथा सम्भावना देखाइदिनुपर्ने अभिभावकको कर्तव्य भएको भन्दै आचार्यले आफ्ना सपना पूरा गर्ने नाममा सन्तानको स्वतन्त्रता, रुचि र लक्ष्यलाई नजरअन्दाज गर्न नहुने बताइन् ।

अभिभावकले सन्तानलाई सिर्जनशील बनाउनुपर्छ : शिक्षाशास्त्री कोइराला

शिक्षाशास्त्री डा. विद्यानाथ कोइराला अभिभावकले आफ्नो सन्तानलाई सिर्जनशील लयमा डोहोर्‍याउनुपर्ने बताउँछन् । आफूले देखाएका लक्ष्यतर्फ किन लाग्ने भन्ने कुराको पनि जवाफ हुनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

आफूले जन्माएको भन्दैमा वा आफ्नो कुरा मात्रै सही भनेर सन्तानलाई भरिया बनाउन नहुने, बरु अभिभावकले सन्तानलाई सदैव सिर्जनासँग जोड्न कोइराला सुझाउँछन् ।

‘अब कुरा कति प्रतिशत सिर्जना र कति प्रतिशत बोकाउने भन्ने हो । बीचको तादाम्यता मिलाउन सकियो भने असल अभिभावकत्व हुन्छ,’ कोइरालाले थपे, ‘किन बालबालिकाले बुवाआमालाई मान्नुपर्ला ? उनीहरूले हिँडाउन खोजेको मार्ग सही हो ? यी प्रश्नको उत्तर भएमात्रै सन्तानले अभिभावकको मार्गलाई पछ्याउँछ । भरियामात्रै बनाएको छ भने नवीनता आउँदैन । नवीनताले सोच निमार्ण हुन्छ । संस्कृति, प्रकृति र प्रविधिमा नवीनता भयो सन्तुलन कायम हुन्छ ।’

संस्कृतिको निरन्तरता भने हरेक सन्तानलाई अभिभावकले बोकाउनैपर्ने कोइराला बताउँछन् । भन्छन्, ‘हजुरबुवा र हजुरआमाले के गर्नुभएको थियो, हामीले संस्कृतिमा गर्व गर्छौं, संस्कृति भनेको निरन्तरता हो । संस्कृतिका केही कुरा केटाकेटीलाई बोकाउनैपर्छ । जात्रा, पूजापाठ, धर्म–संस्कृतिका कुरा सिकाउनैपर्छ । इतिहास र संस्कृतिको जगेर्ना गर्नुपर्छ भन्नु अभिभावकको असल दिशानिर्देश हो ।’