काठमाडौं– थाइल्याण्ड र कम्बोडियाबीच बिहीबारदेखि शुरु भएको तनाव आज तेस्रो दिन शनिबार पनि जारी छ । हालसम्म दुबै पक्षका ३२ जनाले ज्यान गुमाइसकेका छन् । दक्षिणपूर्वी एशियामा जारी द्वन्द्वका कारण अरु एक लाखभन्दा धेरै मानिसहरु विस्थापित भएका छन् ।

सीमा क्षेत्रमा कायम विवादले पछिल्लो द्वन्द्वको रुप लिएको हो । यो विवाद एक सय वर्षभन्दा पुरानो हो । कम्बोडियालाई फ्रान्सले उपनिवेश बनाएको थियो । फ्रान्सेली उपनिवेशकालमा कम्बोडियाको सीमा निर्धारण गरिएको थियो ।

सन् २००८ मा कम्बोडियाले विवादास्पद क्षेत्रमा रहेको ११ औँ शताब्दीको मन्दिरलाई युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा राख्ने प्रयास गरेपछि विवाद फेरि बल्झेको थियो ।

थाइल्याण्डले त्यसबेला कम्बोडियाली कदमको कडा विरोध गरेको थियो । त्यसयता सीमा विवादलाई लिएर दुबै देशबीच बारम्बार झडप हुँदै आएका छन् ।

दुई देशबीचको तनाव मे महिनामा झनै बढेर गयो । त्यसबेला दुई मुलुकबीच भएको झडपका क्रममा एक जना कम्बोडियाली सैनिकले ज्यान गुमाएका थिए । बिहीबार फेरि द्वन्द्व चर्किएपछि दुई देशको सम्बन्ध पछिल्लो एक दशकमा सबैभन्दा न्यून विन्दुमा पुगेको छ ।

पछिल्ला दुई महिनामा दुबै देशले एकअर्काको सीमामा कडाई गरेका छन् । कम्बोडियाले थाइल्याण्डबाट फलफूल र तरकारीजस्ता सामग्रीको आयातमा रोक लगाएको छ । यसका साथै कम्बोडियाले सीमापार विद्युत् र इन्टरनेट सेवा प्रवाहमा पनि बन्देज लगाएको छ ।

अघिल्ला केही सातादेखि दुवै देशले सीमामा सैनिकहरूको तैनाथी समेत बढाएका छन् ।

युनेस्कोका अनुसार उत्तरी कम्बोडियाको समथर मैदान नजिक प्रेह विहार मन्दिर अवस्थित छ । यो मन्दिर एउटा अग्लो पठारको किनारमा रहेको छ । यो भगवान् शिवको मन्दिर हो । यस मन्दिर परिसरमा विभिन्न धार्मिक संरचनाहरू निर्माण गरिएको छ । यो स्थान कम्बोडियाली नागरिकहरूको लागि धर्म र आस्थाको केन्द्र हो ।

यसको निर्माणकार्य ११ औँ शताब्दीमा सम्पन्न भएको विश्वास गरिन्छ । यद्यपि यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि भने नवौँ शताब्दीसम्म पुग्दछ । त्यसबेला सो क्षेत्रमा तपस्वी आश्रमको स्थापना गरिएको थियो ।

दुर्गम क्षेत्रमा रहेको यो स्थानको राम्रोसँग संरक्षण गरिएको छ । यो मन्दिर वास्तुकलाको हिसाबले पनि उत्कृष्ट मानिन्छ । यस मन्दिरलाई कलात्मक ढुंगाहरूले सजाइएको छ ।

यस मन्दिरसम्बन्धी विवादमा अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयले सन् १९६२ जुन १५ मा एउटा निर्णय सुनाएको थियो, जुन अझै पनि विवादको घेरामा छ ।

त्यसबेला कम्बोडियाले उक्त मन्दिर परिसरमा थाइल्याण्डले कब्जा जमाएको आरोप लगाएको थियो । कम्बोडियाले अन्तर्राष्ट्रिय अदालतसँग मन्दिर परिसर क्षेत्रमा आफूलाई सम्पूर्ण अधिकार दिन र सन् १९५४ देखि त्यहाँ तैनाथ थाई सैनिक हटाउन आदेश दिन माग राख्दै उजुरी गरेको थियो ।

अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयले सो मन्दिरका विषयमा कम्बोडियाको पक्षमा फैसला सुनाएको थियो । थाइल्याण्डले सुरुमा अदालतको अधिकार क्षेत्रलाई लिएर आपत्ति जनाएको थियो ।

१९६२ जुन १५ मा गरिएको अन्तिम फैसलामा अदालतले सन् १९०४ मा कम्बोडियाको तत्कालीन उपनिवेशिक शासक फ्रान्स र तत्कालीन सायाम अधिराज्यबीच भएको सन्धिअनुसार विवादित क्षेत्र पानीढलो रेखाका आधारमा निर्धारण गरिएको थियो । पछि संयुक्त सीमा निर्धारण आयोगले बनाएको नक्सामा पनि मन्दिर कम्बोडियाको भूभागभित्र पर्ने देखाइएको थियो ।

थाइल्याण्डले उक्त नक्सा बाध्यकारी नभएको र त्यसलाई कहिल्यै स्वीकार नगरेको र गरेको भएपनि गलत बुझाइका आधारमा गरेको तर्क प्रस्तुत गरेको थियो । तर, अदालतले वास्तवमै उक्त नक्सालाई थाइल्याण्डले स्वीकार गरेको र उक्त मन्दिर कम्बोडियाली भूभागमा अवस्थित रहेको निष्कर्ष निकालेको थियो ।

न्यायालयले यससँगै थाइल्याण्डलाई मन्दिर क्षेत्रमा तैनाथ आफ्ना सबै सैनिक तथा प्रहरी बल फिर्ता गर्न आदेश दिएको थियो । साथै सन् १९५४ पछि मन्दिरबाट हटाइएको सम्पूर्ण सामग्री कम्बोडियालाई फिर्ता गर्नुपर्ने निर्णय पनि अदालतले सुनाएको थियो ।

थाइल्याण्ड र कम्बोडियाबीचको पछिल्लो तनाव भने बारुदी सुरुङ विष्फोट भएपछि उत्पन्न भएको हो । थाइल्याण्डले कम्बोडियामाथि विवादित सीमा क्षेत्रमा बारुदी सुरुङ निर्माण गरेको आरोप लगाउँदै आएको छ ।

सीमा क्षेत्रमा रहेको बारुदी सुरुङ विस्फोटमा एक जना थाई सैनिक घाइते भएपछि थाइल्याण्डले कम्बोडियाबाट आफ्ना राजदूतलाई फिर्ता बोलाएको थियो ।

त्यसपछि बिहीबार थाइल्याण्ड र कम्बोडियाबीच द्वन्द्व शुरु भयो । दुबै मुलुकले एक अर्कामाथि पहिला गोली चलाएको आरोप लगाएका छन् । थाई सैनिकको टोलीले सीमा क्षेत्रमा निगरानी गर्ने गतिविधिलाई बाधा पुर्‍याउँदै कम्बोडियाली सेनाले चालकरहित हवाइ उपकरण (ड्रोन) परिचालन गरेपछि तनाव शुरु भएको थाइल्याण्डको आरोप छ ।

थाइल्याण्डले दुई देशबीच जारी यो झडप ‘युद्धमा रुपान्तरण हुनसक्ने’ चेतावनी दिएको छ । थाइल्याण्डका कार्यवाहक प्रधानमन्त्री फुमथम वेचायाचाईले यस झडपमा भारी हातहतियारको प्रयोग हुन थालेको बताएका छन् । पछिल्लो तनाव सीमा क्षेत्रमा फैलिँदै १२ स्थानसम्म पुगेको छ ।

थाइल्याण्डले कम्बोडियामाथि नागरिक बस्तीहरूमा गोलीबारी गरेको आरोप लगाएको छ र कम्बोडियाबाट प्रक्षेपण गरिएका रकेटहरूका दायरामा पर्ने सबै गाउँ खाली गराइएको छ ।

यसैबीच, कम्बोडियाले पनि थाइल्याण्डमाथि क्लस्टर हतियारहरूको प्रयोग गरेको आरोप लगाएको छ । यस्ता हतियारहरूले सर्वसाधारण नागरिकहरूलाई गम्भीर क्षति पुर्‍याउने भएकाले विश्वका अधिकांश मुलुकहरूले क्लस्टर हतियारहरूमा प्रतिबन्ध लगाएका छन् । यद्यपि, थाइल्याण्डले कम्बोडियाको यस आरोपबारे हालसम्म कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन ।

बीबीसीको सहयोगमा