नेपाल साँच्चै चमत्कारले भरिएको एउटा अद्भुत देश हो। यहाँको प्राकृतिक सौन्दर्यले मात्र होइन, सांस्कृतिक र धार्मिक पक्षले पनि मन चकित पार्ने अनौठा अनुभव दिन्छ। नेपालमा जहाँ पाइलापाइलामा आफ्नै सांस्कृतिक र परम्परागत पहिचान भेटिन्छ, त्यहीँ जीवनको गहिरो अर्थ र आध्यात्मिकता प्रस्टसँग महसुस गर्न सकिन्छ।

नेपाल संस्कृतिले भरिपूर्ण छ, जहाँ मूल्य र श्रद्धाले मानिसलाई जोड्ने पुल बनेका छन्। यस भूमिमा मनाइने अनगिन्ती चाडपर्वहरू छन्, र ती मध्ये एक अनौठो तर अत्यन्तै पावन पर्व हो- नागपञ्चमी। नाम मात्र सुन्दा सामान्य लाग्न सक्छ, तर यसको गहिरो अर्थ छ। यो पर्व हिन्दू धर्ममा सर्पदेवताहरूलाई श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने विशेष दिन हो।

नेपाल र भारतमा नागपञ्चमीले प्रकृति र पुराणहरूको अद्भुत संगम देखाउँछ। जहाँ विश्वका धेरै भागमा सर्पलाई डराउने र नकारात्मक नजरले हेर्ने चलन छ, त्यहाँ हाम्रो हिन्दू सभ्यताले सर्पलाई शक्तिशाली, पवित्र र जीवनदायिनी मान्छ। सर्पलाई यहाँ परिवारको समृद्धि र कल्याणको प्रतीक मानिन्छ।

नागपञ्चमीको दिन, नेपालीले सर्पलाई न्यानो श्रद्धा र माया सहित पूजा गरेर आफ्ना घर, आँगन, खेतबारी र मनलाई शुद्ध गर्छन्। यसले जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा र समृद्धिको आगमनको संकेत गर्छ।

नागपञ्चमी कहिले मनाइन्छ ?

नागपञ्चमी हरेक वर्ष श्रावण महिनाको शुक्ल पक्ष पञ्चमीको दिन धूमधामका साथ मनाइन्छ। हिन्दू परम्परामा चन्द्रमाको उज्यालो पक्ष (शुक्ल पक्ष) र अँध्यारो पक्ष (कृष्ण पक्ष) दुई भागमा विभाजित हुन्छ र नागपञ्चमी तिनै उज्यालो पक्षको पाँचौं दिन अर्थात् पञ्चमीमा पर्छ। यो दिन चन्द्रमाले सबैभन्दा सकारात्मक ऊर्जा दिने विश्वास गरिन्छ, जसले मानिसलाई शक्ति, समृद्धि र सुरक्षा प्रदान गर्छ।

ग्रेगोरियन पात्रो अनुसार, नागपञ्चमी सामान्यतया जुलाई वा अगस्ट महिनामा पर्दछ, जसले गर्मीको मध्य भागमा प्रकृतिसँग सम्बन्धित यस पर्वलाई अझ विशेष बनाउँछ। यसरी, नागपञ्चमी केवल सांस्कृतिक मात्र नभएर प्रकृतिसँगको घनिष्ठ सम्बन्धलाई समेत दर्शाउने अद्भुत पर्व हो।

नागपञ्चमीको इतिहास र यसको रोचक उत्पत्ति

प्रकृति र प्राकृतिक जीवजस्तै, हिन्दू धर्मले सदियौंदेखि आफ्ना गहिरा सांस्कृतिक मूल्यलाई प्रकृतिसँग जोडेर एउटा अद्भुत संसार सिर्जना गरेको छ। जस्तै हामी गाईलाई “आमा” को रूपमा पूजा गर्छौं, वटवृक्षलाई जीवन र प्रजननको प्रतीक मान्छौं, त्यसैगरी सर्पसँगको सम्बन्ध पनि हिन्दू धर्मको एक महत्वपूर्ण अङ्ग हो। नागपञ्चमी त्यो पर्व हो, जसले सर्पलाई सुरक्षा, समृद्धि र प्रजननको प्रतीकको रूपमा सम्मान गर्छ। यो परम्परा त वैदिक युगभन्दा पनि पहिलेदेखि चल्दै आएको विश्वास गरिन्छ।

तर के तपाईंलाई थाहा छ, नागपञ्चमीको यो कथा केटाकेटीले सुन्ने कुनै साधारण कथा होइन। यसको पृष्ठभूमिमा छ महाभारतकालीन एउटा रोचक र भावुक घटना। कुरु वंशका राजा परीक्षितको मृत्यु तक्षक नामक सर्पराजको डसाइबाट भयो। यस दुखद घटनाले परीक्षितको छोरा जनमेजयलाई क्रुद्ध बनायो। आफ्नो पिताको मृत्युको बदला लिनका लागि उनले एउटा भव्य ‘सर्पयज्ञ’ अर्थात् सर्पलाई समर्पित अग्नि अनुष्ठान सुरु गरे।

यो अनुष्ठान दक्ष ब्राह्मण ऋषिहरूको नेतृत्वमा गरिन्थ्यो, जसले सर्पलाई अग्निमा जलाउन थाले। अनुष्ठान यति शक्तिशाली भयो कि सबै सर्पहरू अग्निप्रति आकर्षित भएर जल्न थालिहाले। तर तक्षक, जसलाई सर्पराज मानिन्थ्यो, इन्द्रदेवको आश्रमतिर भाग्यो र इन्द्रको ओछ्यानमा सुरक्षा माग्यो।

यो दृश्य देख्दा जनमेजय र पुजारीहरूले आफ्नो मन्त्रहरूको शक्ति झन बढाए। यस्तो शक्तिशाली अनुष्ठानले इन्द्रदेव र तक्षक दुवैलाई अग्निको ज्वालामा तान्यो। जब यो खबर देवतालाई थाहा भयो, उनीहरू डराए र सर्पहरूको देवी मानसेदेवीलाई सहयोगका लागि भेट्न गए।

देवी मानसेदेवीले आफ्ना पुत्र अस्तिकलाई अनुष्ठान रोक्न पठाइन्। अस्तिकले आफ्नो वेदिय ज्ञान र तर्कले जनमेजयलाई प्रभावित पार्दै अनुष्ठान रोक्न सफल भए। इन्द्रदेवले सम्पूर्ण सर्पलाई बचाए र यस घटनाले एक नयाँ पर्वको जन्म दियो। हिन्दू पात्रो अनुसार, यो घटना श्रावण महिनाको शुक्ल पक्षको पाँचौं दिन, अर्थात् वर्षात् मौसमको बीचमा भएको थियो। त्यस दिनदेखि देवताहरूले पनि मानसेदेवीलाई पूजा गर्न थाले र त्यो विशेष दिनलाई ‘नाग दिवस’ भनेर मनाउन थालियो, जुन पछि ‘नागपञ्चमी’का रूपमा विकसित भयो।

नागपञ्चमीका रोचक कथा

महाभारतको कथा त नागपञ्चमी पर्वको प्रमुख आधारशिला नै हो, तर हिन्दू पुराण र लोककथामा यससँग सम्बन्धित अझ धेरै रहस्यमय र मार्मिक कथा पाइन्छन्। ती कथाले यो पर्वलाई अझ जीवन्त र गहिरो बनाउँछन्। त्यस्तै एउटा कथा सामान्य किसानको छ। उसले आफ्नो परिवारसँग-पत्नी, दुई छोरा र एक छोरी-साधारण तर प्रेममय जीवन बिताउँदै आएको थियो। तर एक दिन, उसको एक छोराले खेतमा काम गर्दा तीनवटा सर्पको बच्चा मारिदियो। यस घटनाले सर्पकी आमा निकै रिसाउँछिन् र बदला लिन कसम खान्छिन्।

रातभर त्यो सर्पको आमा आफ्नो क्रोधमा उग्र भएर किसान परिवारका सबै सदस्यहरूलाई टोकेर विषग्रसित बनाइदिन्छ। त्यस विषाक्तताले किसानको परिवार छिट्टै मर्छ। तर परिवारमा एउटा मात्र छोरी बाँकी रहन्छिन्। जब उनले आफ्ना परिवारका मृत्युको सत्य थाहा पाउँछिन्, गहिरो मर्माहत र दुःखले भरिएर उनी सर्पको आमासँग माफी माग्न जान्छिन्।

महाभारतको कथा त नागपञ्चमी पर्वको प्रमुख आधारशिला नै हो, तर हिन्दू पुराण र लोककथामा यससँग सम्बन्धित अझ धेरै रहस्यमय र मार्मिक कथा पाइन्छन्। ती कथाले यो पर्वलाई अझ जीवन्त र गहिरो बनाउँछन्।

उनले सर्पको आमालाई दूध चढाइन् र आँसुका धारामा आफ्नो पीडा पोख्दै, परिवारलाई माफ गरिदिन बिन्ती गरिन्। छोरीको यति माया र श्रद्धाभावले सर्पको आमाको मन पग्लिन्छ। अन्ततः, सर्पको आमाले माफी दिइ, किसानका परिवारका सदस्यहरू फेरि जीवित बनाइन्। त्यसपछि ती सबैले यो पर्व मनाउन थाले र सर्पहरूलाई श्रद्धापूर्वक पूजा गर्न थाले।

यसैगरी, नागपञ्चमीसँग जोडिएको अर्को कथा एउटा केटी र केटकी फूलको पनि छ। त्यो केटीले आफ्नो भाइलाई केटकी फूल ल्याउन पठाएको थियो, किनभने त्यो दिन उनी उपवासमा थिइन् र त्यो फूल सर्प देवतालाई चढाउन चाहन्थिन्। तर दुर्भाग्यवश, फूल खोज्दै गर्दा उनको भाइलाई सर्पले टोकेर मारिदियो। यो खबर थाहा पाएपछि ती केटीले मनदेखि सर्प देवतालाई प्रार्थना गरिन्- ‘मलाई मेरो भाइ फिर्ता दिनुहोस्।’ उनको दृढ भक्तिभाव र विश्वासले सर्प देवतालाई छुन पुग्यो। सर्प देवता प्रसन्न भए र उनको भाइलाई फेरि जीवन दिए।

यी कथाले मात्र होइन, नागपञ्चमीले हामीलाई प्रेम, क्षमा, श्रद्धा र जीवनको चमत्कारलाई सम्झाउँछ। सर्पप्रति डर होइन, माया र सम्मान देखाउन सिकाउँछ। यी पुरातन कथाले हाम्रो संस्कृतिमा सर्पको गहिरो महत्त्व र मनोवैज्ञानिक सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्।

नागपञ्चमी र हिन्दू मिथकको अनौठो सम्बन्ध

नागपञ्चमी पर्व कुनै सामान्य धार्मिक विधि मात्र होइन-यो हाम्रो संस्कृतिमा गहिरो रूपमा गाथा, विश्वास, र देवत्वको प्रतीक बनेको एक अमूल्य परम्परा हो। यस पर्वको जरा हिन्दू धर्मका पुराना ग्रन्थ, पुराण र मिथकहरूमा गाडिएको पाइन्छ, जसले सर्पलाई कुनै डर लाग्दो प्राणी नभई दिव्यताको प्रतीकको रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

भगवान शिवको घाँटीमा गोलो पारेर बसेको सर्प केवल देखावटी सजावट होइन, त्यो नाग साहस, बल, र भयमाथिको विजयको संकेत हो।

शिवको यस रूपले हामीलाई सिकाउँछ-डरलाई नियन्त्रण गर्नु नै शक्ति हो। त्यसैगरी, भगवान विष्णु, जो सृष्टिको पालनकर्ता हुन्, अनन्त शेष नागको ओछ्यानमा विश्राम गरिरहनुहुन्छ। यो दृश्यले एउटा गहिरो सन्देश दिन्छ–जीवनको अशान्त समुद्रमा पनि शान्ति र सन्तुलन सम्भव छ, जब हामी दिव्यत्वमा भरोसा गर्छौं।

कालिया नागको प्रसंग पनि उतिकै प्रेरणादायी छ। भगवान कृष्णले आफ्नो बाल्यकालमा सय टाउके कालिया नागलाई परास्त गरेर यमुना नदीलाई विषमुक्त बनाए। यो कथा केवल वीरताको उदाहरण होइन, यो बुद्धि, धैर्य र न्यायका लागि लड्ने सन्देश हो। त्यस्तै, देवी मानसा सर्पहरूको देवीका रूपमा पूजिन्छिन्। उहाँलाई मातृत्व, संरक्षण र सर्पदंशबाट मुक्ति दिने शक्तिशाली स्वरूपका रूपमा मानिन्छ। उहाँको नागमाथि उभिएको स्वरूपले देवीको नियन्त्रण, शक्ति र संरक्षणभाव दर्शाउँछ। विशेष गरी महिला र सन्तानको कामनाले प्रेरित भक्तहरू उहाँको विशेष पूजा गर्छन्।

यति मात्र होइन, नागपञ्चमीसँग जोडिएको दार्शनिक पक्ष अझ रोचक छ। भगवान रामका भाइ लक्ष्मणलाई शेषनागको अवतार मानिन्छ, जसले रामसँग मिलेर अधर्मको अन्त्य गर्न सहयोग गरे। शेषनाग स्वयं ब्रह्माण्डलाई आफ्नो फनमा धारण गरेर सृष्टिको सन्तुलन कायम गर्ने महान शक्ति हुन्।

शेषनागले नै बलरामको रूपमा अवतार लिएर भगवान कृष्णसँग धर्मको संरक्षण गरेका थिए। शास्त्रमा स्वयं कृष्ण भन्नुहुन्छ, सर्पहरूमा अनन्त सर्वोच्च हो, र त्यो अनन्त म नै हुँ। यस वाक्यले सर्पहरूको ब्रह्माण्डीय महत्व र दिव्यता स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

समुन्द्र मन्थन : संघर्ष, सहकार्य र अमृतको कथा

हिन्दू धर्मका पुराना ग्रन्थमा वर्णित समुन्द्र मन्थन एक यस्तो अद्भुत ब्रह्माण्डीय घटना हो, जसले अमरत्वको रहस्य मात्र होइन, सर्प भगवान वासुकी र भगवान शिवको त्याग पनि उजागर गर्छ। यो कथा शक्ति, सहकार्य र धैर्यको पराकाष्ठा हो। सबैथोक तब शुरू हुन्छ जब ऋषि दुर्वासाले आफ्नो तपस्याबाट प्रसन्न भएर भगवान इन्द्रलाई एक विशेष माला उपहारस्वरूप दिन्छन्। इन्द्रले त्यो माला आफ्नो हात्तीको सूँडमा राखेर आफूलाई नम्र र सजग देखाउने प्रयास तर, ती सुगन्धित फूलहरूले यति धेरै मौरीहरूलाई आकर्षित गर्‍यो कि हात्तीलाई त्यो माला बोकेको असहज भयो र अन्ततः माला फालिदियो। त्यसले दुर्वासाको क्रोध चर्कियो, र उनले इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताहरूलाई शक्ति विहीन हुने श्राप दिए।

यस श्रापको असरले गर्दा देवताहरू असुरहरूसँगको युद्धमा पराजित भए। बाली नामका असुरले तीनै लोकहरू स्वर्ग, पृथ्वी, पाताल आफ्नो अधीनमा लिए। पराजित र निराश देवताहरू भगवान विष्णुका शरण पुगे। त्यहाँबाट सुरू हुन्छ समुन्द्र मन्थनको प्रस्ताव। विष्णुले कूटनीति देखाउँदै देवता र असुरहरूलाई मिलेर समुद्र मन्थन गर्न सुझाव दिए। अमृत प्राप्तिको लोभले दुवै पक्ष तयार भए। मन्थनको तयारीमा मन्दार पर्वतलाई डंडा बनाइयो र वासुकी नागलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गरियो। वासुकी स्वयंले यो भूमिका स्वीकारे, जुन सर्पहरूको महत्व दर्शाउने विशेष पक्ष हो।

तर समुद्र मन्थन शुरू भएपछि सबैको कल्पना विपरीत, अमृतभन्दा पहिले एक घातक विष हलाहल निस्कियो। यो विष यति भयावह थियो कि संपूर्ण सृष्टि नष्ट हुने खतरा सिर्जना भयो। देवता र असुर दुवै आत्तिए। त्यस घडीमा भगवान शिवले सारा विष पिएर सृष्टिलाई जोगाउनु भयो। उनले विष आफ्नो शारीरभित्र जान नदिई घाँटीमै थामे, जसले गर्दा उहाँको घाँटी निलो भयो र उहाँ ‘नीलकण्ठ’ नामले प्रचलित हुनु भयो।

मन्थनको क्रममा एउटा अर्को रोचक पक्ष यो थियो-देवताहरू वासुकीको पुच्छरमा थिए, जबकि असुरहरू बासुकीको टाउको समातेर तानेका थिए। विषको प्रभाव सर्पको टाउको नजिक भएकाले असुरहरू बढी प्रभावित भए। यो दृश्यले पनि सहनशीलता र विवेकको गहिरो सन्देश दिन्छ।

अन्ततः समुद्र मन्थनले अमृतको जन्म मात्र नभएर, शिवको महानता, वासुकीको त्याग, र संयुक्त प्रयासको शक्ति उजागर गर्‍यो।

नागपञ्चमी कहाँ र कसरी मनाइन्छ ?

नागपञ्चमी त्यो विशेष चाड हो जहाँ मानिसले सर्पलाई पूजा गरी आफ्नो परिवार र समाजलाई सुरक्षा, समृद्धि र प्रजननशक्ति मिलोस् भनी शुभकामना दिन्छन्। यो प्राचीन रीतिरिवाज पुस्तौँदेखि पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको छ, जसले हामीलाई प्रकृतिप्रति सम्मान गर्न र सर्पजस्ता रहस्यमय जीवसँग सद्भाव राख्न सिकाउँछ। भनिन्छ, जब हामी सर्पहरूको पूजा प्रेम र सम्मानका साथ गर्छौं, तब ती सर्पहरू हामीलाई रक्षा गर्छन् र कसैले पनि हामीलाई हानि गर्न सक्दैनन।

यस दिन हिन्दू भक्तजन जम्मा भएर सर्पका मूर्ति र तस्बिरको पूजा गर्दछन्। पूजाका लागि मिठो दूध, खीर, दही, चन्दनजस्ता सामग्रीहरू चढाइन्छ। ब्राह्मणलाई खाना खुवाउने चलन पनि छ भने भक्तजन व्रत बसेर आस्था देखाउँछन्। घरमा पनि नागपञ्चमी विशेष महत्त्व राख्छ। ढोकाको माथि नागको तस्बिर टाँसिन्छ र पूजापाठ गरी विषालु सर्पबाट बच्न तथा सुख९शान्ति कायम रहोस् भनी प्रार्थना गरिन्छ। यस दिनमा सेतो कमलको फूल अर्पण गरिन्छ।

नेपालभर यो पर्व धूमधामका साथ मनाइन्छ, विशेषगरी नागपोखरी, टौदाहा र नागदहजस्ता उपत्यकाहरूमा यसको भव्य रूपमा उत्सव मनाइन्छ।

नेपालभरि यो पर्व धूमधामका साथ मनाइन्छ, विशेषगरी नागपोखरी, टौदाहा र नागदहजस्ता उपत्यकाहरूमा यसको भव्य रूपमा उत्सव मनाइन्छ।

नागपञ्चमीमा पूजा गरिने प्रमुख नागदेवता नागपञ्चमीको पावन अवसरमा हिन्दु धर्मावलम्बीले विभिन्न प्रसिद्ध नागदेवताको पूजा अर्चना गर्ने गर्दछन्। ती नागदेवताहरू यस्ता छन्।

अनन्त – शेषनाग, अनन्त ब्रह्माण्डका आधार
अनन्त शेष, जसलाई शाश्वत र अनन्त रूपमा परिचित छन्। उनी ब्रह्माण्डका ग्रहहरू आफ्नो हुड टाउको अगाडि फैलिएको भागले धारण गर्ने दिव्य सर्प हुन्। दुधको महासागरमा तैरिरहेका अनन्तले भगवान् विष्णुको ओछ्यान निर्माण गरेका छन् र उनी पाँचदेखि लाखौं टाउकोसम्म भएका रूपमा चित्रित छन्। भागवत पुराणका अनुसार, उनी ब्रह्माण्डको सिर्जना र पुनःसृजना गर्ने शक्तिमान सर्पराज हुन्।

वासुकी – नागराज र शिवको शोभा

वासुकी नागराज अनन्तका कान्छा भाइ हुन् र मनसाको दाजु हुन्। उनले आफ्नो नागमणि टाउकोमा राख्छन् र भगवान् शिवको गर्दनमा सजावटको रूपमा बसेका छन्। वासुकीलाई बौद्ध धर्म र चीन (जापानी पौराणिक कथा) मा पनि धेरै सम्मान गरिएको छ, जहाँ उनलाई “आठ महान् ड्र्यागन राजाहरू” मध्ये एक मानिन्छ।

कर्नाटका – निसाद राज्यको नाग र तिब्बती मान्यता
निसाद, कर्नाटका राज्यको नजिकको जंगलमा बस्ने नागदेवता हुन्। तिब्बती संस्कृतिमा उनलाई महान् तालको दक्षिणपूर्वी सेतो सर्पका रूपमा मानिन्छ। उनको उपस्थिति असुर कालिको खतराबाट मानिसहरूलाई बचाउने विश्वास गरिन्छ।,

कालिया – कृष्णद्वारा वश गरिएको विषालु नाग

कालिया- भगवान कृष्णले वशमा पारेका एक खतरनाक विषालु नाग थिए, जसको डरले यमुना नदी नै कालो र विषाक्त बनिसकेको थियो। वृन्दावनका बासिन्दा त्रसित थिए, किनभने पानीमा डुब्नासाथ पशुपंक्षी र जीवजन्तु मर्थे। तब भगवान् कृष्णले बालरूपमै अद्भुत साहस देखाउँदै यमुना नदीमा पसे र कालिया नागसँग आमनेसामने भए। उनले कालियाको सातवटा फनमाथि उभिएर नाच्न थाले – त्यो दृश्य एक अद्वितीय चमत्कारजस्तै थियो।

कृष्णको दिव्य स्पर्शले कालियाको विष हट्यो र उनलाई पूर्णतः वशमा ल्याइयो। कालिया, जो पहिले गरुडको डरले आफ्नो मूल स्थान रामणाक द्वीप छोडेर यमुना आएको थियो, अन्ततः पश्चाताप गर्दै कृष्णको शरणमा गए। यो कथा भगवान् कृष्णको साहस, करुणा र सर्पको प्रतीकात्मक शुद्धिकरणको अद्भुत उदाहरण हो।

हिन्दू सभ्यताले सर्पलाई शक्तिशाली, पवित्र र जीवनदायिनी मान्छ। सर्पलाई यहाँ परिवारको समृद्धि र कल्याणको प्रतीक मानिन्छ । नागपञ्चमीको दिन, नेपालीले सर्पलाई पूजा गरेर आफ्ना घर, आँगन, खेतबारी र मनलाई शुद्ध गर्छन् । यसले जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा र समृद्धिको आगमनको संकेत गर्छ।

तक्षक – नागपञ्चमी मनाउने मुख्य पात्र, इन्द्र र भगवानका प्रिय मित्र

तक्षक नागराज केवल महाभारतमा उल्लेखित पात्र मात्र होइनन्, उनी दिव्य शक्तिका धनी र देवता इन्द्रका अत्यन्तै प्रिय मित्र पनि हुन्। हिन्दू धर्ममा तक्षकको नाम श्रद्धापूर्वक लिइन्छ, भने चीन र जापानी पौराणिक कथामा उनलाई “आठ महान् ड्र्यागन राजाहरू” मध्ये एक भनेर सम्मान दिइन्छ।

अनन्त, वासुकी, कर्नाटका, कालिया, तक्षक बाहेक शेष, पद्यम, कम्बल, अश्वतार, धृष्टस्त्र, शङ्कपाला र पिङ्गला जस्ता थुप्रै नागदेवता पनि पूजनीय मानिन्छन्।

नागपञ्चमीले हामीलाई हिन्दू धर्मका यी गहिरो कथाहरू, देवताहरूको महत्त्व र हाम्रो जीवनमा संरक्षण, साहस, र आध्यात्मिक बलको महत्त्व सम्झाइरहन्छ। यो पर्व हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदाको एक अमूल्य रत्न हो, जसले हामीलाई धर्म, प्रकृति र जीवनका बीचको अद्वितीय सम्बन्ध सिकाउँछ। नागहरू हाम्रो विश्वासको अभिन्न हिस्सा बनेका छन्, जसले न केवल पूजा, तर जीवनका गहिरा सन्देश समेत बोकेका छन्।