असल आचरण पुस्तान्तरण गर्ने साइत हो दशैँ (भिडियो) « Khabarhub

असल आचरण पुस्तान्तरण गर्ने साइत हो दशैँ (भिडियो)



दशैँ सुरु भइसकेको छ । दशैँ मान्ने सबैका आआफ्ना शैली र परम्परा छन् । घटस्थापनादेखि विधिपूर्वक दशैँ मनाउने भन्दा दशैँको टीका लडाएर विजय दशमीका दिन रमाउने धेरै छन् । दशैँ सुरु हुनुभन्दा एक महिना अगाडिदेखि मदिरा खाएर बस्ने तर सांस्कृतिक महत्त्व नबुझ्ने समस्या पनि छ । दशैँ कसरी मनाउने, दशैँको सांस्कृतिक महत्त्व के हो ? भन्ने विषयमा केन्द्रित भएर वाल्मिकी विद्यापिठका सहप्राध्यापक डा. गणेशप्रसाद घिमिरेसँग खबरहबका लागि पुष्पा बस्नेतले गरेको कुराकानीको सम्पादित अशं :

दशैँको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व के हो ?

दशैँ एउटा सांस्कृतिक महत्त्वको पर्व हो । हामी नेपाली विविध संस्कृतिले भरिएको देशमा छौँ । जाति, धर्म, भाषा विविध संस्कृति भए पनि नेपाल एक सूत्रमा बाँधिएको देश हो । सनातन परम्परामा चार वटा सम्प्रदाय देखा पर्छ । एउटा शैव सम्प्रदाय जुन शिवजीलाई मुख्य मान्ने सम्प्रदाय हुन्छ । अर्को वैष्णव सम्प्रदाय जुन विष्णुलाई मुख्य मान्छ । अर्को हो– शक्ति सम्प्रदाय । जसले शक्ति अर्थात् भगवती जगदम्बालाई पूजा गर्छ । चौथो गाणपत्य सम्प्रदाय हुन्छ । उनीहरु भगवान गणेशमा आफूलाई समर्पण गर्छन् । नेपालमा गाणपत्य सम्प्रदाय छैन, यो भारतको गुजरात र महाराष्ट्रमा छ ।

नेपालमा अरु तीन सम्प्रदाय रहेका छन् । यिनले नै सनातन परम्परा मान्यताको जीवन्त स्वरूप प्राप्त गरेका छन् । खासगरी भगवती जगदम्बाको उपासना, आराधना गर्ने पर्व हो– दशैँ ।

दशैँ सामान्यतया एउटा मनोरञ्जन, मिठो खाने र राम्रो लगाउने पर्व मात्रै हैन । बिदा हुने र रमाउने पर्व मात्र हैन । यो उपासनाको, आराधनाको पर्व हो । किनकि भगवती जगदम्बाको उपासना गरेर उहाँलाई खुसी पारेर हाम्रो समाजमा भएका असत्यको अन्त्य, पापको अन्त्य भएर धर्म संस्कृति परम्परा र स्वरूप अगाडि बढाउने पर्वका रूपमा यसलाई मान्नुपर्ने हुन्छ ।

जस्तैः प्रथमं शैलपुत्री च द्वितीयं ब्रह्माचारिणी
तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम्
पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च
सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम्
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः
उक्तान्येतानि नामानि ब्रह्माणैव महात्मना । ।

पहिलो दिन भगवती जगदम्बाको शैलपुत्रीका नाममा पूजा गरिन्छ । दोस्रो दिनमा ब्रह्मचारिणीका नाममा पूजा गरिन्छ । तृतीय चन्द्र घण्टका नामले पूजा गरिन्छ । यसरी पूजा गर्दै गर्दै हामी भगवतीका नौ रूपको पूजा गर्छौँ ।
जस्तै : या देवी सर्वभूतेषु मातृरूपेण संस्थिता, नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ।

भगवती जगदम्बालाई माताको रूपमा, सृष्टिकर्ताका रूपमा मानियो र ब्रम्हा विष्णु शिवको शक्तिका रूपमा मानियो ।
हाम्रो परम्पराले ब्रह्मालाई सृष्टिकर्ता मानियो तर सृष्टि शक्तिबिना हुँदैन । हाम्रो परम्पराले विष्णुलाई पालनकर्ता मान्छ । शक्तिबिना पालन हुँदैन । शिवलाई संहारकर्ता मान्छ । हाम्रो परम्पराअनुसार शक्तिबिना संहार हुँदैन।
त्यसैले दशैँ भनेको भगवतीको पूजा अर्चना गर्ने पर्व हो । नेपालका विभिन्न प्रकारका कोतहरूमा आश्विन प्रतिपदादेखि नवमीसम्म पूजा आराधना गरिन्छ ।

अर्को, भगवान रामले दशमीका दिन रावणमाथि विजय प्राप्त गर्नुभयो । रावण भनेको समाजमा रहेका सम्पूर्ण पाप र दुराचारको शक्ति हो । हामीभित्रका सम्पूर्ण नराम्रा कुराको अन्त्य गर्न शक्तिको उपासना गर्छौँ । असत्यमाथि सत्यको विजय पापमाथि पुण्यको विजय, धर्ममाथिको विजयको उपासना गर्दै दशैँ मनाइन्छ । यसलाई सनातन पर्वको सबैभन्दा शक्तिशाली पर्व मानिन्छ ।

दशैँ कसरी मनाउनु पर्छ ?
हाम्रा चाडपर्व मनाउने तरिका ढंग आफ्नै प्रकारका छन् । चाडबाड एउटै तरिकाले मनाउनु पर्छ भन्ने छैन । तर दशैँलाई सबैभन्दा ठूलो कुरा मानिनुको कारण यसलाई उपासनाका साथै नौ दिनसम्म मनाइने भएकाले हो । अर्को, हाम्रो समाज विविध प्रकारको छ । पहिला दशैँमा मात्र कपडा किन्ने चलन थियो अहिले त आवश्यकता भएको बेलामा किन्न सकिन्छ । यो शक्ति र भगवतीको उपासना भएका कारण यसलाई उपासनाका माध्यमबाट नै मनाउँदा राम्रो हुन्छ ।

हिंस्रक भयो भनेर एकथरिले बली बिनाको दसैँको बहस गर्ने गरेका छन् । बलीबिनाको दसैँ हुन्छ ?
यसमा केही कुरा छ । भगवती जगदम्बाले बली मान्नु हुन्छ । के भनिएको छ भने मलाई मासुको बली दिने अधिकार छ । तर ब्राह्मण इतर ।

ब्राह्मणले मांसबली देवीलाई चढाउन पाइँदैन । हाम्रो सनातन परम्परामा जसलाई हामीले बली दिन्छौँ, त्यो पशुको मोक्ष नै त्यही बली हो । जसरी हामीले आराधना गरेर मोक्ष प्राप्त गर्छौं । हिंसाका माध्यमबाट मनाउनु हुँदैन भन्ने एक तर्क होला । तर देवीले मासुको बली दिनुपर्छ कसैले जबरजस्ती नै बली दिनु पर्छ र त्यसरी बली दिएर भगवती जगदम्बा खुसी हुनुहुन्छ भन्ने हुँदैन । यो पहिलादेखि नै चलिआएका परम्परा हुन् । जस्तो काठमाडौंका कतिपय कोतमा बली दिने परम्परा छ । त्यो परम्परा हामीलाई हाम्रा पूर्खाले दिएको विरासत हो । त्यो विरासत हामीले मास्न पाउँदैनौँ ।

जस्तो कुभिन्डाको बली दिने चलन छ । बलीबिना पनि भगवतीको आराधना हुन सक्छ । पूजालाई पूर्ण रुपम बलीरहित मनाउन सकिन्छ । तर बली दिँदैमा हाम्रो परम्परा जोगिन्छ र बली नदिँदैमा हाम्रो संसार सुधारिने र भगवतीका माध्यमबाट संसारले अवगत गर्ने होइन । तर बली प्रथालाई पूर्ण रूपमा अवगत गर्ने होइन, त्यसमा भने सुधार गर्न सकिन्छ ।

दशैँमा लगाउने टीकाको रंगमा पनि विविधता देखिन्छ । यसो किन हुन्छ ?
भगवती जगदम्बालाई रक्त वर्ण पनि भनिन्छ । उहाँको पहिचान भनेको रातो हो । केही हाम्रो परम्परामा केही जातिहरूमा सेतो टीका लगाउने चलन छ । त्यो पनि परम्परा हो । सेतो लगाउँदा यो हुन्छ र रातो लगाउँदा यो हुन्छ भन्ने काहीँ छैन । रातो सौभाग्यको प्रतीक हो ।

रातोलाई सौभाग्यको प्रतीक मान्ने हुँदा हामीले भगवती जगदम्बाको पूजा गर्छौँ । आराधना गर्दा हामीले उहाँलाई मातृरुप मान्यौँ । त्यसैले त्यो रातो नै सौभाग्यको प्रतीक हो भन्ने एउटा किंवदन्ती परम्परा छ । तर रातो नै सर्वस्वीकृति हो भन्ने आधार छैन । सेतोलाई सत्वको प्रतीक मानिन्छ ।

पहिला पहिला दशैँले परिवार जोड्थ्यो, अहिलेको दशैँ त्यस्तो नहुनुको कारण के हो ?
अहिले हामी प्रविधिको युगमा छौँ । संसारमा के भइरहेको छ त्यो थाहा हुन्छ । हिजो बाबुआमा अतिथिलाई देवता मान्नुपर्ने थियो । संयुक्त परिवारमा रहने हुर्कने परम्परा थियो । यही समाजमा हजुरबुबा आमाका काखमा हुर्केका बच्चा र बाबा आमाको काखमा हुर्केका बच्चाबीच नै फरक छ । अहिले हाम्रो पुस्ता प्रविधिबाट नै सबै गर्छु भन्नेमा पुगेको छ । त्यसमा चाडपर्वले जोड्ने हो । दशैँमा ठूलाको हातबाट टीका लगाएर आर्शीवाद दिएर मनाइन्छ । आजको पुस्ताले अंगालेको स्वरूप फरक भएकोले यस्तो भएको हो । दशैँले परिवार जोड्छ ।

सबै पुस्ताले बुझ्ने भाषामा दशैँको महत्त्व के हो ?
एउटा पुस्ता थियो जो खेती किसानीका माध्यमबाट चल्थ्यो । पहिला उत्तम कृषि, मध्यम व्यापार र मध्यम जागिर हुन्थ्यो । अहिले उल्टो भयो व्यापार अपार भन्छौँ । जागिरबाट तलब आइरहेको छ, त्यसैबाट घर खर्च चलेको छ । तर हाम्रा संस्कृति परम्परा भने पुस्तान्तरण हुँदैनन् । दशैँ खानपान, जुवातास, मोज र आनन्दका लागि हैन उपासनाका लागि हो ।
हाम्रा इन्द्रियबाट निस्किएका सबै कुरा फोहोर हुन् । नराम्रा कर्म समाप्त गरेर राम्रा कर्मप्रति अग्रसर हुने चाडलाई दशैँ भनिन्छ । एक पुस्ताले सिकेका कुरालाई अर्को पुस्तालाई पुस्तान्तरण गर्ने चाड हो– दशैँ । हाम्रा मनमा रहेका नराम्रा प्रवृत्तिको अन्त्य गरी आफूसँग जे छ त्यही अवस्थामा दशैँ मनाउन सकिन्छ ।

चाडपर्व, संस्कृतिप्रति नयाँ पुस्ताको कस्तो दृष्टिकोण पाउनुहुन्छ ? युवा पुस्तालाई दशैँ कसरी मनाउन सल्लाह दिनुहुन्छ ?
संस्कृति एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तालाई दिने हो । तर अर्को पुस्ताले ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता हो । उसले कसरी लिन्छ भन्ने हो । काठमाडौंको कुरा गर्ने हो भने साना बालबालिकाले मजाले आफ्ना बाजा बजाएर संरक्षण गरेका छन् । गाउँघरमा पनि बाजा जोगाउन लागेका छन् । त्यसैले नयाँ पुस्ताले यो बिर्सिनु हुँदैन । अहिलेको पुस्ता भौतिक सम्पन्नताले जोडिएको पुस्ता भए पनि हाम्रा सांस्कृतिक धरोहर, मूल्य मान्यता जीवन्त रूपमा मान्न सक्नुपर्छ । जहाँ गए पनि आफूसँग आफ्नो संस्कार लिएर जान नभुलून ।

पढाईंका सोखीले दशैँमा कस्ता किताब पढ्नु वेश हुन्छ ?
विभिन्न शक्तिपीठको दर्शनपछि समाजलाई आधार बनाएर प्रकाशित गरिएका उपन्यास, कथा, यात्रा संस्मरण सँगालेका किताब पढ्नु उचित हुन्छ । विदेशी भूमिमा दुःख गरेका कुराहरू समेटिएका किताब पनि पढ्न सकिन्छ । समाज कहाँ छ ? सामाजिक संरचना कहाँ छ ? हाम्रो वैज्ञानिक युग कहाँ छ ? उत्तरवर्ती पुस्ताले गर्न खोजेको कुरा कहाँ छ ? त्यसबाहेक समाजको विविध पहिचान झल्काउने पुस्तक पढ्न सकिन्छ ।

शहर र गाउँबीचको दशैँमा पाइने अन्तर के हो ?
ग्रामीण भेगमा संस्कृति सबै भन्दा ठूलो कुरा हो । यसबाट संस्कृति जगेर्ना हुन्छ । सहरको दशैँ अलिकति भड्किलो हुन्छ । किनकि राम्रो लगाउने र हाम्रो समाजमा फलानोले यो ग¥यो, यस्तो लगायो म के गर्ने होला भनेर फटफटिने काम छैन । सपना देख्न पर्छ, इच्छा आकांक्षा राख्नु पर्छ । उद्देश्य चन्द्रमा छुने लिनुपर्छ, तर खुट्टा त्यति मात्र पसार्नु पर्छ जति खाट छ । शहरको दसैँ खर्चिलो त छँदैछ, एक अर्काप्रति अविश्वासिलो पनि छ । तर गाउँमा विश्वासिलो परम्परागत एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गरेर मनाइन्छ । दशैँ हामीसँग जे ज जस्तो छ त्यही रूपमा मनायौँ भने यो दशा हुँदैन ।

तपाईं स्वयंले चाहिँ यो पटकको दशैँ कसरी मनाउँदै हुनुहुन्छ ?
बिहान स्नान गरिसकेपछि दुर्गा सप्तशती नौ दिनसम्म पाठ गरी परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर कम खर्चमा चाड मनाउने सोचमा छु।

प्रकाशित मिति : १३ आश्विन २०८२, सोमबार  ४ : २० बजे

‘प्रथम एक्सट्रिम शिखर स्पोर्टस कप–२०८३’ को उपाधि सोल्मालाई

खोटाङ–  शिखर स्पोर्टस क्लब खार्मी खोटाङले आयोजना गरेको ‘प्रथम एक्सट्रिम शिखर

बाह्रै महिना पदयात्राका लागि आकर्षक गन्तव्य बन्दै गोसाइँकुण्ड

रसुवा– रसुवाको उच्च हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित धार्मिक तथा पर्यटकीयस्थल गोसाइँकुण्ड

पर्सा–बाराका चार पालिकामा नगर बस सञ्चालनको तयारी

वीरगन्ज–  वीरगन्ज महानगरपालिकासहित पर्सा र बाराका चार पालिकालाई जोडेर नगर

प्रथम धरान महिला गोल्डकपको उपाधि एपीएफ क्लबलाई

सुनसरी– विभागीय टोली सशस्त्र प्रहरी बल (एपिएफ) फुटबल क्लबले प्रथम

पर्यटक आगमन बढेपछि स्थानीय उत्साहित

पाँचथर– पाँचथरको फालेलुङ गाउँपालिका–४ स्थित चारराते क्षेत्रमा पर्यटकको घुइँचो लाग्न