३४ औं अन्तर्राष्ट्रिय लैङ्गिक हिंसाविरुद्ध १६ दिने अभियान चलिरहेको छ । तर समाजमा यावत् पक्षमा महिलामाथि हिंसा भइरहेको छ । कानूनले फौजदारी अपराध मानेको बहुविवाहसमेत भइरहेको छ । विभिन्न बहाना बनाएर जेठी श्रीमतीलाई सहमतिमा ल्याएर अझै केही पुरुषले बहुविवाहलाई निरन्तरता दिएका छन् ।

सामाजिक सञ्जालमै जेठी श्रीमती बिरामी भएर थला परेपछि बाध्य भएर अर्को बिहे गरेका भिडियो प्रशस्तै देख्न पाइन्छ । आवश्यकता र बाध्यताले गरेको दोस्रो बिहेलाई सञ्जालले समर्थन गरेको देखिन्छ । तर कानूनले जेठी श्रीमतीको सहमतिमा पनि कान्छी राख्न नपाइने भनेको छ ।

जेठी श्रमिती किन सहमतिमा आउँछन् ? कस्तो अवस्थामा दोस्रो बिहे गर्न पाइन्छ ? दोस्रो बिहेको असर के हो ? यसले के-कस्ता समस्या निम्त्याउँछ ? यिनै विषयमा रहेर अधिवक्ता कविता ढुङ्गानासँग गरिएको कुराकानी । अधिवक्ता ढुंगाना नुवाकोट बेलकोटगढी नगरपालिकाकी पूर्व उपमेयरसमेत हुन् ।

बहुविवाह गर्न कानूनले वर्जित गरेको अवस्थामा पनि दोस्रो विवाह गरेका छन् ?

कानूनले वर्जित गरेको अवस्थामा पनि बहुविवाह गरेका घटना समाजमा प्रशस्त छन् । जतिसुकै बर्जित गरेता पनि समाजमा दोस्रो विवाह गर्ने प्रचलन अझै कायमै छ । शून्य अवस्था हुनुपर्नेमा उही पहिलेकै जस्तै बहुविवाहले निरन्तरता पाइरहेको छ ।

के-कस्तो अवस्थामा दोस्रो विवाह गरेको देखिन्छ ? विवाह गर्नेहरुको पृष्ठभूमि कस्तो पाउनुभएको छ ?

सबैखालका पृष्ठभूमि भएकाले बहुविवाह गरेको पाइन्छ । निम्नतहदेखि माथिल्ला श्रेणीका मान्छेले बहुविवाह गरेको पाइएको छ । दुई तीन अवस्थामा मानिसले दोस्रो विवाह गर्न पुगेका छन् । पहिलो एक्स्ट्रा मेरिटियल अफेयर्स, लिभिङ टुगेदर, अर्को उचित अभिभावकत्व अभावले त्यस्तोमा फसेको देखिन्छ ।

आफ्ना सन्तानले कस्तो मान्छेसँग सम्बन्ध बनाइरहेका छन् । कस्तोसँग विवाह गरिराखेका छन् भन्ने विषयमा ध्यान नदिँदा गलत सम्बन्धमा पुगेका छन् । शहर बजारमा कानूनसँग सम्बन्धित गोष्ठी सेमिनार हुन्छन् । त्यसको समाचार प्रसारण हुन्छन् । कानून अभिमुखीकरण सुगम ठाउँमा केन्द्रित गरिएको छ।

तर दुरदराज अर्थात् गाउँघरमा कानूनको सचेतना छैन । कानूनको अभावमा पनि दोस्रो बिहे भएको छ । गाउँघरतिर सन्तान जन्माउन असक्षम भएमा र अर्को छोरी-छोरीको जन्म भएकै भरमा दोस्रो बिहे गर्ने चलन छ । छोराको चाहनाले दोस्रो बिहे गर्ने चलन अझै कायम छ ।

समस्या भनेकै पितृसत्तात्मक सोच र त्यसको निरन्तरता नै हो । मजदुरदेखि उच्च शैक्षिक व्यक्तित्त्वसमेत दोस्रो बिहे गरिरहेका छन् । प्रकृति मात्रै फरक हो । होइन भने साक्षर र निरक्षर दुवै थरीले दोस्रो बिहे गरेका छन् ।

पढेलेखेका व्यक्ति छन् जो कानूनको ज्ञान राख्छन् । उनीहरुले कस्तो अवस्थामा दोस्रो बिहे गरेका छन् ?

एक्ट्रा मेरिटियल सम्बन्धका कारण पढेलेखेका मानिस दोस्रो बिहे गरिरहेका छन् । अर्को वैदेशिक रोजगारको कारणले पनि समस्या थपेको छ । श्रीमान् बाहिर हुँदा वा श्रीमती बाहिर रहँदा दोस्रो व्यक्तिसँग सम्बन्ध बन्न पुग्छ । दोस्रो बिहे गर्न हुन्न भनेर बुझेका छन् । तर समय र परिस्थितिले सम्बन्ध बनेपछि त्यसलाई स्वीकार गर्नुपर्ने स्थिति आउँछ ।

एकअर्काबीचको प्रेमले छुट्टिन नसक्ने अवस्था आउँछ । अथवा कुनै घटना विशेषले पतिपत्नी हुनुपर्ने अवस्था आइलाग्छ । त्यसकारण बुझेर पनि दोस्रो बिहेको विकल्प रहन्न । कस्तो भने मान्छे मार्न हुन्न भन्ने सबैलाई थाहा छ । मारियो भने आजीवन कारावास हुन्छ भन्ने पनि थाहा छ । तर केहीले अपराध गरेकै हुन्छन् । त्यस्तै हो बहुविवाह पनि गर्न हुन्न भन्ने थाहा छ । तर गरिरहेका छन् ।

वैदेशिक रोजगारको कारणले पनि समस्या थपेको छ । श्रीमान् बाहिर हुँदा वा श्रीमती बाहिर रहँदा दोस्रो व्यक्तिसँग सम्बन्ध बन्न पुग्छ । दोस्रो बिहे गर्न हुन्न भनेर बुझेका छन् । तर समय र परिस्थितिले सम्बन्ध बनेपछि त्यसलाई स्वीकार गर्नुपर्ने स्थिति आउँछ ।

सामाजिक सञ्जालमा यदाकता जेठी श्रीमती बिरामी भएर, उनैको अनुमति लिएर बिहे गरेको भन्ने सुनिन्छ । जेठी श्रीमतीले सहमति जनाएको अवस्थामा दोस्रो बिहे गर्न किन नपाइने ?

मूलुकी देवानी संहिता २०७४ को विवाहसम्बन्धी व्यवस्थामा पुरुष र महिलाबीच दाम्पत्य तथा पारिवारिक जीवन प्रारम्भ गर्न, कायम गर्न, स्वतन्त्र सहमतिमा आधारित पवित्र कानूनी बन्धन हो भनेर भनिएको छ । तर यही कुरा बहुविवाह हो भनेर फौजदारी मानिएको हुन्छ ।

यही कानूनमा दोस्रो विवाह कस्तो अवस्थामा गर्न पाइन्छ भनेको छ भने, ७४ को दफा ८३ मा सम्बन्ध विच्छेद भएमा, श्रीमतीको मृत्यु भएमा र अन्तिममा कानून अनुसार अंशवण्डा गरी भिन्न बसेको अवस्थामा गर्न पाइन्छ । नत्र कुनै वस्तुस्थिति देखाएर, क्षमा दिएर यस्ता फौजदारी अपराधबाट मुक्त गर्न सकिने कुरा होइन ।

श्रीमतीले सहमति दिएर बिहे गरेको भनेर उम्कन अवस्था हुँदैन । मूलुकी संहिताको २०७५ संशोधन गरेर कानून मन्त्रालयले एउटा कानून बनाउन मस्यौदा तयार पनि भएको थियो । विवाहित पुरुषले अर्को महिलासँग सम्बन्ध विस्तार गर्दा गर्भ रहेमा वा बच्चा जन्मिन पुगेमा विवाह कायम हुने भनिएको थियो । तर त्यसको व्यापक विरोध भएपछि हट्यो । त्यसकारण जेठी श्रीमतीको सहमति भएता पनि दोस्रो विवाह गर्न पाइँदैन । भएमा पनि उक्त विवाह स्वतः बदर हुन्छ । कानूनले कसूर मानेको कार्य गर्न पाइँदैन ।

दोस्रो बिहे गरिहाले के हुन्छ ?

कानूनको अज्ञानता क्षम्य हुँदैन । त्यो अज्ञानता नहोस् । हरेक नागरिकले थाहा पाउन् भनेर सरकारले ऐन, कानून बनाएर राजपत्रमा प्रकाशित गरेको हुन्छ । कानूनले नै अपराधी घोषित गरेको कार्य गरेमा कानून बमोजिम दण्ड सजाय हुन्छ ।

जेठी श्रीमतीको सहमति भएता पनि दोस्रो विवाह गर्न पाइँदैन । भएमा पनि उक्त विवाह स्वतः बदर हुन्छ । कानूनले कसूर मानेको कार्य गर्न पाइँदैन ।

फौजदारी कानून भनेको जस्तो लेखिएको छ, अक्षरशः पालना हुन्छ । मलाई थाहा थिएन भनेर छुट पाइने होइन । त्यहाँ माफी मागेर वा कुनै बाध्यता देखाएर मुक्त हुन पाइँदैन । बहुविवाह गरेमा एक वर्षदेखि ५ वर्षको कैद र १५-५० हजार रुपैयाँसम्मको जरिवाना हुन्छ ।

दोस्रो बिहे गर्दा के-कस्ता समस्या हुन्छ ?

यसको असर बहुआयामिक हुन्छ । घरपरिवारको शान्ति बिग्रन्छ । कलह, द्वन्द्व सुरु हुन्छ । सभ्य समाजमा दुईवटा बिहे हुँदैन । दुईवटा बिहे भनेको महिलामाथि नै अन्याय हो । हिंसा हो ।

अर्को विवाह दर्ता पनि हुँदैन । बच्चाबच्ची जन्मिए बाउआमा कायम गरिदिने तर उनीहरुलाई श्रीमान-श्रीमती कायम गर्दिदैन । त्यो भएपछि बच्चामा मानसिक तनाव हुन्छ । जेलमा सजाय भोगेर आइसक्यो फेरि पनि कान्छीसँग गएर बस्ने, जेठीसँग नबस्ने गरेका छन् । यसरी पारिवारिक माहोल बिग्रन्छ ।

जेठी श्रीमतीले बहुविवाहको मुद्दा नहाले के हुन्छ ?

हो, जेठी श्रीमतीले नै मुद्दा हालेको हुनुपर्छ । जो पीडित हो, उसले मुद्दा हाल्ने हो । त्यो पनि बिहे भएको थाहा भएको मिति र बिहे गरेको मितिले ३ महिनाभित्रै मुद्दा हाल्नुपर्छ । अन्यथा हदम्यादको कारण पनि मुद्दा दर्ता नहुने कुरामा चनाखो हुनुपर्छ । सचेत हुनुपर्छ । यसमा कानूनी जागरण गर्नुपर्ने देखिन्छ । गाउँ-गाउँमा न्यायिक समिति र मेलमिलाप समिति छन् । तिनीहरुले कार्यक्रम गरिराखेका छन् ।

तथ्याङ्क हेर्ने हो भने बहुविवाह कोशी प्रदेशमा धेरै भएको देखिन्छ । त्यसपछि लुम्बिनी प्रदेश, बागमती प्रदेश, गण्डकी र सुदूरपश्चिमा छ ।

तथ्याङ्क हेर्ने हो भने बहुविवाह कोशी प्रदेशमा धेरै भएको देखिन्छ । त्यसपछि लुम्बिनी प्रदेश, बागमती प्रदेश, गण्डकी र सुदूरपश्चिमा छ । सबैभन्दा धेरै भएको ठाउँ क्षेत्रमा जागरण अभियानका कार्यक्रम बढाउन आवश्यक छ । हदम्याद हुन्छ, समयमा नगए मुद्दा दर्ता हुँदैन । न्याय प्राप्तिमा कठिनाइ आउँछ भनेर जागरण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

लैङ्गिक हिंसा विरुद्ध १६ दिने अन्तर्राष्ट्रिय अभियान चलिरहेको छ । साथै, तपाईंले एक कार्यकाल उपमेयरको भूमिका निभाइसक्नु भयो । न्यायिक समितिको प्रमुख भएर काम गर्दा महिलाको अवस्था के पाउनुभयो ?

अहिले १६ दिने अभियानको नारा नै ‘प्रविधिको सही सदुपयोग गरौँ’ भन्ने रहेको छ । अहिले डिजिटल हिंसा हुन्छ । अधिवक्ताको रुपमा यस्ता मुद्दा हेरिरहेको छु । गाली गलौज गर्ने, अपशब्द बोल्ने लगायतका हिंसा भइरहेको छ । महिलामाथि बोझ धेरै छ । घरका पुरुष सहयोग नगर्ने समस्या सिर्जना भइरहेका छन् । पहिले हामो हजुरआमा र आमाको पालामा जस्तै त छैन । तर हिंसा सहन महिला बाध्य छन् । हिंसाको स्वरुप परिवर्तन भएको छ ।