लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयका ३१ जना विद्यार्थी एकवर्षीय अध्ययन तथा आदानप्रदान कार्यक्रमका लागि चीनको हाइनान प्रान्तस्थित सान्या सहरको नानहाई बौद्ध एकेडेमीतर्फ प्रस्थान गर्नु नेपाल–चीन सम्बन्धको जनस्तरीय आयामलाई थप सुदृढ बनाउने महत्त्वपूर्ण कदम हो । यो कार्यक्रम केवल भाषा अध्ययन वा शैक्षिक भ्रमणमा सीमित छैन, यसले बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनी र चीनको दीर्घ बौद्ध परम्पराबीचको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक सम्बन्धलाई समकालीन शैक्षिक सहकार्यद्वारा पुनर्जीवित गर्ने अर्थ राख्छ ।

चीन प्रस्थान गर्ने ३१ विद्यार्थीमध्ये २१ जना चिनियाँ भाषा अध्ययनरत गृहस्थ विद्यार्थी, ९ जना लामा तथा एक जना आनी रहेका छन् । गृहस्थ विद्यार्थीहरूले चिनियाँ भाषा दक्षता परीक्षाको तेस्रो तह तथा लामा–आनीहरूले दोस्रो तह उत्तीर्ण गरिसकेको तथ्यले उनीहरू अध्ययन–आदानप्रदानका लागि आवश्यक भाषिक आधारसहित चीन गएको देखाउँछ । उनीहरूले नानहाई बौद्ध एकेडेमीमा चिनियाँ भाषा, चिनियाँ बौद्ध संस्कृति तथा आफ्ना विषयसँग सम्बन्धित अध्ययन गर्नेछन् ।

बौद्ध सम्पदाबाट जोडिएको सम्बन्ध

नेपाल र चीनबीचको सम्बन्ध केवल भौगोलिक निकटता, व्यापार वा कूटनीतिक संवादमा मात्र आधारित छैन । बौद्ध सभ्यता, तीर्थयात्रा, भिक्षु–विद्वान्‌हरूको ऐतिहासिक आवतजावत तथा सांस्कृतिक सम्पर्क पनि यी दुई देशबीचको सम्बन्धका गहिरा आधार हुन् । लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल भएकाले विश्वभरका बौद्ध समुदायका लागि श्रद्धा र आस्थाको केन्द्र हो ।

चीनमा बौद्ध धर्मको व्यापक प्रभाव, विभिन्न बौद्ध सम्प्रदायको विकास तथा बौद्ध अध्ययनसम्बन्धी संस्थागत परम्पराले लुम्बिनीलाई चीनसँग विशेष सांस्कृतिक सम्बन्धमा जोडेको छ । यही पृष्ठभूमिमा लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय र नानहाई बौद्ध एकेडेमीबीचको विद्यार्थी आदानप्रदान कार्यक्रमले धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई संस्थागत रूप दिन थालेको छ ।

यो कार्यक्रम सञ्चालन भएको चौथो वर्षमा प्रवेश गरेको छ भने विगत तीन वर्षमा सयभन्दा बढी विद्यार्थी नानहाई बौद्ध एकेडेमीमा अध्ययन तथा आदानप्रदानका लागि सहभागी भइसकेका छन् । यस प्रकारको निरन्तरता महत्त्वपूर्ण छ, किनकि जनस्तरमा बनेको विश्वास र आपसी समझदारी एक पटकको भ्रमणबाट होइन, नियमित सम्पर्क, सहअध्ययन तथा दीर्घकालीन सहकार्यबाट निर्माण हुन्छ ।

शिक्षा, भाषा र सांस्कृतिक सेतु

विद्यार्थी आदानप्रदानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भाषा हो । भाषा केवल सञ्चारको माध्यम मात्र होइन, यसले समाज, संस्कृति, इतिहास र सोच्ने तरिका बुझ्ने ढोका खोल्छ । चीन जाने विद्यार्थीहरूले चिनियाँ भाषा सिक्नुका साथै चिनियाँ बौद्ध संस्कृति र सामाजिक जीवनलाई प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्ने अवसर पाउनेछन् । यसले उनीहरूलाई नेपाल फर्किएपछि अनुवाद, पर्यटन, अध्यापन, अनुसन्धान, सांस्कृतिक कार्यक्रम तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका क्षेत्रमा योगदान दिन सक्षम बनाउनेछ ।

लुम्बिनी क्षेत्रमा चिनियाँ भाषामा दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता बढ्दो छ । चिनियाँ बौद्ध तीर्थयात्री तथा पर्यटकको सम्भावित आगमन, सांस्कृतिक भ्रमणको विस्तार र नेपाल–चीनबीचको शैक्षिक सहकार्यका कारण चिनियाँ भाषा जान्ने मार्गदर्शक, अनुवादक, अनुसन्धानकर्ता तथा पर्यटनकर्मीको माग बढ्न सक्छ । त्यसैले लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले चिनियाँ भाषा र चीन अध्ययनलाई प्राथमिकता दिनु क्षेत्रीय विकाससँग पनि जोडिएको विषय हो । लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयमा सञ्चालित कन्फ्युसियस इन्स्टिच्युट तथा चिनियाँ भाषा सिकाइ एवं परीक्षा केन्द्रले स्थानीय विद्यार्थीलाई चिनियाँ भाषा सिक्ने संस्थागत अवसर उपलब्ध गराएका छन् ।

विश्वविद्यालयमा २५० भन्दा बढी चिनियाँ विद्यार्थी अध्ययनरत रहेको उल्लेखले पनि बहुभाषिक तथा अन्तरसांस्कृतिक वातावरण निर्माणमा सहयोग पुगेको देखाउँछ । नेपाली र चिनियाँ विद्यार्थीबीचको दैनिक सम्पर्कले औपचारिक कक्षाकोठाभन्दा फरक किसिमको सामाजिक सिकाइ सम्भव बनाउँछ ।

चिनियाँ भाषामार्फत बौद्ध ज्ञानको नयाँ पहुँच

यस सहकार्यको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष बौद्ध ग्रन्थ तथा बौद्ध दर्शनको अध्ययनसँग सम्बन्धित छ । बौद्ध धर्मका अनेकौँ महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ, टीका, व्याख्या तथा दार्शनिक कृतिहरू चिनियाँ भाषामा अनूदित र संरक्षित छन् । चीनमा विकसित बौद्ध अध्ययनको लामो परम्पराले पूर्वी एसियाली बौद्ध दर्शन, सम्प्रदाय र धार्मिक अभ्यासको अध्ययनका लागि महत्त्वपूर्ण स्रोत उपलब्ध गराउँछ ।

नेपाली, हिन्दी तथा अङ्ग्रेजी भाषामार्फत बौद्ध ज्ञान, चिनियाँ बौद्ध दर्शन र विभिन्न बौद्ध सम्प्रदायसम्बन्धी सामग्रीको पहुँच अझै पनि सीमित रहेको अवस्था देखिन्छ । यसले बौद्ध अध्ययनका विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता तथा अध्येताहरूलाई मूल चिनियाँ स्रोतसम्म प्रत्यक्ष पहुँच स्थापित गर्न चुनौती सिर्जना गर्छ ।

यस्तो अवस्थामा चिनियाँ भाषा अध्ययन गर्ने नेपाली विद्यार्थीहरूले चिनियाँ बौद्ध ग्रन्थहरू, ऐतिहासिक दस्तावेज तथा दार्शनिक कृतिहरूलाई मूल भाषामै अध्ययन गर्ने अवसर प्राप्त गर्न सक्छन् । यसबाट उनीहरू केवल भाषिक रूपमा दक्ष बन्ने होइन, बौद्ध दर्शन, चिनियाँ बौद्ध सम्प्रदाय तथा धार्मिक इतिहाससम्बन्धी ज्ञानको नयाँ आयाममा प्रवेश गर्न सक्षम हुनेछन् ।

विशेषगरी चिनियाँ बौद्ध ग्रन्थहरूको नेपाली, हिन्दी तथा अङ्ग्रेजी भाषामा अनुवाद, तुलनात्मक अध्ययन र अनुसन्धान विस्तार गर्न सकिएमा बौद्ध ज्ञानलाई व्यापक पाठक तथा अनुसन्धानकर्ता समुदायसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ । यसले लुम्बिनीलाई बौद्ध दर्शन, ग्रन्थ अध्ययन तथा अन्तरसांस्कृतिक अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना पनि बढाउँछ ।

यस दृष्टिले चिनियाँ भाषा सिकाइलाई केवल रोजगार वा सञ्चारको सीपका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यो बौद्ध ज्ञानका विविध स्रोतमा पहुँच स्थापित गर्ने, परम्परागत ज्ञानको पुनर्पाठ गर्ने तथा नेपाल र चीनबीच बौद्ध अध्ययनको बौद्धिक सेतु निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो ।

धार्मिक शिक्षा र आधुनिक कूटनीति

समकालीन अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा जनस्तरीय सम्पर्कलाई प्रायः “सफ्ट पावर” वा सार्वजनिक कूटनीतिको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ । सरकारबीच भएका सम्झौता, उच्चस्तरीय भ्रमण र आर्थिक सहकार्य आवश्यक भए पनि जनस्तरमा विश्वास, सम्मान तथा सांस्कृतिक समझदारी नभएसम्म द्विपक्षीय सम्बन्धको आधार व्यापक र दिगो बन्न सक्दैन ।

धार्मिक शिक्षा र बौद्ध अध्ययनले यस सन्दर्भमा विशेष भूमिका खेल्न सक्छ । बौद्ध परम्पराले करुणा, अहिंसा, सहअस्तित्व, संवाद तथा पारस्परिक सम्मानलाई जोड दिन्छ । नेपाल र चीनबीच बौद्ध शिक्षामा हुने सहकार्यले यी साझा मूल्यलाई व्यावहारिक सम्पर्कमा रूपान्तरण गर्न मद्दत पुर्‍याउन सक्छ ।

लुम्बिनीका विद्यार्थीले चीनमा अध्ययन गर्दा चिनियाँ समाज र बौद्ध संस्थाहरू बुझ्नेछन् भने चीनका विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताले लुम्बिनीमा अध्ययन र अनुसन्धान गर्दा बुद्धको जन्मभूमिसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्नेछन् । यसबाट धार्मिक सम्पदालाई केवल प्रतीकका रूपमा होइन, संवाद र सहकार्यको जीवित आधारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।

यस कार्यक्रमअन्तर्गत विद्यार्थीका लागि शिक्षण शुल्क नलाग्ने तथा नानहाई बौद्ध एकेडेमीले निःशुल्क आवास र भोजन उपलब्ध गराउने व्यवस्था पनि उल्लेखनीय छ । यसले सीमित आर्थिक स्रोत भएका विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक अनुभव हासिल गर्ने अवसर दिन्छ । यस्तो सहयोगलाई केवल छात्रवृत्ति वा सुविधाका रूपमा मात्र नभई दीर्घकालीन मानव संसाधन विकासमा गरिएको लगानीका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

नेपाल सरकारको थप प्राथमिकता आवश्यक

नेपाल र चीनबीचको बौद्ध तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन नेपाल सरकार, विश्वविद्यालय तथा सम्बन्धित धार्मिक संस्थाहरूबीच थप समन्वय आवश्यक छ । नेपाल बौद्ध धर्मको ऐतिहासिक उद्गमभूमि तथा लुम्बिनी बुद्धको जन्मस्थल भएका कारण बौद्ध अध्ययन, धार्मिक पर्यटन र सांस्कृतिक कूटनीतिमा विशेष सम्भावना बोकेको देश हो । तर यस सम्भावनालाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सरकारी नीति, शैक्षिक पूर्वाधार र अनुसन्धानमा पर्याप्त प्राथमिकता दिन आवश्यक छ ।

• नेपालमा चिनियाँ बौद्ध ग्रन्थ तथा ऐतिहासिक दस्तावेजहरूको अनुवाद र अध्ययनका लागि विशेष परियोजना सञ्चालन गर्ने ।
• नेपाली, हिन्दी, अङ्ग्रेजी तथा चिनियाँ भाषामा बौद्ध अध्ययनसम्बन्धी अनुसन्धान र प्रकाशनलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
• विश्वविद्यालयहरूमा चिनियाँ बौद्ध दर्शन, चीन अध्ययन तथा तुलनात्मक बौद्ध अध्ययनका लागि अनुसन्धान केन्द्र स्थापना वा सुदृढीकरण गर्ने ।
• नेपाली विद्यार्थी, भिक्षु तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि चीनमा अध्ययन, छात्रवृत्ति तथा अनुसन्धान आदानप्रदानका अवसर विस्तार गर्ने ।
• लुम्बिनीलाई बौद्ध शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, धार्मिक पर्यटन तथा सांस्कृतिक संवादको क्षेत्रीय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने ।
• बौद्ध सम्पदा र धार्मिक कूटनीतिलाई नेपालको विदेश नीति तथा सार्वजनिक कूटनीतिको पूरक आयामका रूपमा संस्थागत गर्ने ।

यस्ता पहलले नेपालमा बौद्ध ज्ञानको संरक्षण मात्र गर्ने छैनन्, चीनसँगको शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा जनस्तरीय सम्बन्धलाई पनि दीर्घकालीन आधार प्रदान गर्नेछन् ।

लुम्बिनीलाई क्षेत्रीय अध्ययन केन्द्र बनाउने अवसर

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयको लक्ष्य नेपाली विद्यार्थीका लागि मात्र उच्च शिक्षाको केन्द्र बन्नु होइन, यसलाई दक्षिण एसियामा चिनियाँ भाषा, बौद्ध अध्ययन तथा अन्तरसांस्कृतिक अनुसन्धानको महत्त्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सम्भावना पनि छ । चिनियाँ भाषा विषयको स्नातक तहमा भर्ना खुल्नु तथा विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन र आदानप्रदानका अवसर उपलब्ध हुनु यस दिशामा सकारात्मक पहल हुन् । तर यस्तो सहकार्यलाई अझ प्रभावकारी बनाउन केही पक्षमा ध्यान दिन आवश्यक छ:

• पहिलो, विद्यार्थी आदानप्रदानसँगै संयुक्त अनुसन्धान, शिक्षक आदानप्रदान तथा साझा पाठ्यक्रम विकास गर्नुपर्छ ।
• दोस्रो, नेपालमा बौद्ध सम्पदा, तीर्थ पर्यटन, अनुवाद अध्ययन तथा चीन अध्ययनसम्बन्धी अनुसन्धान केन्द्र स्थापना वा सुदृढीकरण गर्न सकिन्छ ।
• तेस्रो, चीनबाट फर्किएका विद्यार्थीलाई भाषा शिक्षण, अनुवाद, पर्यटन सेवा तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत व्यावसायिक अवसरसँग जोड्नुपर्छ ।
• चौथो, धार्मिक तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई सबै समुदायप्रति सम्मानजनक, समावेशी तथा शैक्षिक दृष्टिकोणबाट सञ्चालन गर्नुपर्छ ।

निष्कर्ष

लुम्बिनीबाट हाइनानतर्फ प्रस्थान गरेका ३१ विद्यार्थी नेपाल–चीन सम्बन्धका साना तर अर्थपूर्ण सांस्कृतिक दूत हुन् । उनीहरूको अध्ययन केवल व्यक्तिगत शैक्षिक उपलब्धिमा सीमित हुनु हुँदैन, यसले लुम्बिनीको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान, नेपालमा चिनियाँ भाषा शिक्षाको विकास, बौद्ध सम्पदाको संरक्षण तथा नेपाल–चीन जनस्तरीय सम्बन्धको विस्तारमा योगदान पुर्‍याउनुपर्छ ।

धार्मिक शिक्षा, भाषा सिकाइ र विद्यार्थी आदानप्रदानमार्फत निर्माण हुने सम्बन्ध औपचारिक कूटनीतिक संवादका अतिरिक्त सामाजिक तथा सांस्कृतिक तहमा पनि विस्तार हुन सक्छ । जब युवा पुस्ताले एकअर्काको भाषा, संस्कृति, आस्था र सामाजिक वास्तविकता बुझ्छन्, तब दुई देशबीचको सम्बन्ध सम्झौताका कागजमा मात्र होइन, मानिसहरूको अनुभव, विश्वास र सहकार्यमा पनि स्थापित हुन्छ ।

लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय र नानहाई बौद्ध एकेडेमीबीचको यो सहकार्य त्यसै दिशातर्फको सार्थक पहल हो । अब यसको दायरा विद्यार्थी आदानप्रदानमा मात्र सीमित नराखी बौद्ध ग्रन्थ अध्ययन, अनुवाद, संयुक्त अनुसन्धान, धार्मिक पर्यटन तथा सांस्कृतिक कूटनीतिसम्म विस्तार गर्न सकेमा नेपाल–चीन सम्बन्धको एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक र बौद्धिक आधार अझ सुदृढ बन्न सक्छ ।

(लेखक चीनको युन्नान विश्वविद्यालयमा विद्यावारिधिका विद्यार्थी हुन् ।)