काठमाडौं – होर्मुज जलडमरूमध्यमा पानीजहाजमाथि आक्रमणका घटना भइरहे पनि इरानबाहेक मध्यपूर्वबाट हुने कच्चा तेलको निर्यातमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ।

समुद्री यातायात अनुगमन गर्ने संस्था केप्लरका अनुसार पछिल्ला केही दिनमा मध्यपूर्वबाट दैनिक एक करोड ८० लाख ब्यारेलभन्दा बढी कच्चा तेल निर्यात भएको छ। सेप्टेम्बरमा इरानबाहेक मध्यपूर्वबाट औसत दैनिक कम्तीमा एक करोड ६५ लाख ब्यारेल कच्चा तेल निर्यात भएको केप्लरको तथ्यांक छ।

मार्चमा यस क्षेत्रबाट दैनिक औसत करिब ६० लाख ब्यारेल मात्र कच्चा तेल निर्यात भएको थियो। त्यसको तुलनामा सेप्टेम्बरको निर्यात उल्लेख्य रूपमा बढेको हो।

होर्मुजको विकल्प खोजिँदै

तेल निर्यात बढे पनि यसको ढुवानी मार्गमा परिवर्तन आएको छ। युद्धअघि मध्यपूर्वको अधिकांश कच्चा तेल होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै विश्व बजारमा पुग्ने गरेको थियो। अहिले करिब ४० प्रतिशत तेल उक्त जलडमरूमध्य प्रयोग नगरी वैकल्पिक मार्गबाट निर्यात भइरहेको केप्लरले जनाएको छ।

साउदी अरब र संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) ले पाइपलाइनको प्रयोग बढाएका छन् भने लाल सागर हुँदै हुने तेल ढुवानीसमेत बढेको छ। यसले होर्मुज जलडमरूमाथिको निर्भरता घटाउन सहयोग गरेको छ।

साउदीको पाइपलाइन पुनः सञ्चालन

साउदी अरबले पूर्व–पश्चिम तेल पाइपलाइन पुनः सञ्चालन गरेपछि वैकल्पिक मार्गबाट तेल निर्यात गर्न सहज भएको छ। उक्त पाइपलाइनले देशको पूर्वी क्षेत्रमा रहेका तेल क्षेत्रलाई लाल सागरस्थित यान्बु बन्दरगाहसँग जोड्छ।

आक्रमणका कारण सेप्टेम्बरमा केही समय बन्द भएको पाइपलाइन सेप्टेम्बर २२ मा पुनः सञ्चालनमा आएको थियो। सुरुमा सीमित क्षमतामा सञ्चालन भए पनि यसले होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै तेल पठाउनुपर्ने दबाब घटाएको छ।

केप्लरका अनुसार सेप्टेम्बरमा साउदी अरबबाट दैनिक कम्तीमा ५१ लाख ब्यारेल कच्चा तेल निर्यात भएको थियो। त्यस्तै, यूएईबाट दैनिक करिब ३२ लाख ब्यारेल र इराकबाट करिब २६ लाख ब्यारेल निर्यात भएको अनुमान गरिएको छ।

समुद्रमै पानीजहाज परिवर्तन गरेर ढुवानी

होर्मुज जलडमरूमध्य हुँदै जाने कच्चा तेलको ठूलो हिस्सा समुद्रमै एउटा पानीजहाजबाट अर्को पानीजहाजमा सारेर गन्तव्यतर्फ पठाउने गरिएको छ। यसबाट जोखिमपूर्ण क्षेत्रमा पानीजहाजको आवागमन घटाउँदै वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्ने प्रयास भइरहेको छ।

केप्लरका अनुसार अगस्टमा होर्मुज हुँदै ढुवानी भएको कच्चा तेलमध्ये ७० प्रतिशतभन्दा बढी समुद्रमै अर्को पानीजहाजमा सारिएको थियो।

जोखिम भने कायमै

तेल निर्यातमा सुधार आए पनि मध्यपूर्वको अवस्था पूर्ण रूपमा सामान्य भइसकेको छैन। होर्मुज जलडमरूमध्यमा पानीजहाजमाथि आक्रमणको जोखिम अझै कायम छ। पछिल्ला दिनमा समेत उक्त क्षेत्रमा पानीजहाजमाथि आक्रमणका घटना सार्वजनिक भएका छन्।

इरानले होर्मुज जलडमरूमाथि आफ्नो नियन्त्रण रहेको दाबी गर्दै आएको छ। अनुमति बिना उक्त मार्ग प्रयोग गर्ने पानीजहाज जोखिममा पर्न सक्ने अवस्था भए पनि वैकल्पिक पाइपलाइन, लाल सागरको मार्ग र समुद्रमै पानीजहाज परिवर्तन गर्ने अभ्यासका कारण तेलको आवागमन भने बढेको छ।

तेलको मूल्यमा दबाब

मध्यपूर्वबाट तेलको आपूर्ति बढेसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा केही दबाब परेको छ। सोमबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य ०.७९ प्रतिशतले घटेर प्रतिब्यारेल १०१ अमेरिकी डलर ४४ सेन्टमा झरेको थियो। अमेरिकी कच्चा तेलको मूल्य पनि १.२० प्रतिशतले घटेर प्रतिव्यारेल ९० डलर २ सेन्टमा पुगेको थियो।

यद्यपि, विज्ञहरूले आपूर्ति बढ्दैमा मध्यपूर्वको तेल बजार पूर्ण रूपमा सामान्य भएको मान्न नसकिने बताएका छन्। वैकल्पिक मार्ग सञ्चालनमा आए पनि सुरक्षा जोखिम, ढुवानीको अतिरिक्त लागत र होर्मुज जलडमरूमाथिको अनिश्चितता अझै चुनौतीका रूपमा रहेका छन्।