काठमाडौं- हिमाल विश्वले सोचेभन्दा तीव्र गतिमा बदलिँदै छ । हिमनदीहरू पछि हट्दै छन्, हिउँ र वर्षाको चक्र फेरिँदै छ । परिणामस्वरुप पहाडी भिरालो भूभाग अझ अस्थिर बन्दै छ । हिमताल फुट्दा आउने बाढी, हिमपहिरो, पहिरो, मलबाढी र आकस्मिक बाढीहरू अहिले झन् जटिल र पूर्वानुमान गर्न कठिन बन्दै गएका छन् । नेपालले यस्ता परिणामहरू भोग्दै आइरहेको छ ।

हालैका बाढी र अरु विपदबाट पहाडी भूभागमा बस्ने समुदाय, पूर्वाधार र नदी प्रणालीको जोखिम फेरि प्रष्ट भएको छ । हरेक विपद्पछि प्रश्नहरू दोहोरिन्छन्- के भयो ? किन भयो ? पूर्वानुमान गर्न सकिन्थ्यो कि सकिन्नथ्यो ? र अर्को पटक के फरक गर्न सकिन्छ ?

यी वैज्ञानिक प्रश्नहरू मात्र होइनन्, यी राष्ट्रिय तयारी, विकास र मानवीय अस्तित्वका प्रश्नहरू हुन् । द्रुत रूपमा बदलिँदो हिमाली जलवायुबारे अनुसन्धान, अनुगमन, भरपर्दो तथ्यांक र अधिक तयारी आवश्यक रहेको नेपाल र विश्वभरका वैज्ञानिकहरूले चेतावनी दिँदै आएका छन् । तर यो चुनौती कुनै एउटा संस्था वा एउटै देशको क्षमताभन्दा निकै ठूलो छ ।

हिमाली भूभागले राजनीतिक सीमारेखा चिन्दैन । हिमनदी, नदी, हिउँ, वायुमण्डलीय प्रणाली र पारिस्थितिकीय प्रणालीहरू एक अर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन् । पहाडमा हुने परिवर्तनले कृषि, जलविद्युत्, जैविक विविधता, बस्तीहरू र तल्लो तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने करोडौं मानिसको जीवनमा असर पार्न सक्छ । हिमाली प्रणालीको एक ठाउँमा भएको घटनाले सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा परिणाम ल्याउन सक्छ ।

त्यसैले, वैज्ञानिक प्रतिक्रिया पनि सीमापार हुनुपर्छ । र यहीँ नेपालसँग अवसर छ ।

हिमालयमा जलवायु परिवर्तनका परिणामहरू सबैभन्दा बढी भोग्ने देशहरूमध्ये नेपाल पनि एक हो । तर जोखिमको अर्थ नेपाल केवल चेतावनी, अनुसन्धान र अन्तर्राष्ट्रिय सहायताको प्राप्तकर्ता मात्र रहनुपर्छ भन्ने चाहिँ होइन । यस्तो महत्वपूर्ण पर्वतीय प्रणालीको केन्द्रमा रहेको देशले यसको ज्ञान केन्द्र बन्ने आकांक्षा पनि राख्नुपर्छ ।

नेपालले आफूले सक्ने ठाउँमा नेतृत्व गर्न सक्छ र गर्नुपर्छ ।

हिमाली भूगोलबाट नेपालले असाधारण फाइदा प्राप्त गरेको छ । हिमनदी, नदी, जलवायु, भूविज्ञान, पारिस्थितिकीय प्रणाली र पर्वतीय विपद् अध्ययन गर्ने वैज्ञानिकहरूका लागि नेपाल जीवित प्रयोगशाला हो । तर, विभिन्न देशका वैज्ञानिक र विश्वविद्यालयहरूले दीर्घकालीन रूपमा मिलेर काम गर्न सक्ने महत्वाकांक्षी अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च अहिलेसम्म नेपालसँग छैन ।

नेपालले हिमाली अध्ययन र जलवायु परिवर्तनबारे लागि अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र स्थापना गर्ने विषयमा गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्छ ।

यो अर्को परम्परागत सरकारी अनुसन्धान संस्था वा पहिलेदेखि भइरहेको काम दोहोर्याउने संगठन बनाउने कुरा होइन । नेपालको उद्देश्य अझ धेरै व्यापक हुनुपर्छ । भारत, चीन, भुटान लगायतका हिमाली देशका अनुसन्धानकर्ता तथा विश्वभरका वैज्ञानिक र विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरु यहाँ आएर बदलिँदो हिमाली प्रणाली अध्ययन गर्न सक्ने खुला अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक मञ्च नेपाल बन्नसक्छ ।

वैज्ञानिकहरू नेपाल आएर क्षेत्रीय अध्ययन स्थापना गर्न, नेपाली अनुसन्धानकर्तासँग सहकार्य गर्न, अनुसन्धान सुविधा र तथ्यांकमा पहुँच स्थापित गर्न, वैज्ञानिक अभियान तथा सम्मेलन आयोजना गर्न, संयुक्त अनुसन्धान कार्यक्रम विकास गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा वित्तपोषित परियोजनाहरू ल्याउन सक्नुपर्छ ।

नेपाली विश्वविद्यालय र अनुसन्धानकर्ताका लागि यसले हाल सीमित रहेका अवसरहरू सिर्जना गर्न सक्छ । नेपाली विद्यार्थीहरू आफ्नै देशमा रहेर अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान कार्यक्रममा सहभागी हुन सक्छन् । विदेशमा स्थायी रूपमा नबसी नेेपालका युवा वैज्ञानिकहरूले अग्रणी संस्थाहरूसँग सञ्जाल निर्माण गर्न सक्छन् ।

समयसँगै नेपाल केवल आरोही र पर्यटकको गन्तव्य मात्र होइन, गम्भीर अन्तर्राष्ट्रिय हिमाली विज्ञानको गन्तव्यका रूपमा चिनिन सक्छ ।

प्रस्तावित केन्द्रले हिमाली अनुसन्धान साझा स्थानका रूपमा काम गर्न सक्छ । बदलिँदो क्रायोस्फियर, पर्वतीय विपद्, जलवायु-जल-ऊर्जा, पारिस्थितिकीय प्रणाली र समुदाय तथा उदीयमान विज्ञान-प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूलाई एकसाथ ल्याउन सक्छ ।

अनुसन्धानमा क्षेत्रीय अवलोकनसँगै उपग्रह अनुगमन, रिमोट सेन्सिङ, प्रयोगशाला विज्ञान, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जिआईएस, मोडलिङ, सेन्सर र स्थानीय ज्ञानलाई जोड्न सकिन्छ । तर एउटा सिद्धान्तले सम्पूर्ण पहललाई मार्गदर्शन गर्नुपर्छ—विज्ञान अन्ततः समाजको सेवामा हुनुपर्छ ।

नेपाललाई केवल शैक्षिक जर्नलमा सीमित रहने अनुसन्धान चाहिँदैन। वैज्ञानिक ज्ञानले व्यावहारिक प्रश्नहरूको जवाफ दिनुपर्छ । के बदलिँदै छ ? किन बदलिँदै छ ? आगामी दिनमा के हुन सक्छ ? कसलाई जोखिम छ ? समुदायले कसरी तयारी गर्नुपर्छ ? बदलिँदो पहाडी वातावरणमा सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्तीहरू कसरी डिजाइन गर्नुपर्छ? पूर्वसूचना प्रणालीलाई कसरी छिटो र भरपर्दो बनाउन सकिन्छ?

यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रले वास्तविक रुपमै फरक पार्न सक्छ ।

यसले हिमाली अवलोकनशाला र द्रुत वैज्ञानिक प्रतिक्रिया मञ्च स्थापना गर्न सक्छ, जसले ठूला विपद् र चरम घटनापछि बहुविषयक टोलीलाई एकसाथ ल्याउँछ । यस्ता टोलीले के भयो भनेर अनुसन्धान गर्न, प्रमाण संकलन गर्न, जोखिम मूल्यांकन गर्न र सरकार तथा समुदायलाई विश्वसनीय वैज्ञानिक जानकारी दिन सक्छन् ।

उद्देश्य नेपाल र विस्तृत हिमाली क्षेत्रलाई विपद्पछि प्रतिक्रिया दिने अवस्थाबाट जोखिमको पूर्वानुमान गर्ने, परिवर्तनका लागि तयारी गर्ने र लचिलोपन निर्माण गर्ने दिशातर्फ लैजाने हुनुपर्छ ।

निश्चय नै नेपालले केवल संस्था बनाउनकै लागि नयाँ संस्था सिर्जना गर्नु हुँदैन ।

देशसँग यस क्षेत्रमा काम गरिरहेका महत्वपूर्ण संस्था र विश्वविद्यालयहरू छन् । काठमाडौंस्थित अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड)सँग पर्वतीय अनुसन्धान, अनुगमन, क्षमता विकास र विज्ञान-नीति सहकार्यमा व्यापक क्षेत्रीय अनुभव छ ।

त्यसैले इसिमोडसँग प्रतिस्पर्धा होइन, पूरक भूमिका खेल्नुपर्छ ।

प्रस्तावित केन्द्र विश्वभरका विश्वविद्यालय, वैज्ञानिक र अनुसन्धान कार्यक्रमहरूलाई नेपाल आकर्षित गर्न विशेष रूपमा डिजाइन गरिएको खुला शैक्षिक तथा अनुसन्धान मञ्च बन्नसक्छ । यसले इसिमोड, नेपाली विश्वविद्यालय, सरकारी निकाय तथा अन्य राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग नजिकबाट काम गर्नुपर्छ ।

नेपाललाई संस्थागत प्रतिस्पर्धा होइन, संस्थागत सहकार्य चाहिन्छ । वैध प्रश्नहरू पनि छन् ।

यस्तो केन्द्रलाई कोष कसले जुटाउने ? सञ्चालन कसले गर्ने ? वैज्ञानिक स्वतन्त्रता कसरी जोगाउने ? तथ्यांक कसरी साझा गर्ने ? राष्ट्रिय सुरक्षा र संवेदनशील जानकारी कसरी व्यवस्थापन गर्ने ? भूराजनीतिक तनावले वैज्ञानिक सहकार्यलाई कठिन बनाउँछ कि ?

नेपालको सीमाबाहिर हुने कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानले राष्ट्रिय सार्वभौमिकता, कानून, अनुसन्धान प्रोटोकल र संस्थागत अनुमतिलाई सम्मान गर्नुपर्छ । भारत, चीन वा अन्य कुनै देशसँगको सहकार्य उपयुक्त साझेदारीमार्फत हुनुपर्छ ।

विश्वसनीय केन्द्रका लागि पारदर्शी शासन, अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक मापदण्ड र अनुसन्धान इमानदारीप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धता पनि आवश्यक छ ।

नेपाल यदि यस विचारप्रति गम्भीर छ भने ठूलो भवनबाट होइन, गम्भीर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय छलफलबाट सुरु गर्नुपर्छ ।

सबैभन्दा ठूलो दीर्घकालीन लाभ हिमाली वैज्ञानिकहरूको नयाँ पुस्ता विकास गर्ने अवसर हुन सक्छ ।

नेपालसँग प्रतिभाशाली विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र इन्जिनियरहरू छन् । धेरैलाई भने प्रमुख अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान सञ्जालमा निरन्तर पहुँच र नेपालभित्रै बसेर विश्वव्यापी महत्वका वैज्ञानिक प्रश्नहरूमा काम गर्ने अवसरको अभाव छ ।

विश्वव्यापी हिमाली वैज्ञानिक कार्यक्रमले विश्वभरका अनुसन्धानकर्तालाई नेपाल ल्याएर नेपाली वैज्ञानिक र विद्यार्थीसँगै काम गराउन सक्छ । समयसँगै यसले हिमनदी विज्ञान, जलविज्ञान, भूविज्ञान, जलवायु विज्ञान, रिमोट सेन्सिङ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र विपद् जोखिम व्यवस्थापनमा विशेषज्ञता निर्माण गर्न मद्दत गर्छ ।

यो केवल संस्थामा लगानी होइन, नेपालको वैज्ञानिक भविष्यमा लगानी हो ।

नेपालसँग अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा जलवायु परिवर्तन र हिमाली विपद्का परिणामहरू उठाउने पर्याप्त कारण छ । तर कूटनीति तब अझ शक्तिशाली बन्छ जब यसलाई विश्वसनीय प्रमाणले समर्थन गर्छ ।

नेपाललाई हिमालयमा के भइरहेको छ भनेर अभिलेखन गर्ने, बुझ्ने र व्याख्या गर्ने क्षमता चाहिन्छ। भरपर्दो तथ्यांक, उच्च गुणस्तरको अनुसन्धान र स्वतन्त्र वैज्ञानिक विश्लेषण उत्पादन गर्न सक्ने देशको जलवायु परिवर्तन, जल सुरक्षा, विपद् जोखिम न्यूनीकरण र पर्वतीय विकाससम्बन्धी विश्वव्यापी छलफलमा आवाज बलियो हुन्छ।

त्यसैले विज्ञान कूटनीतिको साधन बन्न सक्छ। हिमालय केवल नेपालको समस्या होइन । यो क्षेत्रीय र विश्वव्यापी सरोकार हो। यो नदी, पारिस्थितिकीय प्रणाली, अर्थतन्त्र र करोडौं मानिसको जीवनसँग जोडिएको छ।

चीनका हिमनदी वैज्ञानिक, भारतका जलविज्ञानी, नेपालका भूविज्ञानी, युरोपका जलवायु वैज्ञानिक र संयुक्त राज्य अमेरिकाका कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनुसन्धानकर्तासँगै विश्वभरका विश्वविद्यालयका प्राध्यापक र स्नातक विद्यार्थीहरू एकसाथ काम गरिरहेको कल्पना गर्नुहोस्।

उनीहरू केवल आगन्तुकका रूपमा आउने छैनन्। उनीहरू साझेदारका रूपमा आउने छन्। बदलिँदो हिमालयले माग गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक सहकार्य यही हो ।

नेपालसँग भूगोल छ। पहाड छ। युवा अनुसन्धानकर्ता र विश्वविद्यालयहरूको बढ्दो सञ्जाल छ ।

यस प्रस्तावलाई सरकार, विश्वविद्यालय, वैज्ञानिक, अन्तर्राष्ट्रिय संगठन र विकास साझेदारहरूबीच गम्भीर छलफलको आवश्यकता छ। यसलाई आलोचनात्मक रूपमा जाँच्नुपर्छ, सम्भाव्यता परीक्षण गर्नुपर्छ, आवश्यक ठाउँमा परिष्कृत गर्नुपर्छ र व्यवहार्य ठहरिएमा दृढताका साथ अघि बढ्नुपर्छ ।

नेपालले हिमालय बदल्न रोक्न सक्दैन । तर नेपालले विश्वलाई ती परिवर्तन बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ । यदि महत्वाकांक्षा र दूरदृष्टिका साथ अघि बढ्यो भने नेपाल हिमाली विपद्को छायामुनि बाँच्ने देश मात्र होइन, ती विपद् बुझ्ने विश्वका प्रमुख स्थानहरूमध्ये एक बन्न सक्छ ।

यो केवल नेपालका लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण हिमाली क्षेत्र र विश्वका लागि महत्वपूर्ण योगदान हुनेछ । नेपालले यसका बारेमा पहल गरनुपर्छ ।