काठमाडौं- बर्खे झरी होस वा हिउँदको सामान्य वर्षा । राजधानीसँग पूर्वीनेपाल जोड्ने लाइफलाइन बीपी राजमार्ग केही वर्षयता ठप्प हुने गरेको छ ।

दुई दशक लगाएर विस्तार गरिएको राजमार्ग पूर्वीनेपाल जोड्ने सबैभन्दा छोटो र सजिलो मार्ग पनि हो । जसको निर्माण जापान अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग एजेन्सी (जाइका)को अनुदानमा आर्थिक वर्ष ०५३/५४ देखि थालेर ०७१ चैत्रमा सकिएको थियो ।

तत्कालीन समयमा जापान सरकारको २६ बिलियन जापानी येन र नेपाल सरकारको एक दशमलव एक बिलियन येन लागतमा राजमार्ग निर्माण भएको हो ।

२०७१ चैतदेखि सुचारु गरिएको राजमार्ग २०७२ को भूकम्पले निर्माण सम्पन्न भएको महिना दिनमै क्षतिग्रस्त बन्यो । पुनः जापान सरकारकै सहयोगमा क्षतिग्रस्त राजमार्ग मर्मतसँगै १५ माघ, २०७७ सालमा नेपाल सरकारलाई जिम्मा लगाइयो ।

तर त्यसको ४ वर्ष बित्दा नबित्दै २०८१ असोजको अत्यधिक वर्षापछिको बाढीपहिरोबाट राजमार्ग पुनः ध्वस्त बन्यो । जसकारण काभ्रेको नमोबुद्ध नगरपालिकामा पर्ने भकुण्डेबेँसीदेखि सिन्धुलीस्थित सुनकोशी गाउँपालिकाको नेपालथोकसम्म (२८ किमि) सडक पुनर्निर्माणको चरणमा छ ।

चौकीडाँडा, बोक्सेकुना, माम्ती, चार सयबेंसी, घुमाउने लगायत करिब ८ किलोमिटर खण्ड सडकको जगबाटै पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने छ ।

जसका लागि काभ्रेतर्फको ३ खण्ड पुनर्निर्माण सडक डिभिजन कार्यालय भक्तपुर र सिन्धुलीतर्फको एक खण्डको जिम्मा सडक डिभिजन कार्यालय खाल्टेलाई दिइएको छ । सरकारले यसमा ८ अर्ब ५० करोड स्रोत सहमति दिएको छ ।

‘काभ्रेतर्फका तीन खण्डलाई सात अर्ब ५० करोड र सिन्धुलीको एक खण्डलाई एक अर्ब रुपैँया स्रोत सहमति आएको छ,’ विभागका प्रवक्ता ईन्जिनियर श्यामबहादुर खड्काले जानकारी दिए ।

उक्त सहमतिअनुसार गत आर्थिक वर्षको असारअघि नै ठेक्का लागाएर काम सुरू गरिएको डिभिजन भक्तपुरका सूचना अधिकारी सुमनराज बस्नेतले बताए ।

‘काभ्रेतर्फका ३ ठेक्कामध्ये एउटा त जाइकाको अनुदानमा बन्ने हो, त्यसबारे हामीलाई जानकारी हुँदैन । त्यसबाहेक अन्य दुई खण्ड ०८२ जेठ र असारमा ठेक्का भएर पनि सडकको बेस नै नभएको ठाउँलाई प्राथमिकतामा राखेर काम भइरहेको छ,’ बस्नेतले भने ।

डालाबेँसी-चारसयबेँसी-भकुन्डेबेँसी खण्ड

बस्नेतका अनुसार डालाबेँसी-चारसयबेँसी (८.५ किमी) सडक पुनर्निर्माणका लागि खानी-एवन-कमलजीत जेभीले काम गरिरहेको छ । उक्त कम्पनीसँग एक अर्ब ४२ करोड ३७ लाख रुपैँयामा (भ्याटसहित) सम्झौता भएको छ ।

यस्तै, चारसयबेँसी-भकुन्डेबेँसी (११.८ किमी) सडक पुनर्निर्माणका लागि लामा-नवकान्तिपुर जेभीलाई एक अर्ब ३३ करोड ५३ लाखमा ठेक्का दिइएको हो । जसमा हालसम्म २५ प्रतिशत प्रगति भएको उनको दाबी छ ।

बर्खेखोला-पिप्ले खण्ड

यस्तै, बर्खेखोलादेखि पिप्लेसम्मको ३ दशमलव २ किमी सडक भने जाइकाको अनुदानमा पुरानै स्वरुपमा बन्नेछ । तर यो खण्ड हालसम्म ठेक्का लागेको छैन ।

‘२ अर्ब ६३ करोड बराबरको अनुदान उपलब्ध गराउने गरी जापान सरकारसँग समझदारीपत्रमा हस्ताक्षर भइसकेको छ । उहाँहरू अहिले सम्झौता भेरिफिकेसनको चरणमा हुनुहुन्छ,’ सडक विभागका वैदेशिक महाशाखा प्रमुख अर्जुन अर्यालले बताए ।

उक्त प्रकृया यही हप्ता पूरा हुने अनुमान रहेको बताउँदै केही दिनमै खरिद प्रक्रियामार्फत् उक्त खण्डमा पनि काम सुरू हुने उनको भनाइ छ ।

नेपालथोक-बर्खेखोला खण्ड

सिन्धुलीतर्फको नेपालथोक-बर्खेखोला (४.९० किमी) सडक पुनर्निर्माण सुरू भइसकेको छ । भ्याटसहित ६१ करोड रुपैयाँ लागतमा खरिढुङ्गा-घिसिङ-क्षितिज जेभीले उक्त खण्डमा काम गरिरहेको छ ।

०८१ मा रोशीखोलामा आएको बाढीले क्षतिग्रस्त यो खण्ड डाइभर्सन निर्माण गरि सुचारु गरिएको थियो । गत असोजमा पुनः बाढीले डाइभर्सन बगाएसँगै हरेक पटकको सामान्य वर्षाले पनि समस्या निम्त्याइरहेको छ ।

‘यस खण्डमा हामीले पहिलो चरणमा सडकको जग नै नभएको ठाउँमा तलबाट आरसीसी पर्खाल लगाएर काम गरिरहेका छौँ । हालसम्म ३० प्रतिशत प्रगति भएको छ,’ सडक डिभिजन कार्यालय खाल्टे सिन्धुलीका सूचना अधिकारी ईन्जिनियर सुदर्शन उप्रेतीले बताए ।

उनका अनुसार बर्खायामअगावै ६५ प्रतिशत प्रगतिसहित अतिजोखिम क्षेत्रमा काम सम्पन्न गर्ने योजना छ ।

यो खण्डको विकल्प के ?

बीपी राजमार्ग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भएमा भरपर्दो वैकल्पिक मार्गको अभाव देखिएको छ । सम्भावित विकल्पका रूपमा मध्यपहाडी लोकमार्गलाई हेरिए पनि सुनकोशी र खानी खोलालगायत तीन स्थानमा ठूला पुल नबनेकाले बर्खामा सवारी सञ्चालन सम्भव छैन । ती पुल बनेको भए सित्खाबाट छिरेर सीधै जलघाट निस्कने भरपर्दो मार्ग हुने थियो ।

तर दुई वर्षको बाढीसँगै राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा ओखलढुंगा, उदयपुर, सोलुखुम्बु लगायतका जिल्लाबाट छुटेका सवारीसाधनले वैकल्पिक रूपमा मध्यपहाडी राजमार्ग प्रयोग गरेका थिए ।

अर्को विकल्पका रुपमा सिन्धुरेटार पुल तरेर तिमाल हुँदै भकुण्डेबेँसी निस्कने करिडोर छ । तर त्यो पनि साना तथा दुईपांग्रे सवारीका लागि उचित देखिँदैन ।

यस्तै, बीपी राजमार्गको खुर्कोट हुँदै रामेछापको मन्थली, तामाकोशी, दोलखाको चरिकोट, अरनिको राजमार्गको खडीचौर हुँदै काठमाडौं पुग्न सकिन्छ । यो राजमार्गको यात्रा गर्दा खुर्कोटबाट काठमाडौं पुग्न २०४ किलोमिटर छिचोल्नुपर्ने हुन्छ ।

यस्तै, सिन्धुलीमाडीबाट मदन भण्डारी राजमार्ग हुँदै हेटौँडा-फाखेल भएर काठमाडौं पुग्न सकिन्छ, जसको दूरी करिब २०९ किमि हुन्छ ।

ठूला सवारीका लागि सिन्धुलीमाडी-हेटौंडा-पालुङ-नौबिसे हुँदै काठमाडौं पुग्ने रुट करिब २१९ किमि छ । तर यी सबै सडक आफैँ सुधारको पर्खाइमा छन् ।

अर्को, सबैभन्दा लामो रुट बर्दिबास-हेटौंडा-नारायणगढ-मुग्लिन-काठमाडौं करिब ३५७ किमि दूरीको छ । जुन लामो भइकन पनि भरपर्दो विकल्प हो ।

तर त्यही रुटको सास्ती घटाउन बीपी राजमार्गको परिकल्पना गरिएको थियो । अन्ततः सरकारले पूर्वतर्फकै वैकल्पिक सडकलाई भरपर्दो बनाउन नसके पटक-पटक विपत्ति भोगेको बीपी राजमार्गको विकल्पमा लामो यात्रा तय गर्नुपर्ने बाध्यता पूर्वी नेपालका यात्रुलाई पर्न सक्छ ।

बीपी राजमार्गलाई नै बर्खाअघि तयार गर्ने विभागका सूचना अधिकारी शुभाञ्जन दाहाल बताउँछन् ।

‘यसको दीर्घकालीन विकल्प भनेर त कुनै सडक तोकिएको छैन । त्यस्तो योजना पनि बनेको छैन । हामीले यसलाई नै वर्षाअघि सक्नेगरी उच्च जोखिम क्षेत्रमा प्राथमिकता दिएर काम गर्न भनेका छौँ,’ उनले भने । बीपी राजमार्ग हुँदै दैनिक करिब ३ हजार सवारीसाधन आवतजावत गर्दछन् ।

के भन्छन् पूर्वाधारका जानकार ?

भौगोलिक अफ्ठ्यारोबीच निर्माण भएको बीपी राजमार्गको विकल्पका रुपमा सरकारले तत्काल मध्यपहाडी लोकमार्ग तथा कान्ति लोकपथलाई स्तरोन्नति गर्नुपर्ने भौतिक तथा यातायात मन्त्रालयका पूर्वसचिव किशोर थापा सुझाउँछन् ।

‘बीपी राजमार्ग भौगोलिक अफ्ठ्यारोबीच लामो समय लगाएर निर्माण गरिएको थियो । अहिले प्राकृतिक विपत्तिले क्षतिग्रस्त छ । पुनर्निर्माणमा अझै समय लाग्छ । त्यसैले सरकारले दक्षिणकाली हुँदै जाने कान्ति लोकपथ र मध्यपहाडी राजमार्गलाई मुख्य विकल्पका रुपमा सुधार गर्नु जरुरी छ,’ थापाले भने ।

पहिले विकल्प नभएका कारण नारायणघाट-मुग्लिन हुँदै आउनुपर्ने थियो । तर अब सरकारसँग यसका अनेक विकल्प छन् । त्यसैले ती वैकल्पिक सडकलाई सुधारको पहल गर्नुपर्ने उनले सुझाएका छन् ।