काठमाडौं- चीनले लाओसमा नयाँ सैन्य तालिम तथा लजिस्टिक केन्द्र सञ्चालनमा ल्याएको छ । यस कदमले दक्षिण-पूर्वी एशियामा बेइजिङको सुरक्षा उपस्थितिलाई अझ व्यापक बनाउनुका साथै चिनियाँ वायुसेनालाई विदेशमा पहिलो समर्पित अखडा उपलब्ध गराउने सम्भावना बढाएको छ । राजधानी भिएन्टियानको उत्तरमा रहेको बान केन विमानस्थलमा ‘चीन-लाओस संयुक्त सहयोग तथा तालिम केन्द्र’ र नयाँ ‘चीन-लाओस मैत्री एभिएसन एकेडेमी’ को औपचारिक उद्घाटन भई कार्य सञ्चालन सुरु भएको हो। बेइजिङका अनुसार यो केन्द्रले मुख्यतया लाओसका वायुसेना पाइलटहरूलाई तालिम दिन मद्दत गर्नेछ र दुवै देशले यसको संयुक्त मर्मतसम्भार तथा सञ्चालन गर्नेछन्।

हालसम्म चीनको वैदेशिक सैन्य अखडाहरूको सञ्जाल तुलनात्मक रूपमा सानो रहँदै आएको छ। चीनले सन् २०१७ मा अफ्रिकाको जिबुटीमा आफ्नो पहिलो वैदेशिक सैन्य बेस स्थापना गरेको थियो भने गत वर्ष क्याम्बोडियाको रियरम नौसेना बेसको विस्तार गरी दक्षिण चीन सागरनजिक आफ्नो पहुँच विस्तार गरेको थियो। लाओस र क्याम्बोडियालाई दक्षिण-पूर्वी एशियामा चीनका सबैभन्दा नजिकका राजनीतिक साझेदार मानिन्छ, जहाँ हालका वर्षहरूमा सैन्य सहयोग तीव्र रूपमा बढेको छ। चिनियाँ रक्षा मन्त्रालयले जारी गरेको वक्तव्य अनुसार यी सुविधाहरू कुनै तेस्रो पक्षविरुद्ध लक्षित नभई दुई देशका सेनाबीचको व्यावहारिक सहयोगलाई अगाडि बढाउन र क्षेत्रीय शान्ति तथा स्थिरतामा योगदान पुर्‍याउन स्थापना गरिएका हुन्।

तथापि, विश्लेषकहरूले यस सुविधालाई फरक दृष्टिकोणबाट हेरेका छन्। अष्ट्रेलियाको लोवी इन्स्टिच्युटका दक्षिण-पूर्वी एशिया कार्यक्रम निर्देशक हन्टर मार्स्टनका अनुसार यो केन्द्र हाल संयुक्त तालिममा केन्द्रित भए पनि भविष्यमा स्थायी सैन्य बेस बन्ने सम्भावना बोकेको छ। लाओस विगत दुई दशकदेखि चिनियाँ लगानी र ऋणमा अत्यधिक निर्भर रहँदै आएको छ, जसलाई आलोचकहरूले बेइजिङको “ऋण-जालो कूटनीति” को संज्ञा दिने गरेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको तथ्याङ्क अनुसार लाओसको सार्वजनिक ऋण कुल गार्हस्थ उत्पादनको करिब ८१ प्रतिशत पुगेको छ, जसमा चीन सबैभन्दा ठूलो ऋणदाता हो। सन् २०२० मा चीनको राज्य-स्वामित्वको चाइना साउदर्न पावर ग्रिडले लाओसको मुख्य विद्युत प्रसारण नेटवर्क सञ्चालन गर्ने कम्पनीको ९० प्रतिशत शेयर खरिद गरेको थियो।

लाओसमा चीनको सैन्य उपस्थिति बलियो हुँदा दक्षिण-पूर्वी एशियामा अमेरिका र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धामा नयाँ आयाम थपिने देखिन्छ। अमेरिकाको समग्र इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रमा, खासगरी फिलिपिन्स, जापान र अष्ट्रेलियासँगका सैन्य गठबन्धनमार्फत व्यापक पहुँच भए पनि चीनसँग यस्ता सुविधाहरूको अभाव थियो। बान केन र रियरम जस्ता अखडाहरूले चीनलाई आफ्ना उपकरण भण्डारण गर्न र तालिम सञ्चालन गर्न थप स्थान उपलब्ध गराउनेछन्।

यो विकासक्रम भियतनामका लागि विशेष चिन्ताको विषय बनेको छ। अष्ट्रेलियन स्ट्र्याटेजिक पोलिसी इन्स्टिच्युटका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता इवान ग्राहमका अनुसार भियतनामले ऐतिहासिक रूपमा इन्डोचीन प्रायद्वीपलाई आफ्नो प्रभाव क्षेत्र र बाह्य आक्रमणविरुद्धको सुरक्षा कवच मान्दै आएको थियो। लाओसमा चिनियाँ वायुसेनाको उपस्थितिबाट भियतनाम चीनद्वारा रणनीतिक घेराबन्दीमा पर्ने जोखिम बढेको छ, जसले भियतनामको रक्षा योजनालाई जटिल बनाउनेछ।

अर्कोतर्फ, केही विश्लेषकहरूले भने लाओसको भू-राजनीतिक अवस्थाले यस सैन्य अखडाको परिचालन क्षमतालाई सीमित पार्ने तर्क गरेका छन्। सिङ्गापुरको नानीयाङ टेक्नोलोजिकल युनिभर्सिटीका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता कोलिन कोहका अनुसार लाओस भूपरिवेष्ठित देश भएकाले यसले समुद्रमा पहुँच दिँदैन। साथै, दक्षिण चीनमा चीनका आफ्नै ठूला र आधुनिक सैन्य बेसहरू पहिले नै सञ्चालनमा रहेकाले यस नयाँ केन्द्रको सैन्य शक्ति प्रदर्शन क्षमता सीमित रहनेछ।

यसैबीच, सिङ्गापुरको नेसनल इन्स्टिच्युट अफ एजुकेशनका सह-प्राध्यापक साइमन क्रिकका अनुसार लाओसले सन् १९८६ देखि असंलग्न परराष्ट्र नीति अपनाउँदै आएको छ। भियतनाम, चीन र रुससँग निकट सम्बन्ध भए तापनि लाओसले विगतमा यस्ता संयुक्त सैन्य सुविधा सञ्चालन गरेको थिएन। तसर्थ, लाओसले आफ्नो औपचारिक परराष्ट्र नीति वा भियतनाम, थाइल्याण्ड र चीनबीच सन्तुलन कायम राख्ने दीर्घकालीन प्रयासलाई तुरुन्तै परिवर्तन गर्ने सम्भावना न्यून रहेको देखिन्छ।