काठमाडौं- मुगुको सोरू गाउँपालिका–१ घर भएका २५ वर्षीय गणेश नेपालीले बिहीबार त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि आफ्नै शरीरमा पेट्रोल छर्केर आगो लगाए ।

आत्मदाह प्रयासबाट गम्भीर घाइते भएका उनको भोलिपल्ट उपचारका क्रममा वीर अस्पतालमा उनको निधन भयो । उनको शव यतिबेला त्रिवि शिक्षण अस्पतालको शवगृहमा छ ।

शव गृहबाटै उनले आफ्नो न्याय र युवापक्तिका लागि सरकारसँग रोजगारीको हारगुहार गरिरहेका छन् । तर उनको गुहार सुन्न सरकार नआएकाले उनको शव तीन दिनदेखि उठ्न सकेको छैन ।

‘हामी १५ जनाजति छौँ । हामीलाई अहिले जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौं नजिकैको खाली घरमा राखिएको छ । यहाँ हामीसँग कुरा गर्न सरकारका कोही आएका छैनन्,’ खबरहबकर्मीसँगको कुराकानीका क्रममा गणेशका दाजु मदन नेपालीले मलिन स्वरमा सुनाए ।

अनजान व्यक्तिहरु आएर सरकारको मान्छे हौँ भनिरहेकोमा आफूलाई न्याय पाउनेमा विश्वास नलागेको उनले गुनासो पोखे ।

‘कार्ड पनि नलगाएका मान्छे आएर हामी सरकारको सचिवालयका मान्छे हौँ भन्छन्, हामीले कसरी पत्याउने ?,’ उनले प्रश्न गरे ।

राइड सेयरिङ गर्दै आएका उनको मोटरसाइकलको ह्वील काठमाडौँ महानगर प्रहरीले लक गरिदिएपछि विवाद निम्तिएको थियो । उक्त विवादको भिडियो फुटेजसमेत सामाजिक सञ्जालमा बाहिरिएको छ । जहाँ महानगर प्रहरीसँग ह्वील लक लगाएको विषयमा विवाद भएको देखिन्छ ।

जहाँ गणेशले आत्मदाहको प्रयास गर्दै गर्दा वरपरका कसैले उनलाई रोक्न प्रयास नगर्दा उनको ज्यान गएको दाजु मदनको आरोप छ ।

‘भाइले बाइकबाट पेट्रोल झिकेर जिउमा पेट्रोल छर्किउञ्जेल कसैले रोकेनन् । मेरो भाइले चुरोट पनि खाँदैनथ्यो, लाइटर कसरी आयो, सलाई कसरी आयो ?,’ उनले प्रश्न गरे । फुटेजहरू सार्वजनिक भएको सुने पनि आफूले नहेरेको उनले भने ।

आफूहरू परिवारमा दुई दाजुभाइ र दुई दिदिबहिनी रहेको बताउँदै गर्दा उनी एक्कासी अक्मकिए । त्यसपछि उनको फोन काटियो । तत्काल फेरि फोन गर्दा उनको नम्बर स्विच अफ् आयो । करिब तीन मिनेटपछि पुनः २ पटकसम्म फोन गर्दा लागे पनि उनले उठाएनन् ।

नेपाली परिवार लगायत मुगुबासीले न्याय माग्दै काठमाडौंसम्म आइपुगे पनि उनीहरू र सरकारबीच हालसम्म सहमति हुन नसकेको उनीसँगको छोटो कुराकानीले प्रष्ट जनाउँछ ।

काठमाडौंमै बस्दै आएका मदनलाई प्रजिअ कार्यालयनजिकको खाली भवनमा राखेर अन्य कसैसँग सम्पर्क गर्न नदिइएको समाचार बाहिरिएपछि खबरहबले सम्पर्क प्रयास गरेको हो । तर, फोन उठाएर खुलेर बोल्दै गरेका उनले एक्कासि फोन काट्दै मोबाइल किन बन्द गरे भन्ने विषयले प्रश्न उठाएको छ ।

२ वर्षदेखि राइड शेयरिङ्ग गर्दै आएका गणेशले केही महिनाअघिमात्रै श्रीमती र २ वर्षीय छोरीलाई राम्रो शिक्षा दिन काठमाडौं ल्याएका थिए । तर, उनले शरीरमा लगाएको आगोसँगै उनीहरूको आशासमेत बिलाएको छ ।

क्षतिपूर्तिबारे हालसम्म काठमााडौं महानगरपालिकाले उनकी दुई वर्षीया छोरीलाई निःशुल्क शिक्षा दिने घोषणा गरेको छ । यस्तै, कांग्रेस नेता मोहन बस्नेतले पनि गणेशकी आमालाई राहतस्वरुप एक लाख रुपैयाँ नगदसहित छोरीलाई उच्च शिक्षासम्मको सहयोग गर्ने आश्वासन दिएका छन् ।

यसरी आगो लगाएर, सार्वजनिक स्थलदेखि सरकारी निकायको अगाडि विष पिउनेसम्म गर्ने घटना नेपाली समाजका लागि यो पहिलो होइन । २०७९ माघ ११ गते बानेश्वरस्थित संघीय ससद् भवनभित्र सदन चलिरहँदा बाहिर गेटमा प्रेमप्रसाद आचार्यले आगो लगाएर आत्मदाह गरे ।

इलामको सूर्योदय नगरपालिका निवासी ३७ वर्षीय आचार्यले सरकारले कर बढाएपछि व्यवपार गर्न नसकेको लेख्दै शरीरमा पेट्रोल हालेर आत्मदाह प्रयास गरेका थिए ।

आचार्यलाई प्रहरीले उद्धार गरेर अस्पताल पुर्‍याएको थियो । उनको शरीरको ८० प्रतिशतभन्दा धेरै भाग जलेको थियो । आत्मदाहअघि आचार्यले सबै उपाय लगाउँदा पनि केही उपाय लागेन भन्दै लामो स्टाटस लेखेका थिए ।

आचार्यले जस्तै नेपालीले पनि आत्मदाह गर्नुअघि त्यसैगरी सरकारले गरिखान नदिएको भन्दै लेखेको म्यासेज यतिबेला सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको थियो ।

यी घटनालाई कतिले मानसिक स्वास्थ्यसँग पनि जोडेर हेरेका छन् । तर, उनीहरुको मनोविज्ञान भन्दा सामाजिक परिवेशले यस्ता घटना निम्त्याइरहेको सुशासनका जानकार तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक दिपेश घिमिरेले बताए ।

‘मान्छेले आशा भन्दा बढी निराशा अनुभूति गर्न थालेपछि यो अवस्था बन्छ । यसलाई फगत मानसिक अवस्थासँग मात्रै जोड्न मिल्दैन,’ उनले थपे, आफैँलाई चलाउने मानसिकता अहिलेको हाम्रो समाज, राजनीति, अर्थतन्त्र र समग्र जीविकोपार्जनका पद्धतीमा हुँदै गएको क्षयीकरणको परिणाम गणेश नेपाली जस्ता व्यक्तिहरूको आत्मदाह हो ।’

सरकारले नागरिकको अर्थोपार्जनको अवस्था र कर कार्यान्वयनमा तालमेल गराउन नसक्दा नागरिकमा निराशा निम्तिएको उनले बताए ।

‘देशको अवस्था सबैभन्दा गरिब विपन्न सबैभन्दा तल्लो स्तरको छ । हाम्रो देशमा लगाइरहेका कर, सेवा शुल्क, जरिवानाको दर भने विकसित देशको जस्तो छ । यसले नागरिकमा थप नैराश्यता बढाएको छ,’ उनले थपे ।

कर, जरिवाना र सेवा शुल्कमा तालमेल नहुँदा नागरिकमा त्यस्तो राज्यमा आफूले गरिखान सक्दिन्न भन्ने मानसिकता बनाउने गरेको उनको तर्क छ । गणेशको अवस्था पनि त्यसैगरी सिर्जित मानसिकताको नतिजा रहेको उनले बताए ।

वर्तमान सरकारका निर्णयले नागरिकमा पारेको प्रभाव र सन्देशबारे बोल्दै उनी भन्छन्, ‘सरकारले सामाजिक न्यायलाई मूल मन्त्र बनाएर बजेटमा विपन्न र गरिखाने वर्गका लागि राहतको प्याकेजसहित आशा ल्याउनुपर्थ्यो, तर त्यसो भएन । त्यसैले यस्तो समस्या दोहोरियो ।’

सरकारले आगामी दिनामा जनतामा आशा कसरी जगाउन सक्ला भन्ने प्रश्नमा उनले बहुमतप्राप्त सरकार र संवेदनशील विपक्षी भएको अवस्थामा सरकारले तत्काल संवादमार्फत् समाधानको थालनी गर्नुपर्ने उनले सुझाए ।

‘संवाद र सहकार्यबाटै बहुमतप्राप्त सरकारले नयाँ थालनी गर्नुपर्छ । एउटा कोठाभित्र बसेर समग्र शक्तिको अभ्यास तथा दुरुपयोग गरिरहने र नागरिकको पीडालाई बेवास्ता गरिरहे भयावह अवस्था ल्याउनसक्छ । सरकारले तत्काल समाधानमा उपाय खोज्ने काम गर्नुपर्छ,’ उनले सुझावसहित भने ।