नेपाललाई प्रकृति, संस्कृति र धर्मको अनौठो संगमका रूपमा चिनिन्छ। यहाँ मनाइने हरेक पर्वका पछाडि कुनै न कुनै धार्मिक विश्वास, पौराणिक कथा र सामाजिक परम्परा जोडिएको हुन्छ। यस्तै रोचक पर्व हो नागपञ्चमी। सर्प देख्दा डराउने सामान्य मानवीय स्वभावभन्दा फरक, नागपञ्चमीका दिन हिन्दू धर्मावलम्बीले सर्प अर्थात् नागलाई देवताको रूपमा पूजा गर्छन्।

साउन महिनामा मनाइने यो पर्वमा नागको चित्र घरको मूलढोकामाथि टाँस्ने, दूध, दही, अक्षता, फूल, चन्दन तथा अन्य सामग्री चढाउने र नागदेवताको पूजा गर्ने चलन छ। धार्मिक विश्वासअनुसार नागको पूजा गर्दा परिवारमा सुख, शान्ति, समृद्धि आउनुका साथै सर्पको भयबाट पनि रक्षा हुने विश्वास गरिन्छ। तर नागपञ्चमीको कथा यतिमै सीमित छैन। यसको सम्बन्ध हिन्दू धर्मका महत्वपूर्ण देवी–देवता, महाभारतका घटनादेखि प्रकृति र कृषि संस्कृतिसम्म फैलिएको छ।

आखिर किन गरिन्छ नागको पूजा ?

हिन्दू धर्ममा प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्धलाई निकै महत्व दिइन्छ। गाईलाई माता मानेर पूजा गर्ने, पीपल तथा बरको रूखलाई पवित्र मान्ने परम्पराजस्तै सर्पलाई पनि प्रकृतिको महत्वपूर्ण अंगका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा छ। नागलाई हिन्दू धार्मिक मान्यतामा शक्ति, संरक्षण, उर्वरता, समृद्धि र पुनर्जन्मको प्रतीक मानिन्छ। सर्पले समय–समयमा आफ्नो छाला फेर्ने भएकाले यसलाई जीवनको परिवर्तन र पुनर्जन्मसँग समेत जोडिन्छ। वर्षायाममा खेतबारी तथा जमिनमुनिबाट सर्पहरू बाहिर निस्कने भएकाले नागपञ्चमीलाई कृषि र प्रकृतिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। त्यसैले यो पर्व मानिसले सर्पलाई डरले होइन, प्रकृतिको एउटा महत्वपूर्ण जीवका रूपमा सम्मान गर्ने सांस्कृतिक अभिव्यक्ति पनि हो।

महाभारतसँग जोडिएको नागपञ्चमीको कथा

नागपञ्चमीसँग सम्बन्धित सबैभन्दा चर्चित कथा महाभारतसँग जोडिएको छ। कथाअनुसार कुरु वंशका राजा परीक्षितको मृत्यु नागराज तक्षकको सर्पदंशबाट भएको थियो। आफ्ना पिताको मृत्युबाट क्रोधित परीक्षितका छोरा जनमेजयले संसारका सबै सर्पलाई नष्ट गर्ने उद्देश्यले विशाल सर्पसत्र यज्ञ सुरु गरे।

यज्ञमा उच्चारण गरिएका मन्त्रका कारण संसारभरका सर्प अग्निकुण्डमा तानिन थाले। नागराज तक्षक भने देवराज इन्द्रको शरणमा पुगे। तर जनमेजयले यज्ञको शक्ति अझ बढाएपछि तक्षकसँगै इन्द्रसमेत यज्ञको अग्नितर्फ तानिन थाले।

स्थिति गम्भीर बनेपछि नागदेवी मानसाका छोरा आस्तिक ऋषि यज्ञस्थल पुगे। आफ्नो ज्ञान र तर्कद्वारा जनमेजयलाई प्रभावित पार्दै उनले सर्पहरूको विनाश रोक्न आग्रह गरे। अन्ततः जनमेजयले यज्ञ रोक्ने निर्णय गरे र तक्षकसहित धेरै नागको जीवन जोगियो।

श्रावण शुक्ल पक्षको पञ्चमीका दिन यो घटना भएको धार्मिक विश्वासका कारण सोही दिनलाई नागपूजासँग जोडेर नागपञ्चमीका रूपमा मनाउन थालिएको मानिन्छ।

शिवदेखि विष्णुसम्म, नागसँग जोडिएका छन् धेरै देवी–देवता

हिन्दू धर्ममा नागको महत्व बुझ्न विभिन्न देवी–देवतासँगको सम्बन्ध हेर्न सकिन्छ। भगवान शिवको घाँटीमा नाग बेरिएको देखिन्छ। यसलाई शक्ति, निर्भयता र नियन्त्रणको प्रतीक मानिन्छ। त्यस्तै भगवान विष्णु शेषनागको शय्यामा क्षीरसागरमा शयन गरेको धार्मिक वर्णन पाइन्छ।

भगवान कृष्णको जीवनसँग पनि नागको कथा जोडिएको छ। यमुनामा बसेर पानी विषाक्त बनाएको कालिय नागलाई कृष्णले नियन्त्रणमा लिएको कथा हिन्दू धर्ममा निकै प्रसिद्ध छ। कृष्णले कालियको फणमाथि नृत्य गरेर उसको विष र अहंकारलाई परास्त गरेको कथा सुनाइन्छ।

त्यस्तै देवी मनसालाई नागकी देवी तथा सर्पदंशबाट रक्षा गर्ने देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ।

समुद्र मन्थनमा वासुकीको भूमिका

नागको धार्मिक महत्व अर्को प्रसिद्ध कथा समुद्र मन्थनमा पनि देखिन्छ। हिन्दू पुराणअनुसार देवता र असुरहरूले अमृत प्राप्त गर्न समुद्र मन्थन गर्दा नागराज वासुकीलाई डोरीका रूपमा प्रयोग गरेका थिए। मन्दराचल पर्वतलाई मन्थनको आधार बनाइएको थियो।

समुद्र मन्थनका क्रममा अत्यन्त विषालु हलाहल विष निस्कियो। त्यसले सृष्टिलाई नै संकटमा पार्ने अवस्था आएपछि भगवान शिवले विष पिएर संसारलाई बचाएको धार्मिक कथा छ। यसरी वासुकी नागको भूमिका हिन्दू धर्मको महत्वपूर्ण पौराणिक घटनासँग जोडिएको छ।

नागपञ्चमीमा के गरिन्छ ?

नागपञ्चमीका दिन बिहानै स्नान गरी घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँस्ने चलन छ। त्यसपछि नागको पूजा गर्दै दूध, दही, अक्षता, फूल, चन्दन, धूप तथा अन्य प्रसाद चढाइन्छ।

कतिपय ठाउँमा नागको बासस्थान मानिने पोखरी, इनार वा अन्य स्थानमा पनि पूजा गरिन्छ। महिलाहरूले परिवारको सुख–शान्ति तथा दाजुभाइको स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दै पूजा गर्ने परम्परा पनि छ।

यद्यपि वास्तविक सर्पलाई दूध खुवाउने चलन वैज्ञानिक रूपमा उपयुक्त मानिँदैन। त्यसैले धार्मिक आस्था कायम राख्दै सर्प तथा अन्य वन्यजन्तुको संरक्षण र सुरक्षित व्यवहारलाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।

काठमाडौँ उपत्यकाका तीन ठाउँमा देखिन्छ विशेष रौनक

काठमाडौँ उपत्यकामा नागपञ्चमीका बेला नागपोखरी, टौदह र नागदह विशेष चर्चामा हुन्छन्। नक्सालस्थित नागपोखरीमा नागपञ्चमीका दिन विशेष पूजा गरिन्छ। यसको नाम नै नागसँग जोडिएको छ।

त्यस्तै टौदहलाई पनि नागहरूको बासस्थानसँग जोडेर हेर्ने धार्मिक तथा लोकविश्वास छ। नागपञ्चमीका दिन यहाँ भक्तजनको उल्लेख्य भीड लाग्ने गर्छ।

नागदह पनि नागसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। टौदह र नागदहसँग जोडिएका विभिन्न पौराणिक तथा स्थानीय कथाले यी क्षेत्रलाई सांस्कृतिक रूपमा विशेष बनाएका छन्।

अनन्तदेखि तक्षकसम्म, को–को हुन् प्रमुख नाग ?

धार्मिक ग्रन्थमा विभिन्न नागहरूको उल्लेख पाइन्छ। अनन्त वा शेषनाग, वासुकी, कर्कोटक, कालिय र तक्षक प्रमुख नागका रूपमा चर्चित छन्।

अनन्त वा शेषनागलाई अनन्त शक्ति र ब्रह्माण्डीय सन्तुलनसँग जोडिन्छ। वासुकी नागराजका रूपमा परिचित छन्। कालिय भगवान कृष्णसँग जोडिएका छन् भने तक्षक महाभारतमा राजा परीक्षितको मृत्युसँग सम्बन्धित छन्।

नागपञ्चमीको सन्देश के हो ?

नागपञ्चमीलाई केवल सर्पको पूजा गर्ने पर्वका रूपमा बुझ्दा यसको वास्तविक महत्व केही हदसम्म सीमित हुन्छ। यो पर्वले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, पौराणिक इतिहास र वातावरणीय चेतनालाई एकै ठाउँमा जोड्छ।

सर्पलाई डर र घृणाको प्रतीक मात्र नबनाई प्रकृतिको सन्तुलनमा यसको भूमिका बुझ्नु पनि आवश्यक छ। त्यसैले नागपञ्चमीको धार्मिक परम्पराले आजको समयमा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—प्रकृतिमा रहेका हरेक जीवको आफ्नै भूमिका र महत्व हुन्छ, त्यसैले मानिसले प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्न सिक्नुपर्छ।

यही कारण नागपञ्चमी पुस्तौँदेखि चलिआएको एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपालको संस्कृति, प्रकृति र आध्यात्मिक विश्वासलाई जोड्ने जीवन्त परम्पराका रूपमा आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।