दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरै नेपालीको मनमा निधारभरि रातो टीका, कानमा सिउरिएको पहेँलो जमरा, परिवारका ज्येष्ठ सदस्यको हातबाट पाइने आशीर्वाद र आफन्तसँगको भेटघाटको तस्बिर आउँछ। विजयादशमीका दिन रातो टीका र जमरा लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चलन नेपाली समाजमा निकै प्रचलित छ। तर नेपालका सबै समुदाय र परिवारमा दसैँको टीका एउटै रङको हुँदैन। कतिपयले रातो टीका लगाउँछन् भने कतिपयले सेतो टीका लगाउने परम्परा अपनाउँछन्।

आखिर दसैँमा रातो र सेतो टीका किन लगाइन्छ ? रातो टीकालाई विजय र शक्तिको प्रतीक मानिन्छ भने सेतो टीकाले के जनाउँछ? अनि रातो टीकाको सट्टा सेतो टीका लगाउने चलन कुन धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतासँग जोडिएको छ?

यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा दसैँको धार्मिक मान्यता मात्र होइन, नेपालको जातीय, सांस्कृतिक र पारिवारिक विविधतालाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। किनकि टीकाको रङ फरक भए पनि त्यससँग जोडिएको आशीर्वाद, आत्मीयता र शुभकामनाको भावना धेरै हदसम्म समान हुन्छ।

रातो टीकाको धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ

नेपाली समाजमा रातो रङलाई शक्ति, शुभता, विजय, सौभाग्य र समृद्धिसँग जोडेर हेरिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा रातो रङ देवीशक्ति तथा विशेषगरी दुर्गा भवानीको आराधनासँग सम्बन्धित छ। दसैँमा देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको मान्यतासँग पनि रातो रङको प्रतीकात्मक सम्बन्ध जोडिन्छ।

नेपालको विविधतायुक्त समाजमा दसैँ मनाउने तरिका र टीकाको रङ फरक–फरक पाइन्छ। टीकाको रङले शक्ति, शान्ति वा शुद्धता जनाए पनि यसको मुख्य सार भने मान्यजनको आशीर्वाद, पुर्खाको परम्परा र आपसी सद्भाव नै हो।

दसैँको टीका सामान्यतया रातो अबिर वा सिन्दूरमा चामल मिसाएर तयार गरिन्छ। त्यसपछि ज्येष्ठ सदस्यले परिवारका सदस्यको निधारमा टीका लगाइदिँदै सुख, शान्ति, दीर्घायु, स्वास्थ्य र प्रगतिको कामना गर्छन्। कतिपय परिवारमा टीकासँगै जमरा पनि शिरमा सिउरिने गरिन्छ।

यस परम्परामा रातो रङ केवल सजावटका लागि प्रयोग भएको होइन। यसले शुभकामना, जीवनशक्ति र धार्मिक आस्थालाई पनि अभिव्यक्त गर्छ। विवाह, पूजा, मङ्गलकार्य र अन्य शुभ अवसरमा समेत रातो रङको प्रयोग हुनु यसको सांस्कृतिक महत्त्वसँग जोडिएको छ।

दसैँमा रातो टीका लगाउँदा त्यसलाई देवीको कृपा, विजयको भावना र जीवनमा सकारात्मकता कायम रहोस् भन्ने कामनाका रूपमा बुझ्ने गरिन्छ। यद्यपि रातो रङको अर्थ सबै समुदायमा पूर्ण रूपमा एउटै हुन्छ भन्ने होइन। यसको व्याख्या स्थानीय परम्परा र पारिवारिक मान्यताअनुसार फरक हुन सक्छ।

कुन समुदायले रातो र कुन समुदायले सेतो टीका लगाउँछन्?

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले दसैँ मनाउने तरिका पनि ठाउँ र समुदायअनुसार फरक छ। दसैँमा रातो टीका लगाउने परम्परा विशेषगरी हिन्दू ब्राह्मण र क्षेत्री समुदायका धेरै परिवारमा प्रचलित छ। अर्कोतर्फ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू र थारू समुदायका कतिपय परिवारमा सेतो टीका लगाउने परम्परा पाइन्छ। तामाङ समुदायका केही परिवारमा पनि सेतो टीका लगाउने चलन छ।

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ। कुनै समुदायका सबै सदस्यले एउटै रङको टीका लगाउँछन् भन्ने छैन। परिवार, क्षेत्र, धार्मिक आस्था, पुस्ता र अन्य समुदायसँगको सांस्कृतिक सम्पर्कअनुसार चलन फरक हुन सक्छ। केही परिवारले परम्परागत सेतो टीकालाई निरन्तरता दिएका छन् भने केहीले रातो टीका अपनाएका छन्। त्यस्तै, कतिपयले दसैँ मनाउने भए पनि टीका लगाउने चलन नअपनाउन सक्छन्।

मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू र थारू समुदायका कतिपय परिवारमा सेतो टीका लगाउने परम्परा पाइन्छ। तामाङ समुदायका केही परिवारमा पनि सेतो टीका लगाउने चलन छ।

ब्राह्मण र क्षेत्री समुदाय

यी समुदायका धेरै परिवारमा रातो टीका, जमरा र मान्यजनको आशीर्वाद दसैँको प्रमुख पहिचानका रूपमा रहेका छन्। रातो रङलाई देवीशक्ति, विजय, शुभता र सौभाग्यसँग जोडिन्छ। यद्यपि यी समुदायभित्र पनि क्षेत्रीय तथा पारिवारिक चलन फरक हुन सक्छन्।

२. मगर र गुरुङ समुदाय

यी समुदायका कतिपय परिवारमा दही र चामलबाट बनेको सेतो टीका लगाउने पुरानो चलन छ। मगर समुदायका सांस्कृतिक व्याख्यामा दसैँलाई बाली भित्र्याएपछिको खुसी, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र पारिवारिक भेटघाटसँग जोडेर पनि बुझिन्छ। गुरुङ समुदायमा पनि परम्परागत सेतो टीका प्रचलित रहेकामा पछिल्लो समय कतिपय परिवारले त्यसलाई निरन्तरता नदिएको उल्लेख पाइन्छ।

थारू समुदाय

थारू समुदायका कतिपय परिवारमा सेतो टीका, जमरा र विशेष फूलको प्रयोग गरिन्छ। टीका लगाउने स्थान र विधिमा पनि भिन्नता पाइन्छ। केही थारू परम्परामा निधारका अतिरिक्त शरीरका अन्य भागमा समेत टीका लगाइन्छ। तर थारू समुदायभित्रै पनि भौगोलिक क्षेत्रअनुसार दसैँ मनाउने तरिका फरक छ।

राई र लिम्बू समुदाय

यी समुदायका केही परिवारमा सेतो टीकाको परम्परा पाइन्छ। विशेषगरी पूर्वी नेपालका कतिपय किरात परिवारमा दसैँ मनाउने, सेतो टीका लगाउने वा आफ्नै सांस्कृतिक अभ्यासलाई प्राथमिकता दिने चलन छ। तर किरात समुदायका सबैले दसैँ मनाउँछन् वा सबैले टीका लगाउँछन् भन्न मिल्दैन। कतिपय परिवारले टीका लगाउँदैनन् भने कतिपयले रातो टीका पनि अपनाएका छन्।

रातो टीका र सेतो टीकाको धार्मिक अर्थमा के फरक छ?

रातो र सेतो टीकाको भिन्नता बुझ्न यी रङलाई दिइने सांस्कृतिक अर्थ बुझ्नुपर्छ। तर कुनै रङको अर्थ सबै धर्म र समुदायमा एउटै हुन्छ भन्ने छैन।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा रातो रङलाई देवीशक्ति, साहस, विजय, सौभाग्य र समृद्धिसँग जोडिन्छ। दसैँमा दुर्गा भवानीको पूजा तथा दुष्टमाथि असल शक्तिको विजयको मान्यतासँग पनि रातो टीकाको प्रतीकात्मक सम्बन्ध छ।

• रातो टीका- शक्ति, विजय र शुभताको प्रतीक: हिन्दू धार्मिक परम्परामा रातो रङलाई देवीशक्ति, साहस, विजय, सौभाग्य र समृद्धिसँग जोडिन्छ। दसैँमा दुर्गा भवानीको पूजा तथा दुष्टमाथि असल शक्तिको विजयको मान्यतासँग पनि रातो टीकाको प्रतीकात्मक सम्बन्ध छ।
• सेतो टीका- शुद्धता, शान्ति र शुभकामनाको प्रतीक: केही सांस्कृतिक व्याख्यामा सेतो रङलाई शुद्धता, शान्ति र सात्त्विकतासँग जोडिन्छ। दही र चामलबाट बनाइने सेतो टीकाले परम्परा, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र मान्यजनबाट प्राप्त आशीर्वादलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ।

संस्कृतिविद्हरूले यी रङको अर्थ व्याख्या गर्दा फरक दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्। रातो टीकालाई विजयको प्रतीक मान्ने व्याख्या पाइन्छ भने प्रकृतिपूजक परम्परासँग जोडिएका समुदायमा दही र चामलबाट बनेको सेतो टीकालाई प्राथमिकता दिइने गरेको उल्लेख छ।

यसको अर्थ रातो टीका लगाउनेले मात्र विजयको कामना गर्छन् वा सेतो टीका लगाउनेले मात्र शान्ति चाहन्छन् भन्ने होइन। दुवै परम्परामा सुख, स्वास्थ्य, दीर्घायु, समृद्धि र परिवारको कल्याणको कामना गर्न सकिन्छ।

नेपालमा टीका रातो र सेतो मात्रै हुँदैन

दसैँमा टीकाको चर्चा गर्दा रातो र सेतो रङ बढी सुनिए पनि नेपालका केही समुदायमा अन्य रङ तथा विशेष विधि पनि प्रचलित छन्:

• नेवार समुदायमा मोहनी: नेवार समुदायको दसैँलाई मोहनी पनि भनिन्छ। यस अवसरमा कतिपयले निधारमा फुस्रो सिन्दूर र कालो मोहनी लगाउने विशिष्ट परम्परा अपनाउँछन्।
• पहेँलो टीका: केही परम्परामा चामल, दही र बेसार मिसाएर पहेँलो टीका बनाइन्छ। दैलेखको दुल्लु क्षेत्रका केही ब्राह्मण परिवारमा यस्तो चलन रहेको उल्लेख पाइन्छ।
• स्थानीय विधिअनुसारका टीका: समुदाय र क्षेत्रअनुसार टीकाको सामग्री, लगाउने स्थान र आशीर्वाद दिने तरिकामा पनि भिन्नता पाइन्छ।

यसले दसैँको संस्कृति एउटै ढाँचामा सीमित नभई विभिन्न समुदायका परम्परा र अभ्यासबाट समृद्ध बनेको देखाउँछ।

कसैले रातो टीका लगाउँछन्, कसैले सेतो। कसैले जमरासँगै टीका लगाउँछन्, कसैले आफ्नो समुदायको विधिअनुसार दसैँ मनाउँछन्। कतिपयले दसैँलाई धार्मिक पर्वका रूपमा मनाउँछन् भने कतिपयले पारिवारिक भेटघाट र सांस्कृतिक निरन्तरताको अवसरका रूपमा लिन्छन्। यी सबै अभ्यासलाई बुझ्दा दसैँको अर्थ टीकाको रङमा मात्र सीमित छैन भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

कतिपयले दसैँलाई धार्मिक पर्वका रूपमा मनाउँछन् भने कतिपयले पारिवारिक भेटघाट र सांस्कृतिक निरन्तरताको अवसरका रूपमा लिन्छन्।

अन्तत

रातो टीका लगाउनु वा सेतो टीका लगाउनु आफैँमा ठूलो वा सानो धार्मिक आस्थाको मापदण्ड होइन। दसैँमा टीका लगाउनुको महत्त्व त्यससँग जोडिएको विश्वास, पुर्खाको परम्परा, मान्यजनको आशीर्वाद र आपसी सद्भावमा पनि निहित छ। टीकाको रङ फरक हुन सक्छ, तर त्यसबाट व्यक्त गरिने सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना धेरै परिवारमा साझा भावना हो।