नेपालको राजनीतिमा अहिले एउटा लोकप्रिय, तर सरलीकृत कथन बारम्बार दोहोरिन्छ– ‘पुरानाले बिगारे, नयाँले बनाउने ।’ सामाजिक सञ्जालदेखि सार्वजनिक बहससम्म यो वाक्य मानौँ तर्कभन्दा बढी भावनाको प्रतिनिधि बनेको छ ।

तर इतिहास र यथार्थ दुवैले देखाउँछन्– न त सबै पुराना दोषी हुन्छन्, न त सबै नयाँ स्वभावतः निष्कलङ्क । ‘हिजोका सबैलाई दोष लगाएर आजका सबैलाई देवता बनाउने हो भने भोलि फेरि आजकै मानिसहरू अर्को पुस्ताको भाषणमा खलनायक बन्नेछन् ।’

यो पंक्ति केवल व्यङ्ग्य नभएर नेपाली राजनीतिक चक्रको सटीक चित्र हो ।

२०४६ को जनआन्दोलन र ‘नयाँ युग’को आरम्भ

जनआन्दोलन २०४६ ले बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना गर्‍यो । पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्यपछि देशभर ‘नयाँ नेपाल’को आशा फैलियो । त्यसबेला नयाँ नेतृत्व, नयाँ संविधान, नेपालको संविधान २०४७ र नयाँ राजनीतिक प्रतिस्पर्धा सुरु भयो ।

तर केही वर्षमै जनतामा निराशा बढ्न थाल्यो । अस्थीर सरकार, सत्तासंघर्ष, दलभित्रको चरम गुटबन्दी छरपस्ट भयो । त्यसबेला पनि पुरानै नेतामाथि दोषारोपण भयो तर के समस्या केवल उमेर थियो कि प्रणालीगत कमजोरी जस्तै दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव, दण्डहीनता, र नीति निरन्तरताको कमी ?

२०६२-०६३ मा अर्को ‘नयाँ नेपाल’को घोषणा

जनआन्दोलन २०६२– ६३ ले राजतन्त्रको अन्त्य र गणतन्त्रको बाटो खोल्यो । नेपालमा गणतन्त्र घोषणा २०६५ पछि फेरि देशले नयाँ सुरुवातको घोषणा गर्‍यो ।

त्यसपछिको ऐतिहासिक उपलब्धि-नेपालको संविधान २०७२ संघीय, धर्मनिरपेक्ष र समावेशी राज्यको आधार बन्यो । तर संविधान जारी भएलगत्तै देखिएको राजनीतिक अस्थिरता, मधेस आन्दोलन, सीमाबन्दी र दलहरूको बारम्बारको सत्ता हेरफेरले देखायो नयाँ संरचना मात्र पर्याप्त हुँदैन ।

यदि राजनीतिक संस्कार, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व बदलिएन भने नयाँ प्रणालीले पनि पुरानै रोग बोक्छ ।

दलहरूभित्र पुस्ता संघर्ष

नेपाली कांग्रेस, एमाले, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी तीनै प्रमुख शक्तिहरूमा पुस्तान्तरणको बहस चर्किएको छ । उदाहरणका लागि शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली, र पुष्पकमल दाहालजस्ता शीर्ष नेताहरू दशकौँदेखि राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली छन् ।

यता, दलहरूभित्रै नयाँ अनुहारहरू उदाउँदैछन् युवा नेताहरूले अवसर मागिरहेका छन् । तर प्रश्न उठ्छ के पुस्तान्तरण स्वचालित रूपमा सुशासनको ग्यारेन्टी हो ?

हामीले स्थानीय तहमा युवा मेयरहरू देख्यौँ । केहीले उल्लेखनीय काम गरे, केही विवादमा परे । यसले देखाउँछ– नयाँ हुनु आफैंमा गुण होइन, नेतृत्व क्षमता, पारदर्शिता र नीति नै निर्णायक हुन्छ ।

नयाँ शक्तिको उदय, आशा र चुनौती

२०७९ को निर्वाचनले एउटा रोचक संकेत दियो । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी जस्ता नयाँ शक्तिहरूले उल्लेखनीय मत प्राप्त गरे । नयाँ नेतृत्व, नयाँ शैली, भ्रष्टाचार विरोधी नाराले जनतामा उत्साह जगायो ।

यो उत्साह लोकतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत हो । तर नयाँ दलहरू पनि विवाद र आन्तरिक चुनौतीबाट मुक्त छैनन् । यसले पुनः पुष्टि गर्छ– संस्थागत मजबुती, आन्तरिक पारदर्शिता र नीति स्थिरता बिना ‘नयाँ’ ले मात्र चमत्कार गर्दैन ।

संघीयता : संरचना नयाँ, प्रवृत्ति पुरानै

नेपालको संविधान २०७२ ले संघीयता कार्यान्वयन गर्‍यो । स्थानीय सरकारहरूलाई अधिकार दिइयो ।

तर कार्यान्वयनमा देखिएका समस्या अधिकारको अस्पष्टता, स्रोतसाधनको अभाव र कहिलेकाहीँ स्थानीय तहमा देखिएको अनियमितता यसले के देखाउँछ ?

संरचना नयाँ भए पनि राजनीतिक संस्कार परिवर्तन नभएसम्म अपेक्षित परिणाम आउँदैन ।

भ्रष्टाचार : पुस्ताको होइन, प्रवृत्तिको समस्या

नेपालमा चर्चित भ्रष्टाचार प्रकरणहरू हेर्दा ती कुनै एक पुस्तामा सीमित छैनन् । चाहे त्यो भुटानी शरणार्थी प्रकरण होस्, सुन तस्करी प्रकरण वा अन्य आर्थिक अनियमितता समस्या उमेरसँग जोडिएको छैन । नयाँ हुन सजिलो छ, विश्वास जित्न गाह्रो छ ।

पुरानो हुनु स्वाभाविक हो, विश्वास टिकाइराख्नु अझ गाह्रो छ। विश्वास जित्न र टिकाउन पारदर्शिता, संस्थागत अनुशासन र कानुनी शासन आवश्यक छ ।

सामाजिक सञ्जाल र ‘त्वरित नायक’

आजको राजनीतिमा सामाजिक सञ्जालले ठूलो भूमिका खेलेको छ । एउटा भाषण, एउटा भिडियो, एउटा पोस्ट क्षणमै नायक निर्माण हुन्छ ।

तर शासन चलाउन ‘ट्रेडिङ’ पर्याप्त हुँदैन । नीति निर्माण, बजेट व्यवस्थापन, कूटनीति, संघ प्रदेश समन्वय यी दीर्घकालीन क्षमता माग्ने काम हुन् ।

हामीले बुझ्नुपर्छ– लोकप्रियता र क्षमता एउटै कुरा होइन ।

पुस्ता होइन, मापदण्ड बदलौँ

नेपालको लोकतन्त्र परिपक्व हुन पुस्ताबीच द्वन्द्व होइन, सहकार्य आवश्यक छ । पुरानाको अनुभव वार्ता, कूटनीति, आन्दोलनको इतिहास । नयाँको ऊर्जा प्रविधिमैत्री सोच, पारदर्शिता केन्द्रित दृष्टि ।

यी दुवै मिल्दा मात्र सन्तुलित नेतृत्व सम्भव हुन्छ । हामीले बहसको मापदण्ड बदल्नुपर्छ । उमेर होइन, इमानदारी पुस्ता होइन, दक्षता लोकप्रियता होइन, परिणाम ।

निष्कर्ष

नेपालको राजनीतिक यात्रा चक्राकार जस्तो देखिन्छ । हरेक दशकमा नयाँ आशा, केही उपलब्धी, केही निराशा । तर यदि हामीले इतिहासबाट सिक्यौँ भने, चक्रलाई सर्पिल बनाउन सक्छौँ जहाँ प्रत्येक पुस्ताले अघिल्लोको अनुभवबाट सिकेर एक तह माथि पुग्छ ।

अन्ततः न त सबै पुरानो त्याग्नुपर्ने हुन्छ, न त सबै नयाँ स्वीकार्नैपर्ने हुन्छ । विवेक सधैं आवश्यक हुन्छ । चरित्र सधैं निर्णायक हुन्छ । र, लोकतन्त्र सधैं निरन्तर अभ्यास हो । उमेरको होइन उत्तरदायित्वको बहस गरौँ । पुस्ताको होइन प्रवृत्तिको सुधार गरौँ ।

त्यसैले आजको नेपाललाई आवश्यक छ– पुस्तान्तरणभन्दा बढी संस्कारान्तरण ।