काठमाडौं – बाबु प्राध्यापक गोवर्द्धन राना कांग्रेसका नेता थिए । बालबयका मन्जिल राजनीतिको छक्कापन्जाबाट परिचित नहुने कुरै थिएन । प्रज्ञा, चेतना र सिर्जनाबाट सुसज्ज्ति परिवार थियो। मन्जिलका लागि परिवारले तोकिदिएको पहिलो र अन्तिम कर्म भनेकै पढ्नु थियो । तर बाआमाले कोरिदिएको लक्ष्मण रेखामा सीमित हुने उनको चरित्र थिएन । विद्यालय उमेरदेखि नै विद्रोही स्वभाव, प्रश्नमाथि प्रश्न खोज्थे । परिवार, कक्षा कोठादेखि साथी भाइसम्म यो स्वभाव फैलिँदै गयो ।

सेन्टमेरिजको पढाइपछि विदेश पढ्ने साथीभाइको समाजबाट उनी अछुतो रहन कहाँ सक्थे र ? कहाँ जाने ? उत्तर सहज थियो– अमेरिका । अनि त लागे सपनाको देश अमेरिकातिर । काम, काम, काम बाहेक केही नचिन्ने त्यहाँको परिवेश उनलाई बिझाउँदै गयो । समृद्ध देश अमेरिका, सर्वशक्तिमान देश अमेरिका, विज्ञान सूचनाप्रविधिको देश अमेरिका, हलिउडको देश अमेरिका यति हुँदाहुँदै युवा अधिकारको विषयमा मौन अमेरिका । आखिर यो विडम्बना किन ? एउटा किशोर अमेरिकीले किन स्वाधीनताको लडाइँ लड्न सक्दैन ? अरुलाई विधि सिकाउने अमेरिका किन त्यही विधि आत्मसात गर्न सक्दैन ? हरेक व्यक्तिलाई गोली र पेस्तोल बोक्न दिने अमेरिका किन बोलीमा नियन्त्रण गर्छ ?

यी प्रश्नको उत्तर अमेरिकामा बसेर सम्भव थिएन । बरु, उनले प्रण गरे– अमेरिकाको क्रेजलाई आफ्नै माटोमा बसेर घटाउने । तर कसरी ? फकल्याण्ड युद्धमा अपुरणीय क्षति सहेपछि अर्जेन्टीनाले कसम खाएका थिए– फुटबलमा गोल गरेर ब्रिटिससँग बदला लिने । मन्जिलले पनि शिक्षामार्फत क्रान्ति गर्ने निधो गरे । उनको भित्री उद्देश्य थियो– गाउँका बालबालिकालाई कटेरो बनाएर अन्तर्राष्ट्रियस्तरको शिक्षा आफ्नै थातथलोमा दिने ।

नेपाल आउनासाथ यही काममा अर्जुनदृष्टिमा लगाए । त्यस विद्यालयलाई सलादजस्तो रुप दिन समाजका सबैखाले वर्गलाई समावेश गराए । उनको अभियानलाई युरोप, अमेरिकामा रहेका साथीहरुले स्वयंसेवा गर्ने वचन दिएर हौस्याए । अर्र्कातिर अमेरिकाबाट फर्किएकोमा उनलाई धारेहात लाउने उत्तिक्कै थिए । यद्यपि यी कुनै क्रियाकलापले उनीभित्रको भूतसवारलाई फरक पारेन । आज तिनै मन्जिल स्कुलबाट अब्बल जनशक्ति जन्माउँदै राजनीतिको मूल सङल्याउने अभियानमा एकचित्तले लागेका छन् ।

तनहुँ क्षेत्र नम्बर–१ बाट उज्यालो नेपाल पार्टीका उम्मेदवार मन्जिल राना नेपालको कमजोर शिक्षा प्रणाली सुधार गर्न राजनीतिमा आउन लागेको बताउँछन् । अमेरिकाबाट ‘सोसल एन्थ्रोपोलोजी’ मा स्नातकोत्तर गरेर नेपाल फर्किएका उनी दमौलीमा १५ वर्षदेखि ‘माया युनिभर्स’ स्कुल सञ्चालन गरिरहेका छन् ।

३७ वर्षका मन्जिलले शिक्षा क्षेत्रको सुधारबिना देशको वास्तविक विकास हुन नसक्ने तर्क गर्छन् । भौतिक स्तरोन्नतिलाई मात्रै विकास मान्ने हो भने नेपाल जस्तो देश कहिल्यै विकसित देशको स्तरमा पुग्न नसक्ने उनको निक्र्योल छ । त्यसैगरी नेपालबाट वैदेशिक रोजगारमा युवाहरु लैजाने देशहरुले ‘ब्रेनड्रेन’ को क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्ने मत राख्छन् । तर नेपालमा यस्ता विषयमा बहस नहुने भन्दै उनी अब संसद्बाटै नेपाली जनताको वास्तविक मुद्दा उठाउँछु भनेर लागेका छन् ।

शैक्षिक मुद्दालाई के–कसरी अगाडि बढाउँदैछन् ? जनतासँग भोट माग्न जाने आधार के–के छन् ? जनताले तपाईंलाई किन भोट हाल्ने लगायतका विभिन्न प्रश्नहरुमा रहेर खबरहबले गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः

शैक्षिकक्षेत्रबाट धेरै काम गर्न सकिने आधार हुँदाहुँदै राजनीतिमा किन आउनुभयो ?
नेपालमा अहिले विद्यार्थीहरुले पढिरहेको कुरा समय सान्दर्भिक छैन । शिक्षा प्रणालीमै सुधार गर्छु भनेर राजनीतिमा आएको हुँ । अरु देशको तुलनामा नेपाली धेरै पछाडि छौं । कम्तिमा मेरो गाउँ छरछिमेकको बच्चालाई पछाडि पर्न दिन्न भनेर अमेरिकाबाट फर्किएको हुँ । तर संसद्मा पुगेँ भने समग्र देशकै बालबालिकाको भविष्य बनाउन सक्छु ।

शिक्षा र अन्य क्षेत्रबाट राजनीतिमा आउनु फरक हो । हाम्रो शिक्षा प्रणाली फिनल्याण्डको जस्तो बनाउनु आवश्यक छ । भौतिक विकासमा जति राम्रो गरे पनि शैक्षिक क्षेत्रको प्रगतिबिना देशको वास्तविक विकास हुँदैन । फिनल्याण्डको शिक्षा प्रणाली विश्वमै प्रसिद्ध हुनुको कारण उच्च क्षमताको शिक्षकको व्यवस्थापन हो । शैक्षिक क्षेत्रमा काम गर्न रुचि भएका व्यक्ति राखिन्छ । तिनीहरु तालिम प्राप्त हुन्छन् ।

शिक्षा र अन्य क्षेत्रबाट राजनीतिमा आउनु फरक हो । हाम्रो शिक्षा प्रणाली फिनल्याण्डको जस्तो बनाउनु आवश्यक छ ।

तर नेपालमा अन्य काम गर्न नसकेपछि अन्तिममा विकल्पको रुपमा शैक्षिक क्षेत्रलाई रोज्ने गरिन्छ । सरकारी र निजी विद्यालयका विद्यार्थी दुई धारमा विभाजन भएको छ । सरकारीमा प्रावि तहको सिकाइ कमजोर छ तर निजीको तल्लो कक्षादेखि नै राम्रो छ । बालबालिका शिक्षा अब्बल बनाउन आधार राम्रो हुनुपर्छ । अर्को, आधार बलियो बनाउने रकेट साइन्स पनि होइन । छोटो समयमै सरकारी स्कुलमा लागू गर्न सकिन्छ ।

तालिमप्राप्त शिक्षक राखेर सरकारीका विद्यार्थीलाई गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्नुपर्छ । विद्यार्थीको रुट बलियो बनाइदिएपछि कालान्तरमा राम्रोसँग पढ्न सक्छन् । ९/१० कक्षाभन्दा १/२ कक्षामा पढाउने शिक्षक राम्रो हुनुपर्छ । नेपालमा गुणस्तरीय शिक्षा गफमै सीमित भयो । यो कुराले चित्त दुख्छ । त्यसकारण मेरो उपस्थिति संसद्मा भएमा यिनै विषय उठाउनेछु ।

अमेरिकामा पढ्दै गर्दा पनि गाउँ गएर पढाउँछु भन्ने थियो । स्कुल पढ्दा साथीहरुले कराँते बक्सिङ सिक्दै गर्दा मैले म्याथ, साइन्स पढाउँथे । अमेरिकाले एक्काइसौं शताब्दीको मान्छे कस्तो हुनुपर्छ भनेर सिकाइरहेको छ । यस शताब्दीको शिक्षा प्रणालीमा लगानी गरेको छ ।

तपाईंको सपना पूरा गर्न सर्वप्रथम चुनाव जित्नु पर्‍यो । गत उपचुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका नेता डा. स्वर्णिम वाग्लेले भारी मतले जितेका छन् । तपाईंको क्षेत्र कांग्रेसको गढ पनि हो । त्यस ठाउँमा संगठन नभएको नयाँ पार्टी के आधारमा चुनाव जित्ला ?
पहिलो कुरा चुनाव जित्छु । यदि हारेँ भने पनि मेरो विचार अगाडि बढ्छ । यसले रुप लिँदै जान्छ । नेपालले शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा धेरै काम गर्न बाँकी छ । पार्टीको कुरा गर्ने हो भने पुराना दलहरुसँग जनता आजित छन् । चुनावको दुई हप्ता गाउँमा बसेर जनतालाई झुक्याएर नेता बनिरहेका छन् । चुनाव जितेपछि गाउँ फर्किदैनन् । चुनाव आउँदा–आउँदै जनता पनि दलगत रुपमा विभाजित भइहाल्छौं ।

पहिलो कुरा चुनाव जित्छु । यदि हारेँ भने पनि मेरो विचार अगाडि बढ्छ । यसले रुप लिँदै जान्छ । नेपालले शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा धेरै काम गर्न बाँकी छ ।

जनतासँग प्रश्न नभएपछि नेतालाई सजिलो भएको छ । आफ्नो पार्टीको नेताले जे गरे पनि ठीक भन्नेमा पुग्छौं । गत भदौमा क्रान्ति जेन–जीको मात्रै थिएन । त्यो हरेक उमेर समूहको परिवर्तनको आकांक्षा थियो । आन्दोलनमा धेरै नराम्रो घटना घट्यो । तर वर्षौं वर्ष लाग्छ भन्ने परिवर्तन क्षणभरमा भयो । जनतालाई परिवर्तनको लागि तम्तयार बनायो । पुराना दलका नेताहरु पार्टीमा बस्न नसकेर राजीनामा दिएर हिँड्ने बनायो ।

तर अर्को समस्या नयाँ भनिएका पार्टीहरु लोकप्रियतावादमा रमाइरहेका छन् । समानुपातिकको लिस्ट हेरेरै थाहा भइसक्यो । नयाँमा पदको लागि गलतको विरुद्ध नबोल्ने भइसके । शिक्षा र स्वास्थ्यको ज्ञान नभएको व्यक्ति मन्त्री भइराख्दा समस्या समाधान गर्न सकिएको छैन । काम गर्न सकिएको छैन । विषयविज्ञ मन्त्री आउनुपर्छ ।

देशलाई माया गर्नेहरुले सर्वोच्च अदालत र संसद भवन जलाउन सक्दैन । त्यस्ता कुराको समर्थकसँग काँध मिलाउन सकिन । कुलमान घिसिङको कामलाई पछ्याइरहेको थिएँ । आजको दिनसम्म उहाँको काम गर्ने शैली मन परेको छ । कर्मचारी हुँदा पनि र छोटो समय मन्त्री हुँदा पनि उहाँ आफ्नो जिम्मेवारी निभाउन चुक्नुभएको छैन । पार्टीभन्दा व्यक्ति हेरेर लागेको हुँ । अन्य पार्टीमा आशा देखाउने तर काम नगर्ने छन् । त्यसकारण कुलमान र उज्यालो पार्टीमा पूर्ण समर्थनमा बसेको छु । तनहुँका जनताले आफ्नो माटो बुझेको नेता खोजिरहेका छन् । त्यसको लागि म योग्य पात्र हुँ ।

‘माया युनिभर्स’ कस्तो खालको स्कुल हो ?
एसएलसी सेन्ट जेभियर्स काठमाडौंबाट गरेँ । भारतस्थित ‘युनाइटेट वल्र्ड कलेज’ मा पढेँ । उक्त कलेजबाटै अमेरिका पढ्ने छात्रवृत्ति प्राप्त गरेँ । तर पढेर आफ्नै गाउँमा फर्किएर नेपालको परम्परागत स्कुल भन्दा फरक स्कुल खोलेर शिक्षा क्षेत्रमै काम गर्नुपर्छ भनेर लागिरहेको छु । व्यास ११ मा एउटा टेन्टबाट सुरु भएको माया युनिभर्समा हाल नर्सरीदेखि कक्षा ८ सम्मको पढाइ हुन्छ ।

पार्टीभन्दा व्यक्ति हेरेर लागेको हुँ । अन्य पार्टीमा आशा देखाउने तर काम नगर्ने छन् । त्यसकारण कुलमान र उज्यालो पार्टीमा पूर्ण समर्थनमा बसेको छु ।

स्कुलको मुलमन्त्र भनेकै देशभित्रै बसेर काम गर्ने विद्यार्थी उत्पादन गर्नु हो । छात्रबासको व्यवस्था पनि छ । ९/१० दमौलीमा अध्ययन गराइएको छ । अन्य परम्परागत स्कुलभन्दा यो धेरै फरक छ । यहाँ स्कुलको शुल्क तिर्न नसक्ने अभिभावकले श्रमदान गर्नुपर्छ । महिनाको दुई दिन खेतिपाती वा निर्माण क्षेत्रमा श्रमदान गर्नुपर्छ । त्यो भनेको स्कुल र अभिभावकबीच एकअर्कोलाई सहयोग गर्ने अभ्यास हो ।

साथै, नेपाली तथा विदेशी स्वयमसेवकहरुले काम गरिरहेका छन् । यहाँ शिक्षकहरुले पनि काम गर्नुपर्छ । कक्षामा पढाउँदै ढुङगा बोक्ने, खेत जोत्ने काम गरिरहनुभएको छ । स्रोत जुटाउन र कम खर्चमा चल्नको लागि हामी आफै कुखुरा पाल्ने, कागतीको अचार बनाएर बेच्ने गर्छौं ।

मुख्य लक्ष्य भनेको त्यहाँबाट निस्कने विद्यार्थी आत्मनिर्भर बनून र अरुलाई सहयोग गर्न सक्ने हुन् भन्ने हो । पास भएर गइसकेका विद्यार्थी आएर पढाउने गरेका छन् । उच्च शिक्षाको लागि काठमाडौं आउनेलाई कुन कलेज पढ्ने, कस्तो विषय पढ्ने वा काम गर्दै कसरी पढ्दै ? कस्तो काम गर्ने, कहाँ गर्ने ? लगायतका यावत विषयमा सिनियरले सहयोग गर्ने गरेका छन् ।

नयाँ विद्यार्थीलाई काठमाडौं आउँदा हुने समस्यामा परामर्श र सहयोग गर्नु हो । प्लस टु पछि धेरै विद्यार्थी काठमाडौं आउँछन् । काठमाडौं आएपछि उनीहरुका लागि छात्राबासको व्यवस्था गर्ने, कजेलहरुमा छात्रवृत्ति मिलाउने सम्पर्क बढाउने काम हुन्छ । सक्षम विद्यार्थीलाई उसकै क्षमताअनुसारको काममा लगाउनुपर्छ । नेपालमा त्यसरी काम पाउन गाह्रो छ । हाम्रो सबैभन्दा पुरानो विद्यार्थी स्नातक अन्तिमतिर पुग्दैछन् । संसारभरि जहाँ रहेर पनि हामी सधैँ सँगै देश बनाउने काममा साथ रहनेछौं ।

श्रमदानले मात्रै स्कुल सञ्चालन गर्न सकिन्छ ? यो अलि बढी आदर्श भएन ?
स्कुल स्थापना गर्दा म जम्मा २२ वर्षको थिएँ । त्यतिबेला मेरो ह्प्पिी मानसिकता थियो । पैसा चाहिँदैन भन्ने थियो । टेन्ट टाँग्छु , अभिभावकलाई स्वयमसेवक बनाउँछु , जे सकिन्छ खान्छु, चप्पल लगाउँला भन्ने थियो । अमेरिका, युरोप, काठमाडौं चाहिँदैन । गाउँमा बस्छु भन्ने थियो । तर स्कुलको अवधारणा धेरैलाई मन पर्यो । विद्यार्थी बढ्दै गए । कर्मचारी संख्या बढ्दै गयो र स्कुलले गति लिँदै गयो ।

छात्रवृत्तिमा पढ्न अमेरिका गएको किन फर्किनु प यो ? भन्ने परिवारको कुरा थियो । पछि आएर गर, अहिले नगर भन्नुभएको थियो । तर मैले आफ्नो काम सुरु गरेपछि उहाँहरुले सहयोग गर्नुभयो । पैसाकै कारण मेरो योजना रोक्नुपरेको छैन । हजुरबुवा ब्रिटिस सेना हुनुहन्छ । उहाँले आफ्नो गाउँ बसाइसराईले खाली हुँदै गएकोमा चिन्ता गरिराख्नुहुन्छ । गाउँ बस्नलायक बनाउनुपर्छ भनिराख्नुहुन्छ । सडक पुग्दा पनि गाउँलेहरु पलायन भएका छन् । मलाई त्यो कुरा रोक्नुपर्छ भन्ने लाग्यो । विदेशका साथी र स्कुल हेर्न जानेहरुले सहयोग गर्दै आउनुभएको छ ।

शैक्षिक क्षेत्रको काम मन पराए भन्दैमा चुनावमा भोट हाल्छन् र ?
तनहूँका जनताले परिवर्तन खोजिरहेका छन् । काठमाडौं र पोखराको बीचमा धेरै विचारहरुमा खेल्न सक्छन् यहाँका जनता । स्वर्णिम वाग्ले धेरै पढेको हुनुहुन्छ । तर जनताले गाउँ बुझेको मान्छे खोजिरहेका छन् । उहाँले गोरखा वा चितवनबाट चुनाव लडेको भए हुन्थ्यो । नेताहरु एक क्षेत्रबाट चुनाव लडेपछि पुनः त्यही क्षेत्रमा चुनाव लडिरहेका छैनन् । उनीहरुमा हार्छु भन्ने त्रास छ ।

आफ्नो क्षेत्र बलियो बनाउन आफ्नो क्षेत्रमै उम्मेदवार चाहिन्छ । त्यसैको लागि मेरो उम्मेदवारी हो । पुराना नेताहरुले मलाई लडाउन भन्दा चुनाव जिताउन आवश्यक छ । म जनताको लागि काम गर्न आएको हुँ । त्यहाँ बसेर निरन्तर काम गरेको छु र जनताले नतिजा पनि देखेका छन् । अमेरिकाबाट फर्किएर १५ वर्ष भयो गाउँमा बसेर काम गरेको । आफ्नो क्षेत्रको समस्या किताब पढेर होइन, देखेर भोगेर सिकेको छु ।

चुनाव हारेको अवस्थामा देशमै बस्नुहुन्छ वा पलायन हुने सोच छ ?
चुनाव हारेपनि माया युनिभर्सको काम निरन्तर चलिरहनेछ । बौद्धिक सर्कलका नेपाली विदेश पलायन भइरहेका छन् । एउटा डाक्टर उत्पादन गर्न कति धेरै लगानी गर्नुपर्छ । तर विदेश गएर काम गर्नुहुन्छ । त्यो बाध्यता पनि छ । यसलाई राेक्नुपर्छ ।

चुनाव हारेपनि माया युनिभर्सको काम निरन्तर चलिरहनेछ । बौद्धिक सर्कलका नेपाली विदेश पलायन भइरहेका छन् । एउटा डाक्टर उत्पादन गर्न कति धेरै लगानी गर्नुपर्छ । तर विदेश गएर काम गर्नुहुन्छ । त्यो बाध्यता पनि छ । यसलाई राेक्नुपर्छ ।

हरेक क्षेत्रमा भ्रष्टाचार छ । डाक्टरलाई विरामी झापड हान्छन् । यसको समाधानको लागि धनी राष्ट्रहरु जसलले हाम्रो नागरिक लगिरहेका छन् । उनीहरुले क्षतिपूर्ति दिनुपर्छ । खाडी राष्ट्रबाट तेल लैजाँदा जसरी क्षतिपूर्ति तिर्नुपर्छ । त्यसैगरी नागरिकको पनि क्षतिपूर्ति चाहिन्छ । यो नेपाल एक्लैले बोलेर हुन्न । अन्य देशबाट पनि यसको आवाज उठ्नुपर्छ । मैले यही आवाज संसदमा उठाउने हो ।

विकसित देशको तुलनामा जान नगरी नहुनेमध्येको काम हो । विदेशले ब्रेनड्रेनलाई चिन्नुपर्छ । कांग्रेसले प्रधानमन्त्रीको रुपमा गगनकुमार थापालाई अगाडि सारेको छ । स्वतन्त्रले बालेन शाहलाई सारेको छ । कसैलाई थाहा छैन यिनले चुनाव जित्छन् वा जित्दैनन् । जितेपनि संसद्ले निर्णय गर्ने हो । तनहूँका वा झापाका मतदाता हुन् घरदैलोमा आएका नेताहरुले झुक्याएको कुरा र सामाजिक सञ्जालको कुरामात्रै विश्वास नगर्नुहोस् ।

आफ्नो क्षेत्रमा काम गरेको नेतालाई मतदान गर्नुपर्छ । बालेन भर्सेस ओलीको कुरा गर्दागर्दा झापामा कति क्षमतावान् व्यक्तिहरु पछाडि परेका छन् । मेयर, प्रदेशका नेताहरु होलान् जो राम्रो काम गरेका छन् । हामी उनीहरुको नामै लिन चाहँदैनौं र ठाउँ पनि दिँदैनौं । उस्तै उनीहरुले टिकट पाउँदैनन् । त्यसकारण भोट हाल्दा नेता छान्न आवश्यक छ । नत्र अर्को पाँच वर्षपछि फेरि यही माहोल हुन्छ ।

युवाहरुमा राजनीति रहर हो कि वा बाध्यता ?
रहर र बाध्यता दुवै हो । मेरो देशको विद्यार्थीहरुको भविष्य सुनौलो बनाउने लक्ष्य पुरा गर्नुपर्नेछ । अब नउठे कहिले ? म होइन भने को ? युवाहरु यतिबेलै राजनीतिमा प्रवेश गरेमा धेरै सुधार गर्न सक्छौं ।