काठमाडौँ उपत्यकाको मुटुमा सेतो मच्छिन्द्रनाथ केवल एक धार्मिक देवता होइन, बरु इतिहास, संस्कृति, करुणा र जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको जीवित प्रतीक हो । मच्छिन्द्रनाथलाई बौद्ध परम्परामा करुणाका बोधिसत्व अवलोकितेश्वरको विशेष स्वरूप मानिन्छ भने हिन्दू परम्परामा पनि समान श्रद्धाका साथ पूजा गरिन्छ । यही धार्मिक दोहोरो मान्यताले मच्छिन्द्रनाथलाई काठमाडौँ उपत्यकाको साझा आस्था र सामाजिक एकताको अद्वितीय प्रतीक बनाएको छ ।

प्राचीन समयमा काठमाडौँ पूर्ण रूपमा कृषि र वर्षामा निर्भर समाज थियो । खेतबारी, अन्न उत्पादन र पानी नै जीवनको आधार थियो । तर जब लामो समयसम्म वर्षा रोकियो, खेत सुक्न थाले, अन्न उत्पादन घट्न थाल्यो र जनजीवन संकटमा फस्यो। त्यो समयका मानिसले यो संकटलाई केवल प्राकृतिक घटना मात्र होइन, आध्यात्मिक असन्तुलनको संकेतका रूपमा पनि हेरे । यही विश्वास र पीडाबाट सेतो मच्छिन्द्रनाथको कथाले जन्म लिन्छ ।

लोकविश्वास अनुसार, संसारका सबै प्राणीहरूको दुःख देखेर करुणाका बोधिसत्व अवलोकितेश्वर स्वयं पृथ्वीमा अवतरित हुन्छन्। उनलाई शान्त, सेतो र करुणामय स्वरूपमा उपत्यकामा ल्याइन्छ, जसलाई सेतो मच्छिन्द्रनाथ भनिन्छ। रथलाई काठमाडौँको जनबहाल मन्दिरमा स्थापना गरिन्छ, जुन आज पनि उपत्यकाको प्रमुख धार्मिक केन्द्र र श्रद्धाको केन्द्रका रूपमा रहेको छ।

कथामा सेतो मच्छिन्द्रनाथको स्थापनापछि उपत्यकामा ठूलो परिवर्तन आउँछ। लामो समयदेखिको खडेरी हट्न थाल्छ, आकाशमा बादल देखिन थाल्छ र अन्ततः वर्षा सुरु हुन्छ । यो वर्षालाई केवल प्राकृतिक परिवर्तनका रूपमा मात्र होइन, करुणा र आशीर्वादको प्रतिफलका रूपमा बुझिन्छ। यसले सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई वर्षा ल्याउने र जीवन पुनःस्थापना गर्ने दिव्य शक्तिका रूपमा स्थापित गराउँछ ।

सेतो मच्छिन्द्रनाथको मुख्य सार करुणा हो, जसको अर्थ अरूको दुःखलाई आफ्नै दुःखजस्तै अनुभूति गर्नु हो । यो पूजा गर्दा भक्तहरूले व्यक्तिगत इच्छा मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवता र समाजको कल्याणको कामना गर्छन्। यही कारण सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई सहानुभूतिको होइन, गहिरो करुणाको जीवित स्वरूप मानिन्छ।

सेतो मच्छिन्द्रनाथसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष धार्मिक एकता हो । काठमाडौँ उपत्यकामा हिन्दू र बौद्ध परम्परा सँगसँगै विकसित भएका छन् र सेतो मच्छिन्द्रनाथ दुवै समुदायका लागि समान रूपमा पूजनीय छन् । बौद्धहरूले उनलाई अवलोकितेश्वरका रूपमा हेर्छन् भने हिन्दूहरूले मच्छिन्द्रनाथका रूपमा सम्मान गर्छन्। यसले उपत्यकाको धार्मिक सहिष्णुता र साझा सांस्कृतिक पहिचानलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ।

सेतो मच्छिन्द्रनाथसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक उत्सव रथयात्रा हो, जुन काठमाडौँको पुरानो सहरमा भव्य रूपमा मनाइन्छ । विशाल काठको रथ परम्परागत रूपमा निर्माण गरिन्छ र देवताको मूर्तिलाई त्यसमा राखिन्छ। यात्रा जनबहाल मन्दिरबाट सुरु भई असन, इन्द्रचोक हुँदै हनुमानढोका दरबार क्षेत्रसम्म पुग्छ ।

हजारौँ मानिसहरू यस यात्रामा सहभागी हुन्छन्, कोही रथ तान्छन्, कोही बाजागाजा बजाउँछन् र कोही श्रद्धाले पूजा गर्छन् । यो केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई सामाजिक एकता र सामूहिक भावनाको शक्तिशाली प्रदर्शन हो ।

यो जात्रामा विभिन्न समुदाय, टोल र उमेर समूहका मानिसहरू एउटै उद्देश्यका लागि एकजुट हुन्छन्। कहिलेकाहीँ उत्साह र प्रतिस्पर्धा देखिए पनि अन्ततः सबैको लक्ष्य एउटै हुन्छ– देवताको सम्मान र सामूहिक सहभागिता। यसले सेतो मच्छिन्द्रनाथको जात्रालाई सामाजिक सद्भाव र एकताको प्रत्यक्ष उदाहरण बनाएको छ।

सेतो मच्छिन्द्रनाथको महत्व कृषि, पानी र जीवनचक्रसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ। वर्षा बिना खेती सम्भव नहुने समाजमा वर्षा ल्याउने देवताको अवधारणा जीवन र अस्तित्वसँग नै सम्बन्धित थियो। त्यसैले उनलाई केवल धार्मिक पात्र होइन, जीवन बचाउने शक्ति र आशाको प्रतीकका रूपमा पनि पूजा गरिन्छ ।

समयसँगै सेतो मच्छिन्द्रनाथको महत्व अझ फराकिलो बनेको छ। उनी अब केवल धार्मिक आस्थामा सीमित नभई काठमाडौँको सांस्कृतिक पहिचान बनेका छन् । रथ निर्माण, परम्परागत संगीत, नाचगान र सामूहिक सहभागिताले नेवार संस्कृति र परम्परालाई जीवित राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। हरेक वर्षको जात्राले नयाँ पुस्तालाई आफ्नै इतिहास, संस्कृति र पहिचानसँग जोड्ने काम गर्छ।

अन्ततः सेतो मच्छिन्द्रनाथले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन्- करुणा, एकता र विश्वासले मात्र समाजलाई संकटबाट बाहिर निकाल्न सक्छ। कथा धार्मिक मात्र होइन, मानवीय भावना, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरताको पनि गहिरो प्रतीक हो।

खडेरीको अन्धकारदेखि वर्षाको उज्यालोसम्मको यात्रा वास्तवमा मानव जीवनकै कथा हो- जहाँ आशा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। त्यसैले सेतो मच्छिन्द्रनाथ आज पनि काठमाडौँको मन्दिरमा मात्र होइन, मानिसहरूको मन, सडक र संस्कृतिमा निरन्तर बाँचिरहेका छन् ।