तिज आयो, तिज आयो । सबैतिर हर्षोल्लास छायो । अचेल साउन लागेदेखि नै तिजको चर्चा सुनिन्छ । बालकदेखि वृद्ध, धनीदेखि गरिब सबैका घरमा तिज छपक्कै छाउँछ । परम्पराअनुसार चेलीलाई माइत बोलाउने गरिन्थ्यो ।

तर अहिले माइती, मावली, साथीभाइ, छरछिमेक, इस्टमित्र सबैलाई समेट्ने चलन छ । यसरी नै यो वर्ष पनि धार्मिक–साँस्कृतिक परम्पराअनुसार तिज मनाइयो ।

तर तिज तडकभडकपूर्ण भएको टिकाटिप्पणी र चर्चा सञ्चारमाध्यममा छ्याप्छ्याप्ती छन् । यी समाचारले हामीलाई तिजका राम्रा–नराम्रा पक्ष बुझ्न मद्दत गर्छन् । जातधर्म वा रहनसहन जे भए पनि अहिले हामी एउटै थलोमा भेला भई रमाइलो गर्ने, सुखदुःख बाँड्ने गर्छौं । यसले आपसी सामिप्यता र जातीय एकता बलियो बनाएको छ । संस्कृतिको जगेर्ना गर्दै महिलाको सशक्तीकरणको उदाहरण बनेको छ । महिलामा गर्व, अस्तित्वबोध र आत्मविश्वास बढेको छ ।

परम्पराअनुसार विवाह भइसकेकी चेली एक दिन भए पनि दर खान माइत जाने चलन अझै छ । माइतमा दर खाँदै आमा, साथीहरूसँग बिताएका पल सम्झने अवसर पाइन्छ । यसलाई महिलाले आफ्ना भाव प्रकट गर्ने थलोका रूपमा लिन्छन् । पहिले बुवा–दाजु लिन आउनु पर्थ्यो, अहिले त्यो प्रचलन घट्दै गएको छ । पुरुषप्रधान समाजमा महिलाका इच्छा गौण भए पनि अहिले अवस्था धेरै बद्लिएको छ ।

हाल महिलाहरू शिक्षित, स्वरोजगार र आर्थिक रूपमा सक्षम हुँदै गएका छन् । उनीहरू अधिकारबारे सचेत भई आफैं निर्णय लिने, आफैं तिज कार्यक्रम आयोजना गर्ने स्तरमा पुगेका छन् । यो आर्थिक स्वतन्त्रताको उपलब्धि हो । यसले खुला समाजलाई अझ सकारात्मक बनाएको छ ।

अब तिज माइतमा मात्र सीमित छैन । छरछिमेकी, सहकर्मी, वृद्धाश्रमका आमा–दिदीहरूसँग, डिजिटल माध्यम र प्रवाससम्म मनाउन थालिएको छ । यसले धर्म–संस्कृतिको प्रचार मात्र होइन, विश्वभर छरिएका नेपालीबीचको सम्बन्ध जोडेको छ । जागिरे वा व्यवसायी महिलाहरू सक्षम हुँदै गएका छन्, ‘अबला’ भन्ने दृष्टिकोण घट्दै गएको छ ।

महिलाहरू समूह गठन, क्लब–सहकारीमा आवद्ध हुँदै संगठनमार्फत अवसर पाएका छन् । यसले तिजको महत्व अझ बढाएको छ । महिलाले पति–सन्तानको सुखका लागि व्रत बस्ने भएकाले तिजको विशेष धार्मिक मूल्य छ । यसका साथै खुलेर नाचगान, रमाइलो गर्ने मौका भएकाले यसलाई महिला भावना अभिव्यक्तिको पर्व मानिन्छ । यसबाट बजार–पसलदेखि यातायातसम्म चलायमान भई आर्थिक गतिविधि बढेको देखिन्छ ।

तिजले परिवारलाई बाँध्ने, पुराना–नयाँ साथीलाई नजिक ल्याउने, वृद्धाश्रमका आमालाई एक दिन भए पनि घरजस्तै अनुभूति दिने गरेको छ । यसले छिमेक र समाजमा सम्बन्ध मजबुत बनाएको छ । विगतमा छोरी हेप्ने मानसिकतालाई चुनौती दिएको छ ।

अतः तिज महिलाको यौवन, भावना र मेलमिलापको पर्व हो । यसले सशक्तीकरणलाई बलियो बनाउँदै मौलिक परम्परा जोगाउँदै नयाँ रुप लिएको छ ।

लेखक शिक्षिका हुन् ।