आज देशभर तथा विश्वभर बुद्ध जयन्ती अथवा बुद्ध पूर्णिमा श्रद्धा, भक्ति र शान्तिपूर्ण वातावरणमा मनाइँदै छ । बौद्ध धर्मावलम्बीको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइने यस दिनले मानवता, सहिष्णुता र अहिंसाको सन्देश पुनः स्मरण गराउँछ । विशेष महत्त्वको कुरा के हो भने यही दिन गौतम बुद्धको जन्म, ज्ञान प्राप्ति र महापरिनिर्वाण तीनै घटना भएको विश्वास गरिन्छ ।

नेपालका लागि यो पर्व झनै गौरवको विषय हो, किनकि गौतम बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भएको हो, जुन आज विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत पवित्र स्थलका रूपमा परिचित छ । लुम्बिनी मात्र होइन, काठमाडौँ उपत्यकाका बौद्धनाथ र स्वयम्भूनाथ लगायतका स्थानमा भक्तजनको उल्लेख्य भिड देखिएको छ ।

इतिहासअनुसार, करिब ६२३ ईसापूर्व लुम्बिनीमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतम एक राजपरिवारमा हुर्किए पनि जीवनका दुःख–कष्टबारे गहिरो जिज्ञासाले उनलाई दरबार छाड्न प्रेरित गर्‍यो । वृद्धावस्था, रोग र मृत्युका दृश्यले उनलाई जीवनको यथार्थ बुझ्न बाध्य बनायो । त्यसपछि उनले कठोर तपस्या र ध्यानमार्फत सत्यको खोजी गरे र अन्ततः भारतको बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरे । यही क्षणदेखि उनी ‘बुद्ध’—अर्थात् जागृत व्यक्तिका रूपमा चिनिन थाले ।

बुद्धले आफ्नो जीवनभर मानिसलाई दुःखबाट मुक्त हुने मार्ग सिकाए । उनले चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गमार्फत संयमित, नैतिक र सचेत जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गरे ।

बुद्धले आफ्नो जीवनभर मानिसलाई दुःखबाट मुक्त हुने मार्ग सिकाए । उनले चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्गमार्फत संयमित, नैतिक र सचेत जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गरे । उनका शिक्षा केवल धार्मिक सीमाभित्र सीमित छैनन्, बरु सम्पूर्ण मानव समाजका लागि मार्गदर्शनका रूपमा स्थापित छन् ।

बुद्ध जयन्तीको महत्त्व केवल ऐतिहासिक वा धार्मिक पक्षमा सीमित छैन । आजको विश्व, जहाँ द्वन्द्व, हिंसा र असहिष्णुता बढ्दै गएको छ, त्यहाँ बुद्धका विचार अझै सान्दर्भिक देखिन्छन् । उनले सिकाएको अहिंसा, करुणा, मैत्री र मध्यम मार्गले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाज र राष्ट्रलाई समेत शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वतर्फ डोर्‍याउने क्षमता राख्छ ।

नेपालमा यस दिन विशेष कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ । गुम्बा, विहार र स्तूपमा पूजा–अर्चना, ध्यान, प्रवचन र शान्ति यात्रा सञ्चालन गरिन्छन् । श्रद्धालुहरूले दीप प्रज्वलन गर्ने, फूल चढाउने, दान–पुण्य गर्ने र बुद्धका उपदेश सुन्ने गर्छन् । कतिपयले यस दिन मासु–मदिरा त्यागेर सादा र अनुशासित जीवनशैली अपनाउने प्रयास गर्छन्, जसले बुद्धका शिक्षाप्रति सम्मान प्रकट गर्दछ ।

लुम्बिनीमा भने अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन्, जहाँ विभिन्न देशका बौद्ध धर्मावलम्बी तथा पर्यटकको सहभागिता रहने गर्दछ । यसले नेपाललाई विश्व शान्तिको केन्द्रका रूपमा चिनाउने अवसर प्रदान गर्दछ ।

बुद्ध जयन्तीले हरेक व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन गर्ने अवसर दिन्छ । व्यस्त जीवनशैली र भौतिक प्रतिस्पर्धाबीच मानिस आफ्नो भित्री शान्ति गुमाउँदै गएको अवस्थामा बुद्धका शिक्षाले मनलाई शान्त र सन्तुलित बनाउने मार्ग देखाउँछ । उनले सिकाएको ‘मध्यम मार्ग’ अर्थात् अत्यधिक सुख र अत्यधिक दुःख दुवैबाट टाढा रहने सन्तुलित जीवन आज पनि उत्तिकै उपयोगी छ ।

बुद्ध जयन्तीले हरेक व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन गर्ने अवसर दिन्छ । व्यस्त जीवनशैली र भौतिक प्रतिस्पर्धाबीच मानिस आफ्नो भित्री शान्ति गुमाउँदै गएको अवस्थामा बुद्धका शिक्षाले मनलाई शान्त र सन्तुलित बनाउने मार्ग देखाउँछ ।

यस पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको सामाजिक सद्भाव हो । विभिन्न धर्म, जाति र संस्कृतिका मानिस पनि बुद्ध जयन्तीमा सहभागी हुँदै शान्ति र सहिष्णुताको सन्देश साझा गर्छन् । यसले नेपालजस्तो बहुसांस्कृतिक समाजमा एकता र आपसी समझदारी बढाउन मद्दत पुर्‍याउँछ ।

समग्रमा, बुद्ध जयन्ती केवल एउटा धार्मिक उत्सव होइन, यो मानव जीवनलाई सही दिशा दिने अवसर हो । गौतम बुद्धले देखाएको अहिंसा, करुणा र सत्यको मार्ग आजको समयका लागि अझ आवश्यक देखिन्छ ।

यो दिनले हामीलाई सम्झाउँछ कि वास्तविक शान्ति बाहिर होइन, हाम्रो आफ्नै मनभित्र हुन्छ । त्यसैले बुद्ध जयन्तीको सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्दै शान्त, सहिष्णु र सकारात्मक समाज निर्माणतर्फ अघि बढ्नु नै यसको साँचो अर्थ हो ।