नेकपाको एकीकरण, आवश्यकता र जटिलता | Khabarhub Khabarhub

नेकपाको एकीकरण, आवश्यकता र जटिलता



राजनीतिक व्यवस्थाका आधारमा विकास र समृद्धि निर्धारित हुन्छ भन्ने मान्यतालाई नकार्न सकिँदैन । राज्य सञ्चालनको मूल आधार र प्रवृत्ति निर्धारकका रुपमा राजनीतिक व्यवस्थाले कुनै पनि मुलुकको चरित्र, क्षमता र कार्यशैली प्रकट गरेको हुन्छ । यो मान्यताका आधारमा, नेपालको राजनीतिक इतिहासमा राणाशासनदेखि तीस वर्षे निरंकुश राजतन्त्र रहुञ्जेल अधिकार, स्वतन्त्रता, सशक्तिकरण, विकास र समृद्धिका क्षेत्रमा उपलब्धि हासिल हुने सम्भावना रहेन । त्यसो हुन नसक्नु स्वभाविक यथार्थ बन्यो । त्यसकारण पनि ती व्यवस्थाहरुको पतन अनिवार्य थियो ।

विडम्बना नै भन्नुपर्छ, देशमा प्रजातान्त्रिक व्यवस्था हासिल भएको अवस्थामा नेपाली काँग्रेसले एक पटक दुई–तिहाई र दुई–दुई पटक पूर्ण बहुमतको सरकार सञ्चालन गरे पनि न विकास र समृद्धिको आधार खडा गर्न सक्यो, न त नागरिकप्रति राज्यको दायित्व वहनका हिसाबले कुनै नयाँ अनुभूति दिन नै सक्यो । संसारका विभिन्न देशमा अकल्पनीय प्रगतिका गाथा देखे–सुनेका नेपाली जनता पुरानो व्यवस्थाको विकल्पमा नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाहरु स्थापना गर्न सफल हुँदै आए पनि विकास र समृद्धिको हिसाबले अनुभूतिजन्य उपलब्धि हासिल गर्न असफल रहे ।

खासगरी २०४६ पश्चात् सरकारी संस्थान तथा उद्योगहरुको नीजिकरण र समाप्ति, भ्रष्टाचार र घुसखोरीको संस्थागत विकास, कुशासन, बहिष्करण, हिंसा, दमन, अस्थिरता र राजनीतिक अपराधीकरणको बढावा नेपाली काँग्रेसले दिएका नविनतम उपहार बन्न पुगे ।

विगतमा बारम्बारको सरकार परिवर्तनले उत्पन्न गरेको राजनीतिक अस्थिरताले मुलुकको विकासर समृद्धिको यात्रा अवरूद्ध भयो । विभिन्न कालखण्डमा बनेका सरकारहरूको तुलनामा पूर्व नेकपा (एमाले) का तत्कालीन अध्यक्ष कमरेड मनमोहन अधिकारीको नेतृत्वमा २०५१ सालमा बनेको नौ महिनेसरकारले जनतालाई इतिहासमा नयाँ किसिमको सुखद् अनुभूति दियो । परिवर्तनको चाहनालाई कम्युनिष्ट पार्टीले मात्र पूरा गर्न सक्छ भन्ने विश्वासका आधारमा नेपाली जनमानसमा कम्युनिष्ट पार्टीप्रतिको आकर्षण बढ्दै गयो । तर नेपालका कम्युनिष्टहरू एक दर्जन समूहमा विभाजित भएको कारणले निर्वाचनबाट उनीहरूको बहुमत प्राप्त सरकार बन्ने स्थिति रहेन । त्यसैले जनताको ठूलो हिस्सामा सबै कम्युनिष्टहरू एक ढिक्का भइदिए हुन्थ्यो भन्ने भावना बढ्दो अवस्थामा थियो ।

निर्वाचनको क्रममा दुवै पार्टीको एउटै घोषणापत्र जारी हुनु र निर्वाचन लगत्तै दुवै पार्टीबीच एकीकरण गरिने प्रतिबद्धताले आम कार्यकर्ता र जनतामा नयाँ किसिमको विश्वास जगायो । बारम्बारको राजनीतिक अस्थिरताबाट आजित नेपाली जनतामा दुई कम्युनिष्टबीचको गठबन्धनले ठूलो उत्साहको लहर श्रृजनाग¥यो । घोषणापत्रमा उल्लेख गरिएका विषयवस्तुहरु जनताका आधारभूत सरोकारसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने सवाल थिए । पार्टीले तिनको सम्बोधनका तरिकाबारे जाहेर गरिएको प्रतिबद्धतालाई जनताले मन पराए ।

एकीकरणको आवश्यकता

मुलुकको समग्र परिस्थिति र आम जनताको चाहनालाई कदर गर्दै दुई ठूला कम्युनिष्ट पार्टीहरू, पूर्व नेकपा (एमाले) र (माओवादी केन्द्र) बीच लामो समयअघिदेखि एकीकरणका प्रयास भए पनि परिणाम आउन सकेको थिएन । दुई पार्टीबीचको आपसी कटुता, अविश्वास र वैचारिक मतभेदका कारण विभिन्न समयका एकता प्रयासहरू सफल हुन सकेनन् । तर संविधान निर्माणपछिको स्थानीय तहको निर्वाचन परिणामले दुवै पार्टी नेतृत्वलाई गम्भिर रूपमा सोच्नुपर्ने स्थितिमा पु¥यायो ।

यदि संघीय संसद र प्रदेशसभाको निर्वाचनमा दुई ठूला वामपन्थी पार्टी एक नहुने हो भने कुनै पनि पार्टीले बहुमत प्राप्त गर्न नसक्ने सम्भावना प्रबल देखियो । वामपन्थीहरूले समग्रतामा बहुमत प्राप्त गर्ने बलियो सम्भावना भएको बेलामा पनि कुनै पार्टीले बहुमत प्राप्त नगर्ने, विगतकै जस्तो राजनीतिक अस्थिरता पुनः दोहोरिने र मुलुकको विकास र समृद्धिको सवाल फेरि पनि पछाडि पर्ने स्थितिलाई दुवै पार्टीपंक्तिले तलदेखि माथिसम्म स्पष्ट मूल्यांकन गरिरहेका थिए । यदि मुलुक पुनः विगतकै पुनरावृत्तिको भूमरीमा फस्न पुग्यो भने, मुलुकको अधोगति त अवश्यम्भावी नै थियो, त्यो भन्दा गम्भीर सवाल नेपालको राष्ट्रियतामाथि नै संकट उत्पन्न हुने सम्भावना थियो । यो स्थितिप्रति नेतृत्वको समयमै ध्यान पुग्यो ।

पार्टी एकताका लागि वैचारिक र सांगठनिक हिसाबले केही गम्भीर समस्याहरू थिए । त्यसैले पार्टी एकता पूर्व चुनावी एकता गर्ने र त्यो एकतालाई क्रमशः पार्टी एकताको तहमा पु¥याउने सोचका साथ तयारीहरु अघि बढे । पार्टी एकता जति गम्भीर थियो, चुनावी एकता त्यो भन्दा कठिन थियो । किनकि पार्टी एकता, पार्टीका नेताहरूको प्रयासमा सफल हुने विषय थियो भने चुनावी एकता सफल हुन लाखौं मतदाताको भावना प्रकट हुनुपर्ने थियो । लामो समयदेखि एक अर्काको विपक्षमा मतदान गर्दै आएका जनताले दुवै तिरका संयुक्त उम्मेद्वारहरुलाई कसरी मतदान गर्ने हुन् भन्ने गम्भिर आशंका थियो ।

निर्वाचनको क्रममा दुवै पार्टीको एउटै घोषणापत्र जारी हुनु र निर्वाचन लगत्तै दुवै पार्टीबीच एकीकरण गरिने प्रतिबद्धताले आम कार्यकर्ता र जनतामा नयाँ किसिमको विश्वास जगायो । बारम्बारको राजनीतिक अस्थिरताबाट आजित नेपाली जनतामा दुई कम्युनिष्टबीचको गठबन्धनले ठूलो उत्साहको लहर श्रृजनाग¥यो । घोषणापत्रमा उल्लेख गरिएका विषयवस्तुहरु जनताका आधारभूत सरोकारसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने सवाल थिए । पार्टीले तिनको सम्बोधनका तरिकाबारे जाहेर गरिएको प्रतिबद्धतालाई जनताले मन पराए ।

देशभर दुवै पार्टीका संयुक्त कार्यक्रमहरू उत्साहपूर्ण रहे । अन्ततः संघीय संसद र प्रदेशसभा निर्वाचनमा जनताले संयुक्त वामपंथी गठबन्धनलाई अत्यधिक बहुमतले विजयी गराए । उक्त निर्वाचनमा, “चुनाव पछि एउटै पार्टी बन्छ” भन्ने विषयले आम कार्यकर्ता पंक्तिमा विगतका तमाम अन्तर्विरोध र तिक्ततालाई मेटायो । यसरी लाखौं नेपाली जनताले दुई पार्टीबीचको एकताको भावनालाई अनुमोदन गरे । यसले नेतृत्वलाई पार्टी एकताको प्रकृयाबाट पछि फर्कन नसक्ने नैतिक बन्धनमा पु¥यायो । आम पार्टी कार्यकर्ता अब जसरी पनि पार्टी एकता गर्नुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा पुगे । यसरी यो पार्टी एकता हुनुमा लाखौं मतदाताहरूको सबभन्दा ठूलो भूमिका रहेको छ । पार्टी एकताको सवाल जनताबाट नै औपचारिकरूपमा स्वीकृत हुनु विशिष्ट किसिमको ऐतिहासिक परिघटना पनि हो ।

उपर्युक्त दुई पार्टीबीचको एकताका लागि वैचारिक एकता एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण र कठिन पक्ष थियो । दुवै पार्टीबीच आधारभूत रूपमा समानता भए पनि कतिपय सवालमा गंभीर मतभेद थियो । लामो समय यस सम्बन्धमा बहस चलिरह्यो । तर एकता गर्ने तीब्र चाहना भएपछि सहमतिका विषयको आधारमा एकता गर्ने र असहमतिका विषयमा बहस छलफल चलाउँदै अघि बढ्ने सहमति भयो ।

नेतृत्वको चाहना भएपछि यसरी पनि एकता गर्न सकिने रहेछ भन्ने गजबको उदाहरण पनि हो, यो । मुलुकको आवश्यकता बोध र सकारात्मक सोच हुने हो भने, कतिपय नीतिगत मतभेदले पनि एकतालाई रोक्न सक्दो रहेनछ । यो एकताको शैली र गतिका पछाडी कतिपय नेताको पदीय महत्वाकांक्षाले पनि काम गरेको छ भन्ने तर्कहरू बाहिर नआएका होइनन् तर जुनसुकै कारणले भए पनि एकता आवश्यक थियो र भयो । यो नै प्रमुख महत्वको सवाल हो ।

विचारको सवालमा बहस गर्दै जाने भने पनि दुवैतर्फको नेतृत्वको व्यवस्थापन अर्को उत्तिकै कठिन र जटिल विषय थियो । त्यसमा महाधिवेशनसम्मका लागि दुईजना अध्यक्ष रहने व्यवस्था गरियो । पार्टीको संक्रमणकालीन अवधिमा यो पनि एउटा समाधान रहेछ भन्ने तथ्य स्थापित भयो । यसले पार्टी संचालनमा कस्तो किसिमको जटिलता उत्पन्न हुन्छ, त्यो भने व्यवहारमा हेर्दै जाने विषय हो । एकताको सन्दर्भमा निश्चित मापदण्डका आधारमा केन्द्रीय कमिटी, स्थायी कमिटी र सचिवालयको गठन भयो । २०७५ जेठ ३ गते उपर्युक्त प्रमुख विषयहरुको निष्कर्ष सहित पार्टी एकता सम्पन्न भएको घोषणा गरियो । यस किसिमको एकता कतिपयका लागि अकल्पनीय थियो ।

तर एकताको प्रमुख कार्य सफलताका साथ सम्पन्न भयो । यसले नेपाली राजनीतिमा, पूर्ण लोकतान्त्रिक प्रकृयाद्वारा कम्युनिष्ट पार्टीको अत्यधिक बहुमत प्राप्त सरकार आफ्नो पूरा अवधिसम्म निर्वाध रूपमा संचालन गर्नसक्ने स्पष्ट आधार तयार भयो । यो नेपाल राष्ट्र र नेपाली जनताको सुख र समृद्धिको लागि अत्यन्त ठूलो अवसर हो । कम्युनिष्टहरूको लागि राज्यसत्ताको सम्पूर्ण क्षमता जनताको पक्षमा प्रयोग गर्ने सुनौलो अवसर हो ।

यति विशाल पार्टीमा नीति, विधि र मापदण्डका आधारमा नभएर निश्चित नेताको स्वेच्छाचारी शैलीका आधारमा अघि बढ्न खोज्ने हो भने सानै विषयले पनि ठूलो समस्या उत्पन्न हुनसक्छ । संगठनलाई मूल आधार मान्नुपर्ने कम्युनिष्ट पार्टीमा व्यक्ति केन्द्रीत परिपाटीलाई संस्थागत गर्नखोज्नु दुःखद् मात्र नभई खतरनाक प्रवृत्ति हो । यस्तो प्रवृत्तिले अन्ततः सिंगो पार्टीलाई नै असफलतामा पु¥याउँछ ।

जटिलता र चुनौती

यति कठिन र चुनौतीपूर्ण कार्यहरु सम्पन्न भइसकेपछि पनि स्थानीय पार्टी कमिटी र जनवर्गीय संगठनहरुको एकीकरण हुन नसक्नुर लामो अवधिसम्म केन्द्रीय सदस्यहरूको कार्य विभाजन जस्तो सापेक्षितरूपमा सजिलो कार्य सम्पन्न हुन नसक्नु विडम्बना हो । ठूलो र कठिन काममा सफलता प्राप्त गर्न सक्ने तर सानो र सजिलो काममा ढिलाई र जटिलता श्रृजना हुने किन ? गंभिर प्रश्न छ । जुन मापदण्डका आधारमा दुवैतर्फका केन्द्रीय कमिटीहरुबीच एकीकरण भयो, त्यस्तै निश्चित मापदण्ड बनाई तलका कमिटी र जनवर्गीय संगठनहरुबीच एकीकरण गर्ने नीति बनाएको भए तीन महिनाभित्र सम्पूर्ण एकीकरण प्रक्रिया सम्पन्न हुने प्रायः निश्चित थियो । तर त्यसो नगरी तलका कमिटीमा व्यक्ति टिप्ने प्रवृत्ति, अनि कार्यविभाजनमा पनि निश्चित विधिको आधारमा नभएर व्यक्ति–विशेषको स्वार्थका आधारमा अघि बढ्न खोज्ने कार्यशैलीका कारण नेकपाभित्र गम्भिर समस्या श्रृजना हुन पुग्यो ।

यति विशाल पार्टीमा नीति, विधि र मापदण्डका आधारमा नभएर निश्चित नेताको स्वेच्छाचारी शैलीका आधारमा अघि बढ्न खोज्ने हो भने सानै विषयले पनि ठूलो समस्या उत्पन्न हुनसक्छ । संगठनलाई मूल आधार मान्नुपर्ने कम्युनिष्ट पार्टीमा व्यक्ति केन्द्रीत परिपाटीलाई संस्थागत गर्नखोज्नु दुःखद् मात्र नभई खतरनाक प्रवृत्ति हो । यस्तो प्रवृत्तिले अन्ततः सिंगो पार्टीलाई नै असफलतामा पु¥याउँछ ।

पार्टी एकीकरण र आम निर्वाचनबाट प्राप्त अपार सफलताले नेकपाका नेता–कार्यकर्ताहरूमा अत्यधिक उत्साहश्रृजना भयो । जनताको तहमा निकै ठूलो अपेक्षा छ । तर, हरेक सफलतासँगै अवसर मात्र नभई चुनौतीका नयाँखाले चेहराहरु उत्पन्न हुन्छन् भने झैं, यस्तो सकारात्मक अवस्थालाई कतिपयले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थपूर्तिको अवसरका रुपमा दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्ति उत्पन्न हुनपुग्यो । त्यसकै परिणामस्वरुप कमिटी प्रणाली, सामुहिक नेतृत्व र एकीकरणका बाँकी कार्यभार पूरा गर्ने प्रकृयामा ढिलासुस्ती र विचलनको अवस्था उत्पन्न हुनपुग्यो ।

परिणामतः तलको एकीकरणमा समस्या विद्यमान छ । यो ऐतिहासिक अवसर र सम्भावनालाई देश र जनताको हितको लागि प्रयोग गर्ने कि आफ्नो निजी स्वार्थ र महत्वकांक्षाको दुष्चक्रमा समाप्त गर्ने ? यो प्रश्नले पार्टीमात्र नभई सिंगो सरकार र राज्यसंचालनमा हामीले प्राप्त गर्ने सफलता वा असफलताको मापन निक्र्यौल गर्नेछ ।

निर्वाचनका लागि पार्टीले जारी गरेको घोषणापत्र नेपालको समृद्धिका लागि स्पष्ट मार्गचित्र थियो । यसले बोकेको राजनीतिक धार, आर्थिक नीति र समृद्धिका प्राथमिकताहरुको पहिचान उपयुक्त थियो । त्यसैले यसलाई जनताले मन पराए र नेकपामाथि अपार विश्वास गरे । आफ्नो सार्वभौमसत्ताको उपयुक्त प्रतिनिधित्व कम्युनिष्ट पार्टीका जनप्रतिनिधिहरुले गर्न सक्छन् भन्ने जनविश्वास कम्युनिष्ट पार्टीबाट जनताले गरेको उच्च अपेक्षा पनि हो । तर, सरकार गठन भए यताको अवधिमा देखिएको उपलब्धि सन्तोषजनक छैन । सरकारको वार्षिक बजेटले जनतामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सकेन ।

प्रतिपक्षले विरोधका लागि विरोध गर्नु स्वभाविक हो । त्यसमाथि नेपाली काँग्रेसले नेकपाको विरोध गर्नु उसको “धर्म” हो । तर, कतिपय स्वतन्त्र विद्घान, वुद्धिजीवीहरु, पार्टीकै शुभचिन्तकहरू र राष्ट्रप्रति माया भएका व्यक्तिहरुको महत्वपूर्ण पंक्ति किन असन्तुष्ट भइरहेका छन् ? गम्भिर आत्मसमीक्षाको खाँचो छ ।

शुरूका दिनमा सरकारले कतिपय राम्रा कामहरूको शुरूवात ग¥यो, त्यसले जनतामा विश्वास पनि बढायो । तर कामको राम्रो परिणाम आउन सकेन । समय–समयमा सरकारले विभिन्न राम्रा निर्णय नगरेको होइन । तर विभिन्न विवादस्पद कर्म र अभिव्यक्तिहरूका कारण ती कामहरू छायाँमा पर्ने र कमजोरी बढी मात्रामा उजागर हुने स्थिति उत्पन्न भयो । सरकार र पार्टीबीचको समन्वय संस्थागत र व्यवस्थित हुन सकेको छैन । व्यक्तिकेन्द्रीत राजनीतिको प्रतिछायाँका रुपमा पार्टी–सरकार सम्बन्ध परिभाषित हुने अवस्था छ । फलस्वरूप, सरकारको लोकप्रियता समग्रमा घट्दै गएको देखिन्छ ।

सर्वसाधारण जनताका प्रतिक्रिया एवं स्वतन्त्र विद्वान, वुद्धिजीवी र लेखकहरूका अभिव्यक्तिहरुमा पनि यस्तो चिन्ता रहेको पाइन्छ । प्रतिपक्षले विरोधका लागि विरोध गर्नु स्वभाविक हो । त्यसमाथि नेपाली काँग्रेसले नेकपाको विरोध गर्नु उसको “धर्म” हो । तर, कतिपय स्वतन्त्र विद्घान, वुद्धिजीवीहरु, पार्टीकै शुभचिन्तकहरू र राष्ट्रप्रति माया भएका व्यक्तिहरुको महत्वपूर्ण पंक्ति किन असन्तुष्ट भइरहेका छन् ? गम्भिर आत्मसमीक्षाको खाँचो छ ।

यसो भनिरहँदा, सरकारले गरेका सबै निर्णय र काम–कारबाहीहरु खराब छन् वा सबैतिर कमजोरीहरु मात्रै छन् भन्ने तर्क गर्न खोजिएको कदापि होइन । सरकारले महत्वपूर्ण निर्णयहरू गरेको छ तर तिनको कार्यान्वयनको पाटो अत्यन्त कमजोर छ । काममाढिलासुस्ती छ । संघीय, प्रादेशिक र स्थानीय सरकार सबै तहमा कम्युनिष्ट पार्टीको गहन नेतृत्व छ । तर पनि आशातित प्रगति हुन सकेको छैन ।

हामी निर्वाचित भएको कारणले देशमा यी विषयमा यस्ता प्रगति भए भन्ने तथ्य स्पष्ट हुन सकेकोे छैन । कतिपय प्रगतिका सवालमा समय लाग्छ । तर, जनताको अपेक्षा दैनन्दिन जीवनमा विद्यमान समस्याहरुको समाधान तत्काल हुनुपर्ने हो । देशमा भ्रष्टाचार, कमिशनतन्त्र र घुसखोरी कायमै छ । कतिपय क्षेत्रमा यस्ता समस्या अझ संस्थागत हुँदैछन् ।

समृद्ध नेपाल र सुखी नेपालीको हाम्रो नारा ठीक छ । तर, व्यवहारले हामीलाई त्यतातर्फ जसरी अगाडि बढाउनुपर्ने हो, त्यसो हुन सकेको छैन । अर्कातर्फ, यस्तो महत्वपूर्ण र गम्भीर घडीमा पार्टीको भूमिका निस्तेजप्रायः छ । यसमा स्वभाविकता भन्दा बढी नियतका बाछिटाहरुले काम गरेका छन् । पार्टी र सरकारबीचका समन्वयात्मक तौरतरिकाहरुलाई अवमूल्यन गर्ने क्रम जारी छ । यस्तो अवस्था कायम हुने हो भने पार्टीको भूमिका र सरकारको प्रभावकारिता घट्ने मात्र नभई सिङ्गो मुलुक नै कमजोर बन्ने अवस्था आउँछ । हामी पराश्रित बन्दै जाने समय लम्बिदै जान्छ ।

विद्यमान समस्याहरु गहिरिँदै जाँदा देशको राष्ट्रियतासमेत खतरामुक्त हुन सक्दैन । यी सवालहरु नेकपा र वर्तमान सरकारको मात्र नभई तमाम नेपाली नागरिक सबैका लागि चासो र सरोकारका विषय हुन् । त्यसैले, यी सवालहरुमा सिंगो पार्टी पंक्ति, निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरु र मूलतः पार्टी नेतृत्वले गम्भीर ध्यान दिनु जरुरी छ । हामीसँग जनताको अपार साथ छ । हाम्रो पार्टीको जुझारु र रचनात्मक पंक्तिको प्रतिबद्धता र समर्पणलाई सही ढंगले परिचालित गर्न सक्ने हो भने हाम्रा सामू विद्यमान अवसरहरुलाई हामीले जनताको दैनिक जीवनका यथार्थ बनाउन सक्दछौं । रुपान्तरणको प्रक्रियालाई सही ढंगले वैचारिक, सांगठनिक र कार्यशैलीगत नेतृत्व प्रदान गर्न सके “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” को हाम्रो यात्रा सफल हुनेछ ।

प्रकाशित मिति : २३ माघ २०७५, बुधबार  ४ : ०७ बजे

आजका समाचार : लिङ्देनले रोष्टममै च्याते बजेट पुस्तिका, राहुलले छाडेको ठाउँमा प्रियंका उठ्ने

संसदीय समितिले थाल्यो छानबिन, बुझाइयो २० वटा समस्याग्रस्त सहकारीको फाइल

अमेरिकी पूर्वसभामुख पेलोसी भारतमा

काठमाडौं– अमेरिकी तल्लो सदनकी पूर्व सभामुख न्यान्सी पेलोसी २ दिने

बनेपामा शीत भण्डार निर्माण अलपत्र

काभ्रेपलाञ्चोक– बनेपामा निर्माण गर्ने भनिएको तीन सय मेट्रिक टन क्षमताको

मुगुको गमगढीमा प्रभु बैंकको ३०६औँ शाखा सञ्चालनमा

काठमाडौं– प्रभु बैंक लिमिटेडले आजबाट मुगुको छायानाथ रारा नगरपालिका,वडा नं.०२

विपद् व्यवस्थापनका लागि मिलेर अगाडि बढौँ : मुख्यमन्त्री सिंह

जनकपुर– मधेस प्रदेशका मुख्यमन्त्री सतिशकुमार सिंहले बालबालिकालाई विपद् व्यवस्थापनसम्बन्धी शिक्षा,