भारतविरुद्ध नेपालको शीतयुद्व ! | Khabarhub Khabarhub

भारतविरुद्ध नेपालको शीतयुद्व !



भारत प्रशासित कश्मीरको पुलावामामा भएको आतंकवादी आक्रमणपछि दक्षिण एशियाको माहोल तातिरहेका बेला भारतले पाकिस्तानविरुद्ध कुटनीतिक तथा अन्य कदम चाल्न थालेको छ । त्यसमध्ये भारतले सिन्धु नदीको पूर्वीबाट पाकिस्तानतर्फ बग्ने तीन नदिको पानीको आयतनलाई कम गरेको छ । त्यस्तै भारतको पक्षमा संयुक्त राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्ले पुलावामा आक्रमणको जिम्मा लिएको पाकिस्तानमा सक्रिय जैश ए मोहम्मदका नेता मसुद अजहरलाई कारबाही गर्नुपर्ने प्रस्ताव पारित गरेको छ । यसबाट भारतले पाकिस्तानमाथि विभिन्न तवरबाट दबाब दिइरहेको प्रतीत हुन्छ ।

भारतले पाकिस्तानबाट आयात गर्ने सामानहरुमा भारी भन्सार पनि बढाइदिएको छ भने पाकिस्तानबाट आउने अन्य सामग्रीको आयातमा पनि रोक लगाएको छ । पाकिस्तानविरुद्ध भारतका सामान्य व्यापारी तथा किसानहरु पनि खनिएका छन् । गुजरातबाट पाकिस्ताननर्फ निर्यात हुने तरकारी खासगरी टमाटरको निर्यात ठप्पप्रायः भएकाले पाकिस्तानमा टमाटरको मूल्य २० रुपैयाँबाट सय रुपैयाँ प्रतिकेजी भन्दा माथि पुगेको छ ।

राष्ट्रसंघले आतंकवादीलाई कारबाही गर भन्न सक्ने तर राष्ट्रसंघको जिम्मेवार सदस्य राष्ट्र नेपालले राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्ले भनेको कुरा पनि भन्न नसक्ने ? यो कुटनीतिक असावधानी हो कि हाम्रो कुटनीतिको लाइन नै यही हो ? कुटनीतिको लाइन नै यही हो भने भोलि हामी धेरै अफ्ठ्यारो परिस्थितिमा फस्न सक्छौँ ।

कश्मीरमा ४० जनाभन्दा धेरै सीआरपीएफका अर्धसैनिकको ज्यान जानेगरी भएको आतंकवादी आक्रमणपछि नेपालले दुःख त व्यक्त गर्यो तर आक्रमणकारी संगठन र त्यसका नेताविरुद्ध कारबाहीका लागि चाहिँ नेपालको कुटनीतिक क्षेत्रबाट आवाज उठेन । न त नेपालका प्रधानमन्त्रीले ट्वीटमार्फत् यस विषयको उठान गर्नुभयो, न त नेपाल सरकारको आधिकारिक वक्तव्यमा नै आतंकवादी संगठन र त्यसका नेतालाई कारबाहीको कुरा उठ्यो ।

राष्ट्रसंघले आतंकवादीलाई कारबाही गर भन्न सक्ने तर राष्ट्रसंघको जिम्मेवार सदस्य राष्ट्र नेपालले राष्ट्रसंघ सुरक्षा परिषद्ले भनेको कुरा पनि भन्न नसक्ने ? यो कुटनीतिक असावधानी हो कि हाम्रो कुटनीतिको लाइन नै यही हो ? कुटनीतिको लाइन नै यही हो भने भोलि हामी धेरै अफ्ठ्यारो परिस्थितिमा फस्न सक्छौँ । भारतविरुद्धको मोर्चाबन्दी नै हाम्रो अहिलेको कुटनीतिको लाइन हो भने त्यो प्रष्ट हुनुपर्छ । कतै यो भारतविरुद्ध शीतयुद्धको घोषणा त होइन नेपालको ?

नेपालले आतंकवादी आक्रमणको जिम्मा लिने संगठन र त्यसका नेतालाई संसारको जुनसुकै राष्ट्रमा भएपनि उमाथि कानूनसम्मत कारबाही हुनुपर्छ भनेर भन्न सक्नुपर्थो । जैश ए मोहम्मदका नेता मसुद अजहरलाई कारबाहीको माग गर्न नेपाल सरकालाई किन अफ्ठ्यारो ? जैश ए मोहम्मदले नेपालबाटै सन् १९९९ मा जहाज अपहरण गरी अफगानिस्तानको कन्दाहार पुर्‍याएर जहाजका यात्रुसित सट्टापट्टा गरेर भारत सरकारले मसुद अजहरलाई रिहा गरेको थियो ।

आज त्यही आतंकवादीले यस्तो आक्रमण गर्दा त्यसैलाई हामी कारबाहीको माग गर्न अफ्ठ्यारो मान्छौँ भने हाम्रो कुटनीति लाइन के हो ? गम्भीर सवाल खडा भएको छ । नेपाल सरकारले आतंकवादी संगठनलाई कारबाहीको माग गर्न नसक्दा कुनै न कुनै रुपमा हामी आतंकवादी संगठनसँग उभिएका त छैनौँ भन्ने संकेत जान्छ ।

हाम्रो समान दुरीको विदेश नीति रहेको बताइन्छ । भारत र पाकिस्तानबीच समान दुरीको विदेश नीति छ की असमान दुरीको विदेश नीति छ यो महत्वपूर्ण छैन, न्यायिक रुपमा आतंकवादीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनुपर्यो भनेर भन्न सक्नु महत्वपूर्ण कुरा हो, हामीले त्यो गर्न सकेनौँ । अहिलेको जमानामा समान दुरीको विदेश नीतिको कुरा आफैंमा हास्यास्पद छ । हामी किन यो पाखण्डमा फसिरहेका छौँ ?

उदाहरणका लागि न त जापानको विदेश नीति समान दुरीको छ न त उत्तर कोरियाको छ न त दक्षिण कोरियाको छ न त भियतनामको छ न लाओसको छ कुनै मुलुकको पनि समान दुरीको विदेश नीति छैन । न कम्बोडियाको छ, न पाकिस्तानको, न इरानको, न साउदी अरबको समान दुरीको विदेश नीति छ । जबसम्म यो सैद्धान्तिक पाखण्डमा फसेर हामी समान दुरीको विदेश नीति भनेर आफ्नो कुटनीतिक, आर्थिक र भौगिलोक वास्तविकताबाट हामी बाहिर जान्छौँ, तबसम्म हामीले श्रीलंका र मालदिभ्सको नियती भोग्नुपर्छ । त्यसकारण समान दुरीको विदेश नीति हाम्रा लागि सम्भव र व्यवहारिक छैन ।

भारततिर लागे चीनको दबाब खेप्न नसक्ने र चीततिर लागे भारतको दबाब झन खेप्न नसक्ने हाम्रो अवस्था छ । इतिहासमा निकै लामो समयदेखि चीनले यो कुरा बुझिआएको छ । भिमसेन थापाको पालादेखि चीनले नेपालका शासकहरुलाई दक्षिणका बादशाहहरुसँग मिलेर बस भन्ने सन्देश दिँदै आएको विभिन्न ऐतिहासिक चिठ्ठीपत्रमा देखिन्छ ।

हामी जुन भू–राजनीतिक अवस्थितिमा छाैं, हाम्रो रणनीतिक महत्व जुन छ, त्यसलाई मध्यनजर गरेर हामीले सबैलाई बराबरी हैसियत दियौँ भने हामी मुख्यगरी चीन, भारत र पश्चिमा मुलुकको भालेजुधाईमा हाम्रो सामाजिक व्यवस्थापन, राजनीतिक व्यवस्थापन, आर्थिक व्यवस्थापन र रणनीतिक व्यवस्थापन तहसनहस हुन्छ ।

भारततिर लागे चीनको दबाब खेप्न नसक्ने र चीततिर लागे भारतको दबाब झन खेप्न नसक्ने हाम्रो अवस्था छ । इतिहासमा निकै लामो समयदेखि चीनले यो कुरा बुझिआएको छ । भिमसेन थापाको पालादेखि चीनले नेपालका शासकहरुलाई दक्षिणका बादशाहहरुसँग मिलेर बस भन्ने सन्देश दिँदै आएको विभिन्न ऐतिहासिक चिठ्ठीपत्रमा देखिन्छ ।

पहिलो बेत्रावती सन्धीअन्तर्गत नेपालमाथि वाह्य आक्रमण भएका बेला वा नेपाल युद्धको अवस्थामा रहेका बेला आफूमाथिको युद्ध वा आफ्नैमाथि भएको आक्रमण सम्झेर चीनले नेपालसँगै सैनिक सहभागिता जनाउनुपर्नेथ्यो । त्यही सन्धीअनुसार त्यतिबेला भिमसेन थापाले चीनका बादशाहसँग सैनिक सहयोग मागे । तर, जवाफी पत्रमा चीनका बादशाहले भिमसेन थापालाई दक्षिणका बादशाहसँग मिल्न आग्रह गरे । त्यो त त्यतिबेलाको भाषा थियो ।

सन् १९६२ को युद्ध हुनुअघि नेपालमा बीपी कोइरालालाई भारतका नेहरुबाट ठूलो दबाब थियो । त्यो दबाबबाट पार पाउन बीपी कोइरालाले ईजरायललाई देशको मान्यता दिएर अमेरिकासँग रणनीतिक साझेदारी कायम गरिएको सन्देश दिएका थिए । त्यसपछि नेहरुले शक्तिमा कमजोर ठहरिएका राजा महेन्द्रलाई उचालेर सत्तापलट गराइदिएका थिए । त्यसैले समान दुरीको विदेश नीति हाम्रो चासोको विषय होइन ।

नेपालको विदेश नीति चीन र भारत केन्द्रित रहोस् भन्ने चीन चाहन्छ । केही वर्षअघि तत्कालीन चिनियाँ प्रधानमन्त्री ‘वेन जियाबाओ’ नेपाल भ्रमणमा आउँदा पनि बाबुराम भट्टराईलाई यस्तै सन्देश दिएका थिए । यसबाट बाहिरिएर अमेरिकाको इण्डो प्यासिफिक कमाण्डमा हाम्रो भूमिका वाञ्छित छ । अब हामी यतातिर लाग्यौँ भनेर तत्कालीन परराष्ट्रमन्त्रीले आफ्नो पार्टीको कुनै समितिमा भन्नु भएको कुरा समेत बाहिर आएका थिए– ‘चीन र भारतबाट हामीविरुद्ध प्रतिकार हुन्छ । हामी चीन र भारतकेन्द्रित भएर पश्चिमा शक्तिसँग टाढै बस्नुपर्छ ।’

सडक र समाजिक सञ्जालको उत्तेजनाको प्रभावमा परेर राज्य तथा कुटनीतिक संयन्त्रमा बसेका मानिसहरुले बोल्ने र काम गर्ने अवस्था आइरहेको छ, यसले हामीलाई दुर्घटनातर्फ धकेलीरहेको छ । अहिलेको भ्रमको विदेश नीतिमा रह्यौँ भने हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक द्वन्द्व उत्कर्षमा पुग्छ ।

कुनैपनि अन्तर्राष्ट्रिय रणनीतिक तथा राजनीतिक मुद्धामा हामी चीन र भारतबीचको रणनीतिक चासोसँग टकराव हुने किसिमले प्रस्तुत हुनु हुँदैन । तर, चीन र भारतबीचको टकरावको अवस्थामा हामी एउटा पक्ष लिन सक्दैनौँ भनेर हाम्रा छिमेकीलाई भन्न सक्नुपर्छ । हाम्रो आर्थिक तथा सामाजिक सम्बन्ध भारतसँग नजिक छ भन्ने वास्तविकतालाई चीनले राम्ररी बुझेको छ । तर यस्तो कुरा गर्यो भने त्यस्तो भन्ने मानिसलाई खुइल्याउने, दलाल भन्ने जुन उत्तेजनापूर्ण परिवेश निर्माण गरिएको छ, त्यसले अन्ततोगत्वा हामीलाई विघटनतर्फ लिएर जान्छ ।

सडक र समाजिक सञ्जालको उत्तेजनाको प्रभावमा परेर राज्य तथा कुटनीतिक संयन्त्रमा बसेका मानिसहरुले बोल्ने र काम गर्ने अवस्था आइरहेको छ, यसले हामीलाई दुर्घटनातर्फ धकेलीरहेको छ । अहिलेको भ्रमको विदेश नीतिमा रह्यौँ भने हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक द्वन्द्व उत्कर्षमा पुग्छ ।

अहिले क्षेत्रीय र जातीय द्वन्द्व छ । दुबै उत्तिकै खतरनाक छ । नेपालमा मार्क्सवादीहरुको निश्चित प्रयोजन छ । जबसम्म नेपालमा हिन्दुहरुको जनसंख्या ५० प्रतिशतभन्दा तल आउँदैन, तबसम्म यो स्थितीले निरन्तरता पाइरहन्छ र माक्र्सवादीहरु नेपालमा प्रोत्साहित भइरहन्छन् । आगामी जनगणनाको फाराममा कुनै धर्म नमान्ने वा नास्तिकको पनि कोलम हुनेछ । त्यहाँ हिन्दु समुदायका माक्र्सवादीहरुले आफूलाई नास्तिकको सूचिमा राख्नेछन् ।

त्यस्तै ॐकार परिवारका विभिन्न समूहहरु छन्, उनीहरुलाई बेग्लै पहिचानका लागि भड्काइएकै छ । भारतमा सम्हालिँदा–सम्हालिँदै पनि कर्णाटकका ‘लिंगायत’ समुदायलाई हिन्दू धर्मबाहिरका भनी बेग्लै धर्मको दर्जा दिइएको छ । जो शिवलाई आफ्ना भगवान् मान्छन् उनैलाई गैर हिन्दु भनिएको छ ।

नेपालमा पनि यस्तै हुनेछ । किराँतहरु, जो ॐकार परिवारका हुन्, शिवलाई नै मान्ने हुन्, उनीहरुको अलग पहिचान भएकै छ । नेपालका आदीवासीमध्येको सबैभन्दा ठूलो समूह थारु जातिका अगुवालाई राखेर हामी मधेशी पनि होइनौँ, हामी हिन्दु पनि होइनौँ भन्न लगाइएको छ । यसले हाम्रो साँस्कृतिक पहिचानलाई समाप्त पार्ने र फिलिपिन्स र दक्षिण कोरियाजस्तो बनाउने काम हुन्छ । यसका लागि बामपन्थीहरु उपयोगी हुन्छन् । अब त काँग्रस पनि पूर्ण रुपमा बामपन्थी भयो, कम्युनिष्ट कम्युनिष्ट नै भइहाले ।

त्यसैले हिन्दु संस्कृति मान्नेहरुको जनसंख्या ५० प्रतिशत भन्दा तल नपुगेसम्म बामपन्थीहरुको प्रयोजन यतिकै भइरहन्छ । नेपालमा हिन्दुहरुको जनसंख्या ५० प्रतिशत भन्दा कम भइसकेपछि अफ्रिकामा हराएजस्तै नेपालमा पनि बामपन्थीहरु हराउँछन् । त्यसबीच २ नम्बर प्रदेशलाई अलग गरियो भने त्यहाँबाट ठूलो हिन्दु जनसंख्या नेपालबाट अलग हुन्छ । त्यसबाट पनि पहाडको साँस्कृतिक जनसांख्यकीय परिवर्तन हुन्छ ।

दक्षिण एशियामा वि.स. ११०० देखि ठूलो नरसंहार भएको छ । रक्तपातपूर्ण नरसंहार बन्द भएपनि रक्तपातविहीन श्वेत नरसंहार शुरु भएको छ । हामी केही वर्षभित्र हामी हुनेछैनौँ । हामी फरक अनुहारसहित उनीहरुजस्तै हुनेछौँ । यसका लागि हाम्रो विदेश नीति उपयोग भएको छ । हाम्रो प्रतिक्रियात्मक संवेदना पनि प्रयोग भएको छ । पहिचानको मुद्धाबाट पहिचान नै समाप्त पार्न थालिँदैछ । अबको केही वर्ष भित्र नेपालका जातीय भाषिक समुदायको पहिचान सकिँदैछ । यो एकदमै खतरनाक अवस्था हो । यो स्थितीमा हाम्रो विदेश नीति यस्तै हुने हो भने हिन्दी उखान ‘आ बैल मुझे मार’ को अवस्था छ ।

अबको विकल्प कि त हामीले विकासको नाममा आफ्नो पहिचान सक्नतिर लाग्नुपर्यो । अमेरिकनहरुले दक्षिण कोरियाजस्तो बनाइदिन्छन्, त्यसमा समस्या छैन । अमेरिकनहरुले जहाँ गए त्यहाँको जिम्मा लिएर त्यो ठाउँ बनाएकै छन् । अर्को विकल्पमा हामी हाम्रा दुई छिमेकीसँग मिलेर तेश्रो शक्तिलाई टाढै राखेर हाम्रो विदेश नीति बनाउनुपर्यो । तर, जुन हिसाबमा पश्चिमा साँस्कृतिक उन्माद नेपालमा सामाजिक परिपाटीका रुपमा विकसित हुँदैछ, त्यसले यो सहज देखिन्न ।

औषत वा औषतभन्दा माथिल्ला परिवारको महत्वकांक्षा गोराहरुको देशमा पाइला टेक्नु नै भएपनि सामाजिक रुपमा कति सहज÷असहज हुन्छ थाहा छैन । तर हामी अफ्ठ्यारो अवस्थामा छौँ । साँस्कृतिक अतिक्रमणको चरमसीमा आउन बाँकी नै छ । साँस्कृतिक अतिक्रमणको नीति उनीहरुले अङ्गीकार नगरेको भए नेपालमा मार्क्सवादी— मार्क्सवादी मात्रै नभएर बामपन्थीहरुको यो स्तरको बर्चश्व हुँदैनथ्यो ।

यसबाट सचेतना बढ्दै गएपछि कुनै पनि जातीय भाषिक समूहको जागरुक र सानो ‘प्युरिटन’ समूह विकसित हुनेछ । जोरास्टारी र यहुदीहरुको यस्तै समूह छ । जागरुक तर सानो प्युरिटन समूहतर्फ हामी उन्मुख हुँदैछौँ । धनबलका आधारमा यहुदीहरुको प्रभुत्व त उच्च नै छ, तर साँस्कृतिक रुपमा त उनीहरु सानो ‘प्युरिटन’ समूहमा सीमित छन् । त्यही स्थिति नेपालमा पनि देखिरहेको छ, भारतमा पनि ढिलोचाँढो यो स्थिति नआउला भन्न सकिन्न ।

सभ्यताको द्वन्द्व अन्तर्गत व्यापक रुपमा एघारौँ शताब्दीदेखि आजसम्म रक्तपातपूर्ण नरसंहारको अवस्थामा आइरएको छ । रक्तपातपूर्ण नरसंहार इस्लाम धर्मले शुरु गर्यो, पछि त्यो रक्तपातपूर्ण नरसंहार साँस्कृतिक प्रभुत्वभन्दा राजनीतिक र आर्थिक लाभका लागि अङ्ग्रेजहरुबाट उपयोग भयो । तर, अब यो श्वेत नरसंहार साँस्कृतिक प्रभुत्वका लागि उपयोग हुने संभावना बढेर गएको छ ।

विविधतालाई एउटै मालामा उन्ने साँस्कृतिक वा भावनात्मक सम्बन्ध राख्ने एउटा साझा सुत्र हुँदैन भने त्यो देश एक रहन सक्दैन । यो राजनीतिशास्त्रको सामान्य सिद्धान्त हो ।

यता चीनमा सि जिन्पिङ चाहिँ यसबाट सचेत नै देखिएका छन् किनभने विभिन्न अध्ययन अनुसन्धानहरुले यस्तै स्थितिमा नास्तिकहरुलाई बढाउने काम भयो भने नास्तिकताको आधारमा चीनमा ईसाई धर्म मौलाउँछ र १५–२० वर्षपछि उदार हुनेबित्तिकै चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो ईसाई मुलुक बन्छ भन्ने देखाएका छन् । यसबाट सि जिन्पिङ सजग भएको देखिन्छ ।

मोदी आफैँ सजग छन्, त्यसैले त उनीविरुद्ध यत्रो खेदो खन्ने काम भइरहेको छ । पहिले भारतको एकताको सुत्र काँग्रस पार्टी थियो । अन्न दुराईदेखि दिएर बङ्गालका भीसी रोयसम्म, गुजरातका पट्टेल मोरराजी देसाईसम्म उनले एउटै जेलमा बसेर एउटै भान्साको रोटी खाएका थिए । सबै जातीय भाषिक समूहका उनीहरुबीच एउटा संवेदनात्मक सम्बन्ध थियो । आज त्यो पुस्ता सकिसकेपछि तीनीहरुबीच संवेदनात्मक सम्बन्ध हुनुपर्ने कुनै मुद्धा काँग्रेससँग रहेन । यत्रो ठूलो विविधतालाई एउटै मालामा उन्ने साँस्कृतिक वा भावनात्मक सम्बन्ध राख्ने एउटा साझा सुत्र हुँदैन भने त्यो देश एक रहन सक्दैन । यो राजनीतिशास्त्रको सामान्य सिद्धान्त हो । यही अवस्थामा साँस्कृतिक राष्ट्रवादका आधारमा कन्याकुमारीलाई अमरनाथसँग, द्वारिकालाई कामक्षसँग जोड्ने काम साँस्कृतिक नेताका रुपमा मोदीले गरेका छन् ।

साँस्कृतिक राष्ट्रवादीको वर्चश्व भयो भने दक्षिण एशियाको जनसंख्यालाई स–साना टुक्रामा विभाजन गर्ने र आफ्नो नियन्त्रणमा लिने पश्चिमाको रणनीति सफल हुँदैन । त्यो सफल बनाउनका लागि साँस्कृतिक राष्ट्रवादको धारलाई वा दक्षिण एशियामा साँस्कृतिक पुनर्जीवनको धारलाई कमजोर बनाउनुपर्यो । नोपालमा त्यसलाई मार्क्सवादीमार्फत् कमजोर बनाइयो । भारतमा कोमार्फत् कमजोर बनाइन्छ ? त्यहाँपनि नवउदारवादी समाजवादीहरु अथावा काँग्रेसलाई नै उपयोग गर्नेहोलान् । अहिले त मानवअधिकार समूह छ । खतरनाक मनोवैज्ञानिक बम जस्तै अवस्था छ ।

प्रकाशित मिति : १४ फाल्गुन २०७५, मंगलबार  ८ : १६ बजे

बजेटको अघिल्लो दिन अन्तिम २ मिनेटमा बढ्यो नेप्से, कारोबार ४ अर्ब नजिक 

काठमाडौं– नेपाल स्टक एक्सचेञ्ज (नेप्से) आगामी आर्थिक वर्षको बजेटको अघिल्लो

ठाकुरमोहनमाथि कुटपिट गर्नेलाई उन्मुक्ति, ज्ञानेन्द्र शाहीको आपत्ति

काठमाडौं– प्रतिपक्षी राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) ले केन्द्रीय सदस्य ठाकुरमोहन

गालीले गले महजोडी : मदनकृष्ण रोए, हरिवंश भावुक भए

काठमाडौं– नागरिकता प्रकरणमा गत जेठ ८ गते थापाथलीस्थित केन्द्रीय कार्यालयबाटै

गृहमन्त्री लामिछानेविरुद्ध सर्वोच्चमा रिट, निलम्बन गर्न माग

 काठमाडौं– उपप्रधान एवं गृहमन्त्री रवि लामिछानेविरुद्ध सर्वोच्च अदालतमा रिट दर्ता

‘पुजार सार्की’ले जापानमा नयाँ रेकर्ड कायम गरेको वितरकको दाबी

काठमाडौं- फिल्म ‘पुजार सार्की’ जापानका दर्शकलाई देखाउन नायक पल शाह