काठमाडौँ– कञ्चनपुर जिल्लाको कृष्णपुर नगरपालिका–१ का वडाध्यक्ष मोहनबहादुर बस्नेतले छोरीचेली जोगाउनकै लागि पक्की छाउगोठको अनुमति दिनुपर्ने अवस्था रहेको बताएका छन् ।

गएको शनिबार राति कृष्णपुर–१ मा २८ वर्षीया कमला दमाईको सर्पदंशबाट छाउगोठमै ज्यान गएपछि तत्कालका लागि छोरीचेलीलाई मृत्युको मुखबाट जोगाउन पक्की छाउगोठको अनुमति दिनुपर्ने वडाध्यक्ष बस्नेतले बताएका हुन् ।

खबरहबसँग कुरा गर्दै उनले भने, ‘छाउपडीलाई कानुनले चिन्दैन तर जनप्रतिनिधिले पक्की छाउगोठको कुरा गर्दा विरोध पक्कै होला । तर काठमाडौँमा बसेर छाउपडीको विरोध गरेजस्तो सजिलो छैन । गाउँमा रुढीवादी परम्पराले गाँजेको मानिसलाई सम्झाउन कानुन मात्रै पर्याप्त छैन ।’

शहरबजारका शिक्षित परिवारले समेत महिनावारीलाई सामान्य मानेको अवस्था छैन । छाउगोठमा नबसे पनि शहरमासमेत बार्ने चलन छ । देवीदेवता छुन नहुने, पकाएको नखाने, पूजापाठमा सहभागी नहुने अवस्था छ ।

वडाध्यक्ष बस्नेत भन्छन्, ‘गाउँमा परम्परावादी, गरिबी, अशिक्षा र चेतनाको अभाव छ । स्वभाविक रुपमा उनीहरुलाई देउता रिसाउने कुरा सत्य होइन भनेर सम्झाउन त्यति सजिलो छैन । तर शहरमा यथावत छ भन्दैमा छाउगोठ जगेर्नामा आफू नलागेको उनी बताउँछन् । यसैसन्दर्भमा बस्नेतसँग गरिएको कुराकानीको अंशः

पक्की छाउगोठ भनेको के हो ? आधुनिक छाउगोठको विकल्पले कुप्रथालाई निरन्तर दिँदै जाने हो ?

वडाले बालमैत्री स्थानीय शासन सञ्चालनमार्फत् काम गरिरहेको छ । अन्य विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी संघसंस्था लागिरहेकै छौँ । यर्समार्फत् ८–१० छाउगोठ हिजै (असार २९) मा भत्काइएको छ । अझै अन्य छाउगोठहरू भत्काउने तयारीमा छौँ ।

स्थानीयहरूसँग सहकार्य गरेर काम गरिरहेका छौँ । अभियान चलाउँदा–चलाउँदै पनि मानिसहरूले अटेर गरेका छन् । देउता बिग्रन्छ भनेर अनुनय–विनय गर्छन् । हामीलाई निमिट्यान्न हुने गरी हटाउन मुस्किल परिरहेको छ ।

बिजुलीबत्ती, पङ्खा लगाएर सुत्ने व्यवस्था गर्ने, घाट लगाएर र झुल लगाएर सुत्ने व्यवस्था गर्नेजस्ता कुरा कानुनले मान्दैन तर गाउँमा बसेर आम मानिससँग काम गर्न त्यति सजिलो छैन । प्रथाको कुरा छ । उनीहरुको देउताको कुरा छ ।

गाउँमा सबै मान्छे आर्थिक रुपले बलिया छैनन् । घरै पक्की छैन । छाउगोठ कसरी पक्की बनाउने हो ? रुढीवादीले गाँजेको समाजलाई छिट्टै परिवर्तन गर्न गाह्रो छ ।

सरकारले वर्षौंदेखि छाउपडी हटाउने कार्यक्रम गरिरहेको छ । तर तपाईंकै वडामा हालै युवतीले छाउगोठमा ज्यान गुमाइन् ?

तीन वर्षदेखि हामीले अभियान चलाएर रोक्ने प्रयास गरिरहेका छौँ । छाउगोठ पटकपटक भत्काएका छौँ तर फेरि बनाइहाल्छन् । विशेषगरी यस क्षेत्रमा अछाम जिल्लाबाट बसाइँ आएकाहरूले छाउगोठलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । उनीहरूले धेरै अटेर गरिरहेका छन् । भत्काइदिए पनि तुरुन्तै बनाइहाल्छन् ।

मृत्यु हुने युवती बसाइँ आएकी हुन् ?

हाल ज्यान गुमाउने युवती लामो समय भारतमा बसेकी हुन् । केटाकेटीलाई पढाउने भनेर केही महिनाअघि नेपाल आएकी हुन् । कमाएर राम्रो पक्की घर भएकी उनलाई महिनावारीमा छाउगोठ बस्नुपर्छ भनेर छिमेकीले सिकाइदिएछन् ।

पहिले छाउगोठ बारेकी युवती होइनन् । छिमेकीले भनिदिएर, देउताको डर मानेर टाउको पनि राम्रोसँग छिराउन नमिल्ने छाउगोठमा सुत्न गइछन् । नेपालमा आएर देखासिकी गरेको देखिन्छ । देखासिकी गर्दा २८ वर्षकी युवतीले ज्यानै गुमाउनुप¥यो ।
छाउगोठविरुद्ध कार्यक्रम भइरहेको छ । भत्काइरहेका छौँ । तर बसाइँसराइ आउनेले भनेको मानिरहेका छैनन् । यदि देउता रिसाउने हो भने पनि पूजाकोठामा र भान्साकोठामा रोक्नु तर घरबाहिर नपठाउनु भनेका छौँ । घरभित्रैको एक सुरक्षित कोठालाई नै महिनावारी हुँदा सुत्ने बस्ने गराउन भनेका छौँ ।

जनचेतनाको कार्यक्रम गर्दा पनि सुधार नआएपछि, अब कसरी काम गर्न सकिन्छ ?

१० दिनभित्र छाउगोठ भत्काउने भनेर सूचना जारी गरेका छौँ । कच्ची घरमा पनि पाली हुन्छ । त्यही पालीलाई व्यवस्थित छाउगोठ बनाउने विकल्प दिनुपरेको छ । यदि भनेको कुरामा अटेर गरेमा वडाले दिने १० हजार जरिवाना गर्छौँ, भनेका छौँ ।

स्थानीय सरकारले दिने सेवासुविधाबाट वञ्चित गर्छौँ भनेर चेतावनी दिएका छौँ । बालमैत्री स्थानीय शासन कञ्चनपुर वडा नम्बर १ मा सुरु गरेका छौँ । जसको पहिलो काम छाउपडी हटाउने नै छ । टोलटोलमा सहभागी भएर धामीझाँक्रीलगायत सबैलाई आमन्त्रित गरेर परामर्श गर्ने गरेका छौँ ।

महिनावारीमा घरभित्रै बस्ने वातावरण बनाउन, धामीझाँक्रीले पनि रुढीवादी कुरा नअँगानुस् । सबैले आ–आफ्नो तर्फबाट सकरात्मक पहलको लागि हातेमालो गर्नुस् भनेर आग्रह गरेका छौँ ।