नेपाल सांस्कृतिक र धार्मिक पर्वले भरिएको देश हो । यहाँका पर्वले धार्मिक आस्था मात्र नभई सामाजिक सम्बन्ध, सांस्कृतिक पहिचान र जीवनशैलीलाई प्रभावित गर्छन्। यस्ता पर्वमध्ये तीज एक अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण पर्व हो, विशेष गरी महिलाका लागि। प्रायः भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको तृतीयामा पर्ने हरितालिका तीज हिन्दु धर्मावलम्बीले भगवान शिव र देवी पार्वतीलाई समर्पित गर्दै मनाउँछन्। तर यस पर्वको महत्त्व केवल महिलासँग सीमित छैन; यसले परिवार, समाज र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि जोड्ने काम गर्छ।

तीजको पौराणिक कथा
पौराणिक कथाअनुसार, देवी पार्वतीले भगवान शिवलाई पतिका रूपमा पाउने संकल्प गर्दै कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनले आफ्नो जीवन पूर्ण रूपले भगवान शिवको भक्ति र समर्पणमा अर्पण गरेकी थिइन्। उनको अटल भक्ति र लगनशीलताको कारण भगवान शिव प्रसन्न भए र उनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरे। यही कारणले, महिलाले पार्वतीको भक्ति र समर्पणको प्रतीकको रूपमा व्रत बस्ने परम्परा सुरु भएको हो । तीजको व्रतलाई प्रायः विवाहित महिलासँग मात्र जोडेर बुझिन्छ, तर वास्तविकतामा यो पर्व अविवाहित युवतीहरूका लागि पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। विवाहित महिलाहरूले आफ्नो श्रीमानको दीर्घायु, स्वास्थ्य र दाम्पत्य जीवन सुखमय होस् भन्ने कामनासहित व्रत बस्छन् भने अविवाहित युवतीहरूले भगवान शिवजस्तै आदर्श पति पाउनको लागि यो व्रत गर्ने परम्परा छ।

तीज पर्वका प्रमुख दिन
दर खाने दिन
तीज सुरु हुने अघिल्लो दिनलाई ‘दर खाने दिन’ भनिन्छ। यस दिन महिला दिदीबहिनी, साथीभाइ र परिवारसँग भेला भएर विभिन्न परिकार खाँदै रमाइलो गर्छन्। यस दिन सांस्कृतिक मेलमिलाप, गफगाफ र नाचगानका माध्यमले परिवार र समाजमा नजिकिन सहयोग गर्ने अवसरको रूपमा मानिन्छ। महिलाहरू दिनभर नृत्य, गीत र भजनमा व्यस्त रहन्छन्। यस दिनको रमाइलो पछि महिलाहरू व्रत बस्न तयार हुन्छन्।

मुख्य दिन – निर्जला व्रत
तीजको मुख्य दिन महिला निर्जला व्रत बस्छन्। यस दिन उनीहरूले रातो साडी, रातो चुरा, टिका र गहनाले आफैंलाई विशेष रूपले सजाउँछन्। विवाहित महिला आफ्नो पतिलाई दीर्घायु, स्वास्थ्य र खुशीको कामना गर्दै व्रत बस्छन् भने अविवाहित युवतीले भविष्यमा राम्रो पति पाउने आशा व्यक्त गर्छन्। महिला मन्दिरमा पुगेर भगवान शिव–पार्वतीको पूजा, भजन, कीर्तन र नृत्यमार्फत आफ्नो भक्ति प्रकट गर्छन्।

ऋषि पञ्चमी
तीजपछिको दिनलाई ऋषि पञ्चमी भनिन्छ। यस दिन महिला सप्तऋषिको पूजा गरेर पापमोचनको विधि पूरा गर्छन्। मासिक चक्रका दोष र असुचिता नष्ट हुने विश्वासका कारण यो दिन महत्वपूर्ण मानिन्छ।

पुरुषको भूमिका
तीज केवल महिलाको व्रत मात्र नभई परिवार र समाजलाई नजिक ल्याउने पर्व पनि हो। घरका पुरुष सदस्यहरूले पूजा र दर खाने तयारीमा सहयोग गर्छन्। दाजुभाइहरूले दिदीबहिनीलाई भेटेर दर खुवाउने, स्वागत गर्ने र रमाइलो गर्ने चलन अझै प्रचलित छ। यसले दाजुभाइ-दिदीबहिनीबीचको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउने काम गर्छ।
पुरुषले महिलाको व्रत र भक्ति सम्मान गर्ने परम्परा यस पर्वमा देखिन्छ, जसले परिवारिक र सामाजिक सम्बन्धमा मेलमिलापको भावना बढाउँछ।

सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व
तीज धार्मिक मात्र नभई सामाजिक र सांस्कृतिक दृष्टिले पनि अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । लोकगीत, नृत्य र तीज गीतमार्फत महिलाले आफ्नो व्यक्तिगत पीडा, सामाजिक अन्याय र जीवनका अनुभव व्यक्त गर्ने अवसर पाउँछन् । यसले महिलालाई आफ्नो भावना प्रकट गर्ने, सामाजिक चेतना जगाउने र एकता सुदृढ गर्ने सशक्त माध्यमको रूपमा काम गर्छ । यसै कारण तीज केवल धार्मिक पर्व नभई महिला सशक्तीकरण र सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा पनि चिनिन्छ ।

भौगोलिक विविधता
नेपालका विभिन्न भूभागमा तीज मनाउने शैली फरक-फरक देखिन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा पशुपतिनाथ, भगवान शिवका मन्दिरमा ठूलो भीड लाग्छ। तर ग्रामीण भेगमा, महिला गाउँघरका मन्दिर, पोखरी वा नदी किनारमा पुगेर पूजा गर्छन्। तराई क्षेत्रमा, विशेषगरी मधेसका जिल्लामा लोकगीत र नृत्यको विशेष महत्व रहन्छ। हिमाली क्षेत्रका समुदायमा तीजलाई स्थानीय गीत र परम्परागत वेशभूषासँग जोडेर मनाउने चलन छ। यसरी तीजले सम्पूर्ण नेपालभरि धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताको झलक प्रस्तुत गर्छ।

आधुनिक दृष्टिकोण
समयसँगै तीजको पर्व मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ। पहिले यो पर्व घरधुरी र मन्दिरसम्म सीमित थियो भने अहिले शहरका सार्वजनिक स्थल, सांस्कृतिक कार्यक्रम, पार्टी प्यालेस र अनलाइन कार्यक्रमसम्म फैलिएको छ। आधुनिक गीत, कार्यक्रम र नृत्य लोकप्रिय भए पनि पारम्परिक पूजा, व्रत र भजनको महत्व कम भएको छैन। कतिपयले तीजको मौलिकता हराउँदै गएको, बढ्दो भड्किलो खर्च र फजुल खर्ची बढेको जस्ता आलोचना पनि गर्छन्। तर पर्वले दिने धार्मिक भक्ति, परिवार र सामाजिक सम्बन्धमा मेलमिलाप, महिला एकता र उमंगको महत्व अझै जीवित छ।

तीजका गीत केवल मनोरञ्जनका लागि नभई सामाजिक र सांस्कृतिक शिक्षाका माध्यम हुन्। गीतमा वैवाहिक जीवनका चुनौती, सामाजिक अन्याय, प्रेम, श्रम र महिलाको संघर्ष प्रकट हुन्छ। लोकगीत र तीज गीतमा ग्रामीण जीवनका झलक, संस्कार र भौगोलिक परिप्रेक्ष्य झल्किन्छ। नृत्यमा समूहमा सहभागिता, सामूहिक उत्साह र मनोरञ्जनसँगै भावनात्मक अभिव्यक्ति पनि देखिन्छ।

एकताको प्रतीक तीज
तीज पर्व केवल महिलाको व्रत मात्र नभई धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक मेलमिलाप र सामाजिक एकताको प्रतीक हो। यस पर्वले नेपाली समाजमा महिलाको भक्ति र समर्पणलाई मात्र होइन, परिवार र समुदायबीचको सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउँछ। विवाहित महिला आफ्नो श्रीमानको दीर्घायु र वैवाहिक सुखका लागि व्रत बस्छन् भने अविवाहित युवतीले भविष्यमा आदर्श जीवनसाथी पाउने आशामा व्रत गर्छन्, जसले महिला सशक्तिकरण र भावनात्मक आत्मनिर्भरतालाई प्रोत्साहन दिन्छ।

त्यसैगरी, पुरुषको सहयोग, दाजुभाइ-दिदीबहिनीको मेलमिलाप र समुदायको सहभागीकरणले तीजलाई व्यक्तिगत मात्र नभई सामूहिक पर्वको रूप दिन्छ। भौगोलिक विविधता, लोकगीत, नृत्य र परम्परागत अभ्यासहरूले यस पर्वलाई नेपालभरि सांस्कृतिक सम्पदाको अमूल्य भाग बनाएका छन्।

समयसँगै आधुनिक शैली र प्रविधिको समावेश भए पनि तीजको मूल उद्देश्य-भक्ति, आस्था, पारिवारिक प्रेम र सामाजिक एकता-अझै जीवित छ। यसले न केवल महिलाहरूको आस्था र सामाजिक सशक्तिकरणलाई प्रोत्साहित गर्छ, तर नेपाली सांस्कृतिक र परम्परागत जीवनलाई पनि उजागर गर्छ।

तीज केवल एक पर्व होइन, तर नेपाली समाज र संस्कृतिको जीवित प्रतिनिधित्व हो, जसले धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई पुस्तौंदेखि अर्को पुस्तामा पुर्‍याउने महत्त्वपूर्ण माध्यमको रूपमा काम गर्दछ।