नुवाकोट- गत बुधबार बिहान नुवाकोटको विदुरमा रहेको त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयमा अरू दिनजस्तै चहलपहल थियो। कक्षा चलिरहेका थिए। विद्यार्थीहरू पढिरहेका थिए। कोही प्रार्थनाको तयारीमा थिए, कोही कक्षाकोठातर्फ जाँदै थिए।
विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीको संख्या १ हजार ६ सय ४३ थियो। त्यसबेला नहुँदा पनि १४ सय हाराहारी विद्यार्थी हाजरि थिए ।
तर त्यो बिहान केही मिनेटमै सबै कुरा बदलियो।
माथिल्लो तटीय क्षेत्रबाट आएको एउटा फोनले विद्यालयको नियमित दिनलाई अचानक जीवन र मृत्युबीचको दौडमा बदलिदियो। त्रिशूली नदीमा असाधारण रूपमा ठूलो बाढी आउँदै गरेको खबर विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीले पाए।
रसुवागढीस्थित भोटेकोशी हुँदै भीषण बाढी आएको पहिले सूचना आयो, त्यसपछि अभिभावक विद्यालयमै आइपुगे। माथिल्लो क्षेत्रमा बाढीले ठूलो क्षति गरेको र पानी तीव्र गतिमा तलतर्फ आउँदै गरेको जानकारी पाएपछि दवाडीले धेरै सोच्ने समय पाएनन्।
उनले विद्यालय खाली गर्ने निर्णय गरे।
घण्टी बज्यो। शिक्षकहरूलाई विद्यार्थी बाहिर निकाल्न भनियो। विद्यालयमा रहेका विद्यार्थीलाई तत्काल माथिल्लो तथा सुरक्षित स्थानतर्फ पठाइयो। बसबाट आउने विद्यार्थीलाई बाटोमै रोक्न र फर्काउन सम्पर्क गरियो।
केही मिनेटमै विद्यालय खाली भयो।
र त्यसको केही समयपछि त्रिशूलीको उर्लिएको भेल विद्यालय परिसरमा पस्यो।
जहाँ केही बेरअघि विद्यार्थीहरू थिए, त्यही ठाउँलाई बाढीले माटो, ढुंगा, बरफ र भग्नावशेषको बगरमा परिणत गरिदियो। तीनतले विद्यालय भवनसहित विद्यालयका अन्य संरचना समेत बाढीले बगायो।
विद्यालय रहेन। तर विद्यार्थीहरू बाँचे।
यही कारण अहिले त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक राजेन्द्र दवाडीको नाम नेपालमा मात्रै होइन, अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा समेत चर्चामा छ।
‘पहिले बच्चा बचाऊँ, विद्यालय पछि बनाउँला’
दवाडीका लागि त्यो बिहान कुनै असाधारण दिनजस्तो थिएन। उनी कक्षामै थिए। तर सूचना आएपछि परिस्थिति कति गम्भीर छ भन्ने बुझ्न उनलाई केही मिनेट मात्रै लाग्यो।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमका अनुसार करिब ९०० विद्यार्थी त्यस समयमा विद्यालय परिसरमा थिए। थप सयौँ विद्यार्थी विद्यालयतर्फ आउँदै थिए। दवाडीले तत्काल विद्यालयको घण्टी बजाएर सबैलाई सुरक्षित स्थानतर्फ जान निर्देशन दिए। बस चालकहरूलाई फोन गरेर विद्यार्थी लिएर विद्यालयतर्फ नआउन भनियो।
एकपछि अर्को सूचना आउँदै थियो। पानी बढिरहेको थियो। त्रिशूलीको आवाज नजिकिँदै थियो।
त्यो अवस्थामा एउटा गलत निर्णयले सयौँ बालबालिकाको जीवन जोखिममा पार्न सक्थ्यो।
तर दवाडीले जोखिम लिएनन्।
उनले विद्यार्थीलाई विद्यालयमै राखेर ‘बाढी आउँछ कि आउँदैन’ भनेर पर्खिएनन्। खतरा निश्चित हुनुअघि नै विद्यार्थीलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्याउने निर्णय गरे।
त्यही निर्णय अहिले १ हजार ६ सय ४३ विद्यार्थीको जीवनसँग जोडिएको छ।
१५ मिनेटपछि विद्यालय इतिहास बन्यो
विद्यार्थीहरू सुरक्षित उचाइतर्फ पुगेको केही समयमै बाढी विद्यालय परिसरमा पस्यो।
त्यो दृश्य दवाडी र शिक्षकहरूले माथिल्लो ठाउँबाट हेर्नुपर्यो।
आफूले वर्षौँदेखि पढाएको विद्यालय उनीहरूकै आँखाअगाडि नदीको भेलमा हराउँदै थियो।
कक्षाकोठा थिएनन्। पुस्तकालय थिएन। कार्यालय थिएन। विद्यार्थी बस्ने डेस्क–बेन्च थिएनन्। कागजात र शैक्षिक सामग्री सबै बाढीमा मिसिए।
तर विद्यार्थीहरू सुरक्षित थिए।
दवाडीले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसँग विद्यालय गुमाएको पीडा व्यक्त गरेका छन्। उनी विद्यालय पुनः सुरक्षित स्थानमा निर्माण गर्नुपर्ने पक्षमा छन्।
यो घटनाले एउटा कठोर सत्य पनि देखाएको छ।
कहिलेकाहीँ विपद् आउनुअघि मानिससँग तयारीका लागि घण्टा हुँदैन, केही मिनेट मात्रै हुन्छ।
ती केही मिनेटमा गरिएको निर्णय नै जीवन र मृत्युबीचको फरक बन्न सक्छ।
हेडसरको अन्तर्राष्ट्रिय चर्चा
राजेन्द्र दवाडीको यो निर्णय अहिले अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको विषय बनेको छ।
भारतका प्रमुख सञ्चारमाध्यमदेखि बेलायत र अमेरिकासम्मका सञ्चारमाध्यमले उनको तत्काल निर्णय र विद्यार्थी उद्धारको कथा प्रकाशित गरेका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाहरूले उनलाई सयौँ बालबालिकाको जीवन जोगाउने प्रधानाध्यापकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
तर दवाडी स्वयं भने आफूलाई ‘नायक’ मान्न तयार छैनन्।
उनका लागि त्यो आफ्नो जिम्मेवारी थियो।
विद्यालयको प्रधानाध्यापकका रूपमा उनले गर्नुपर्ने काम नै विद्यार्थीलाई बचाउनु थियो।
तर संकटको त्यो क्षणमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने निर्णय नै असाधारण साहस बन्न पुग्यो।
भारतीय राजदूतले भेटे हेडसर
दवाडीको यही साहसको प्रशंसा गर्दै नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवले मंगलबार उनलाई भेटेका छन्।
राजदूत श्रीवास्तवले दवाडीसँग भेटेर विपद्को केही क्षणअघि लिएको उनको निर्णयका कारण १ हजार ६ सयभन्दा बढी विद्यार्थीको जीवन जोगिएको भन्दै उनको प्रशंसा गरेका हुन्।
यो भेटमा एउटा अर्को संयोग पनि जोडिएको छ।
दवाडीले विद्यार्थी जोगाएको विद्यालयको नयाँ भवन भारत सरकारको सहयोगमा निर्माण भएको थियो। त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको नवनिर्मित भवनको उद्घाटन २०७९ साउनन १७ गते गरिएको थियो । विद्यालयको नयाँ भवन करिब २ करोड ५० लाख रुपैयाँ लागतमा निर्माण भएको भवनको थियो।
भारतीय राजदूतावासका द्वितीय सचिव प्रशान्त कुमार सोना र जिल्ला समन्वय समिति नुवाकोटका प्रमुख राजिन्द्र विक्रम सिंह ठकुरीले भवनको उद्घाटन गरेका थिए ।
त्यसबेला प्रधानाध्यापक दुवाडीसहित त्रिशूलीबासीमा खुसीको बेग्लै लहर थियो। तर अहिले उनै दवाडी सहयोगको हात फैल्याउँदै भारतीय राजदूत श्रीवास्तवकहाँ पुगेका छन् ।
त्यसबेला यो भवन भारत–नेपाल विकास सहकार्य कार्यक्रम अन्तर्गत भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा २ करोड ५० लाखको लागतमा सामुदायिक विकास परियोजनाको रुपमा उक्त भवनको निर्माण गरिएको थियो । यो विद्यालयमा ६० प्रतिशत छात्रा थिए।
भारतको ‘हाई इम्प्याक्ट कम्युनिटी डेभलपमेन्ट प्रोजेक्ट’अन्तर्गत बनेको उक्त भवन विद्यालयका लागि नयाँ शैक्षिक पूर्वाधारको प्रतीक थियो।
तर तीन वर्ष नपुग्दै त्रिशूलीको भेलले त्यो संरचना नै बगाइदियो।
भारतको सहयोगमा बनेको भवन, अब पुनः सहयोगको आशा
विद्यालयको इतिहास भने नयाँ भवनभन्दा धेरै पुरानो छ।
त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको स्थापना सन् १९५१ मा भएको थियो। त्रिशूली जलविद्युत् परियोजनाका लागि नेपाल आएका भारतीय इन्जिनियर के.आई. सिंहले विद्यालयको डिजाइन गरेको इतिहाससमेत विद्यालयसँग जोडिएको छ।
२०७९ सालमा भारत सरकारको आर्थिक सहयोगमा निर्मित नयाँ भवनले पुरानो विद्यालयलाई आधुनिक पूर्वाधार दिएको थियो। उद्घाटनमा भारतीय दूतावासका द्वितीय सचिव प्रशान्त कुमार सोना र जिल्ला समन्वय समिति नुवाकोटका तत्कालीन प्रमुख राजिन्द्र विक्रम सिंह ठकुरी सहभागी थिए।
भारत सरकारको ‘आजादीका अमृत महोत्सव’ अन्तर्गत नेपालमा अघि बढाइएका ७५ सामुदायिक परियोजनामध्ये यो विद्यालय भवन पनि एक थियो।
अब त्यही विद्यालय पुनः निर्माण गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
विद्यालयका प्रधानाध्यापक दवाडीले यसअघि विपद्का बेला भारतले नेपाललाई सहयोग गर्दै आएको स्मरण गर्दै पुनः विद्यालय निर्माणमा सहयोगको आशा व्यक्त गरेका छन्।
विद्यालय बचेन, दुई कर्मचारी पनि फर्किएनन्
विद्यार्थीहरू सुरक्षित भए पनि त्यो बिहान पूर्ण रूपमा सुखद भने रहेन।
विद्यालयका केही कर्मचारी तथा शिक्षक भने बेपत्ता भएका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले विद्यालयका कर्मचारी तथा शिक्षकसम्बन्धी फरक विवरण दिएका छन्। स्थानीय विवरणअनुसार कार्यालय सहयोगी र निम्न माध्यमिक तहका सामाजिक शिक्षक सन्तोष परियार सम्पर्कविहीन छन्।
विद्यालय खाली गराउने क्रममा विद्यार्थीको जीवन जोगिए पनि केही कर्मचारी आफ्ना सामान, घर वा विद्यालयतर्फ फर्किएको हुनसक्ने बताइएको छ।
यसले विपद्को अर्को कठोर पक्ष देखाउँछ।
कहिलेकाहीँ अरूलाई बचाउने क्रममा पनि मानिस आफैँ जोखिममा पर्न सक्छ।
अब विद्यार्थी कहाँ पढ्ने ?
विद्यालयको भवन बग्यो। कक्षाकोठा बगे। शैक्षिक सामग्री बगे। विद्यार्थीका किताबदेखि विद्यालयका महत्वपूर्ण कागजातसम्म नष्ट भए।
तर अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न छ, ‘यी बालबालिकाको पढाइ कहिले र कहाँबाट सुरु हुन्छ ?’
विपद् व्यवस्थापनको तत्काल चरणमा जीवन बचाउनु पहिलो प्राथमिकता हो। त्यसपछि अस्थायी आश्रय, खाद्यान्न र स्वास्थ्य सेवा आउँछन्।
तर केही हजार विद्यार्थीको शिक्षा रोकिएपछि त्यसको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ।
त्यसैले अब त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालयको पुनर्निर्माण केवल एउटा भवन बनाउने विषय होइन।
यो १ हजार ६ सयभन्दा बढी बालबालिकाको भविष्य पुनः जोड्ने काम हो।
र त्यो भवन कहाँ बनाउने भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। नदीको बहाव, बाढीको सम्भावित जोखिम, भूगोल र भविष्यको विपद्लाई ध्यानमा राखेर सुरक्षित स्थानमा विद्यालय निर्माण गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ।
विद्यालयको भग्नावशेषमा उभिएका हेडसर
आज दवाडीका अगाडि दुई तस्वीर छन्।
एउटा, विद्यालयको पुरानो तस्वीर।
अर्को, बाढीपछि त्यही ठाउँको तस्वीर।
पहिलो तस्वीरमा बालबालिकाको आवाज सुनिन्छ। दोस्रो तस्वीरमा त्रिशूलीको बहाव देखिन्छ।
विद्यालय बगेको छ। उनको घरसमेत बाढीले बगाएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
तर उनीसँग एउटा सन्तोष छ।
विद्यालय बचेन, तर विद्यार्थीहरू बचे।
बाढीले भवन, डेस्क, किताब र वर्षौँको संरचना बगाउन सक्यो। तर त्यो बिहान प्रधानाध्यापकले केही मिनेटभित्र गरेको निर्णय बगाउन सकेन।
त्यो निर्णय अहिले एउटा विद्यालयको कथा मात्र होइन।
यो विपद्का बेला सूचना कति महत्वपूर्ण हुन्छ, नेतृत्व कति निर्णायक हुन्छ र केही मिनेटको सही निर्णयले कति जीवन बदल्न सक्छ भन्ने नेपालको एउटा जीवित उदाहरण बनेको छ।
र त्यसैले भारतीय राजदूत उनलाई भेट्न पुगेका छन्। हेडसरको अगाडि अहिले फेरि अर्को जिम्मेवारी छ। यसपटक विद्यार्थी बचे, अब उनीहरूको विद्यालय फेरि उठाउने जिम्मेवारी आएको छ।
प्रतिक्रिया