नेपालले सूक्ष्म रुपले एउटा ऐतिहासिक उपलब्धि हासिल गरिसकेको छ । आर्थिक वृद्धि, पूर्वाधार, रोजगारी वा राजनीतिक स्थिरता जस्ता गम्भीर विषयमा होइन, नेपालले हासिल गरेको वास्तविक सफलता के हो भनेर कसैले प्रश्न गर्‍यो भने आधुनिक नेपालमा सबैजना या त विश्लेषक भएका छन्, या इन्प्ल्युन्सर वा यी मध्ये एक बन्ने अभ्यासमा छन् । प्रश्न यो होइन कि तपाईंको विचार के छ, प्रश्न यो हो, तपाईं किन विश्लेषक बन्न पछि परिरहनु भएको छ ।

नेपालमा विश्लेषक बन्न धेरै कुरा चाहिँदैन । एउटा स्मार्टफोन, राम्रोसँग चार्ज गरिएको डेटा प्याक र आत्मविश्वास काफी छ । क्यामेरा अन गरेपछि ज्ञान आफैं डाउनलोड हुन्छ । शैक्षिक डिग्री त वैकल्पिक भइसकेको छ । अनुभवको त कुरै नगरौ । चुप बस्नु त नेपाली समाजमा अज्ञानताको प्रमाण बन्न थालेको छ । यदि तपाईंले जनतालाई केही “बुझाइरहनुभएको” छैन भने, तपाईं स्पष्ट रूपमा अयोग्य ठहरिनुहुन्छ । होस गर्नुस् हैन ।

एक समय थियो, मानिस भन्थे– “विज्ञहरूले के भन्छन्, सुनौँ ।” आज विज्ञहरू फेसबुकमा आफनो विद्वता देखाउनेले के सोचे वा के भने भनेर पर्खिरहेका हुन्छन् भनेर भन्यो भने अनुपयुक्त नहुने अवस्था छ ।

फेसबुक वा अन्य सोसल मिडियामा विश्लेषकको भूमिका खेल्नु पनि आत्मविश्वास हो । जब वरिष्ठ नेताहरू आलोचना सुन्न नपरे झैँ गर्दै “जनता हाम्रो साथमा छन्” भनेर सबै प्रश्न टारिदिन्छन्, तब तथ्य आफैं किनारामा पर्छन् ।

पूर्वप्रधानमन्त्री इतिहास, उपाख्यान र दर्शन मिसाएर, घण्टौँ बोल्छन्, तर सोधिएको प्रश्नको चाहिँ खासै जवाफ दिन रुचाउँदैनन्, त्यसपछि जनता एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न बाध्य हुन्छन्– देशमा इमान्दारीको साँच्चै खडेरी परेको रहेछ ।

धेरैबेर बोल्नुस्, मानिसले तपाईंलाई थाहा छ भनेर मानिहाल्छन् । नेपालमा रूपान्तरण हेर्न लायक छ । बिहान रिल स्क्रोल गर्दै उठेको मान्छे एक्कासी “ब्रेकिङ न्यूज” मा ठोक्किन्छ र सर्वोच्चका न्यायाधीशभन्दा बढी संविधान बुझेको अनुभूति गर्न थाल्छ ।

धेरैबेर बोल्नुस्, मानिसले तपाईंलाई थाहा छ भनेर मानिहाल्छन् । नेपालमा रूपान्तरण हेर्न लायक छ । बिहान रिल स्क्रोल गर्दै उठेको मान्छे एक्कासी “ब्रेकिङ न्यूज” मा ठोक्किन्छ र सर्वोच्चका न्यायाधीशभन्दा बढी संविधान बुझेको अनुभूति गर्न थाल्छ । दिउँसोसम्म उसले अर्थशास्त्रीलाई सच्याइरहेको हुन्छ । साँझसम्म भने, एक पटक दोहामा फ्लाइट चेन्ज गरेको भरमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको व्याख्या गरिरहेको हुन्छ । समग्रमा आत्मविश्वास नै नयाँ योग्यता बनेको छ ।

नेपालमां बहस धेरै हुने गर्दछ– यो मेरो व्यक्तिगत धारणा । पञ्चायत, जनआन्दोलन, गृहयुद्ध हरेक चुनाव र हरेक सरकार ढल्दा हामीले बहस ग¥यौं । बहसको कहिले खडेरी लागेन । किनकि बहस हाम्रो स्वभावमा छ । फरक यति मात्र हो, पहिला बहसको अन्त्य हुन्थ्यो । चिया सकिन्थ्यो । पसल बन्द हुन्थ्यो । मान्छे घर फर्किन्थे । अब बहस कहिल्यै सकिँदैन । यो केवल रिफ्रेस हुन्छ । लामो समयसम्म, निरर्थक बहस ।

चिया पसल अब लाइभस्ट्रीम स्टुडियो बनेको छ । सबैभन्दा ठूलो स्वर भएका काका वा मामा वा दिदीको माइक्रोफोनमा स्तरोन्नति भइसकेका छन् । फरक केवल पहुँचको हो । पहिले दस जनाले सुनेको कुरा अब दस हजारले सुन्छन्, हेर्छन्, तर बहसको गहिराई भने उही स्तरमै वा सतहीमा अड्किएको हुन्छ।

बुझ्न के पर्छ भने सामाजिक सञ्जालले यो संस्कृतिको जन्म दिएको होइन, यसले परिपूर्ण बनाएको हो । नेपाली कति छिटो अनुकूलन गर्छन् भन्ने कुरा साँच्चै प्रशंसनीय छ । संकट पर्छ र केही मिनेटमै फेसबुक टाइमलाइन “विश्लेषण” ले भरिन्छ । सबै विश्लेषक बनिदिन्छन् । जब काठमाडौँले प्रत्यक्ष नबोल्ने, र आफैं अपडेट पोस्ट गर्ने मेयर पायो, सन्देश स्पष्ट भयो– अब शासन पनि देखिनुपर्छ । बोल्नुपर्छ । ट्रेन्ड हुनुपर्छ ।

बालेन शाह केवल मेयर बनेनन्, उनी अवधारणाको प्रमाण बने। क्यामेरा भएको अधिकार, प्रेस विज्ञप्तिभन्दा बलियो हुनसक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भयो । त्यसपछि सबैले संस्था जस्तै बोल्ने अभ्यास सुरु गरे ।

बालेन शाह केवल मेयर बनेनन्, उनी अवधारणाको प्रमाण बने। क्यामेरा भएको अधिकार, प्रेस विज्ञप्तिभन्दा बलियो हुनसक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भयो ।

नेपालको डिजिटल ब्रह्माण्डमा गति वा स्पीड नै सबैथोक हो । ढिलो भयो भने तपाईं गलत ठहरिनुहुन्छ, चाहे तथ्य तपाईंको पक्षमा किन नहोस् । चुनाव आयो कि सबैजना रणनीतिकार बन्छन् । मोबाइल स्क्रिनमै कोरिएका रेखाचित्रहरूबाटै सिट बाँडफाँड व्याख्या गरिन्छ ।

मतगणनाको भविष्यवाणी ज्योतिषजस्तै गम्भीरतासाथ गरिन्छ । अनुमान मिलेन भने केही फरक पर्दैन । अर्को चुनाव त आइहाल्छ । कुनै नेताले आत्मविश्वासका साथ “ऐतिहासिक जनादेश” को घोषणा गर्छन् र साँझसम्म नतिजा उल्टिन्छ । देशले फेरि एउटा पाठ सिक्छ, गलत भविष्यवाणीको कुनै मूल्य हुँदैन ।

आर्थिक संकट आयो कि सबैजना अर्थशास्त्री बन्छन् । मुद्रास्फीति भ्रष्टाचार, एक मन्त्री वा एउटा विदेशी षड्यन्त्रको नाममा सजिलै व्याख्या गरिन्छ । इन्धन महँगियो भने टिप्पणीकार वा विशेषज्ञहरू निस्किहाल्छन् । रेमिट्यान्सको तथ्याङ्क आयो भने राष्ट्रवादले अचानक अंकगणित सिकिहाल्छ ।

कुनै एक अर्थमन्त्रीले टेलिभिजनमा शान्त स्वरमा “अर्थशास्त्र भावनाले चल्दैन” भन्न खोजे । इन्टरनेटले असहमति जनायो । अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व सुरु भयो कि नेपालले रातारात विश्व मामिला विज्ञ उत्पादन गर्छ । सीमा, सन्धि र युद्ध, हिजोसम्म चासो नदिएका विषय रातारात गहिरो व्यक्तिगत मुद्दा बन्छन् ।

नेपाली आत्मविश्वाससाथ पक्ष रोज्छन्, अनि अन्त्यमा भन्छन्– नेपाल त न्युट्ल नै बस्नुपर्छ ।

आर्थिक संकट आयो कि सबैजना अर्थशास्त्री बन्छन् । मुद्रास्फीति भ्रष्टाचार, एक मन्त्री वा एउटा विदेशी षड्यन्त्रको नाममा सजिलै व्याख्या गरिन्छ । इन्धन महँगियो भने टिप्पणीकार वा विशेषज्ञहरू निस्किहाल्छन् ।

भिडियोहरु उत्साहपूर्वक सेयर हुन्छन् । तथ्यहरू लचिला बनाइन्छन् । भावनाहरू अडिग रहन्छन् । यसैबीच, झनै चाखलाग्दो विषय । इन्फ्युलेन्सर बन्नु देशकै सबैभन्दा प्रोफेसनल करियर विकल्प बनेको छ । जहाँ क्षमता पुरस्कृत हुँदैन र परिश्रमले स्थायित्वको ग्यारेन्टी दिँदैन, त्यहाँ एल्गोरिद्म निष्पक्ष देखिन्छ । यसलाई तपाईंको जात, थर वा पहुँचसँग मतलब हुँदैन । यसले एउटै प्रश्न सोध्छ– मान्छे रोकिन्छन् कि स्क्रोल गर्छन् ?

रोकिन चाहनुहुन्छ भने तपाईं इन्फ्लेन्स हुनुभयो । तर, कहिलेकाहीँ वास्तविकतासँग सम्बन्ध तोड्नुपर्छ । यो बेइमानी होइन, यो डिजिटल युगमा बाँच्ने कला हो ।

एक समय सावधानीपूर्वक लेख लेख्ने वा बोल्ने पत्रकार पनि अहिले थम्बनेलमा चिच्याइरहेका छन् । एक समय मौन रहने शिक्षाविद्हरू पनि प्यानलमा बोल्न थालेका छन्, आत्मविश्वासका साथ । प्रणालीले सबैलाई एउटै कुरा सिकाउँछ- अनुकूलन गर, नत्र भिडमा हराउँछौ ।
यसरी विश्लेषक र इन्फ्ल्युन्सर अन्ततः एउटै व्यक्ति बन्छन् ।

नेपाली सार्वजनिक बहसको सबैभन्दा शक्तिशाली वाक्य अहिले यही हो– “यो त मेरो व्यक्तिगत विचार हो ।” यसले सबै कुरा माफी दिन्छ । तथ्य बिगार्न सकिन्छ । प्रतिष्ठा भत्काउन पनि मिल्छ । अनि आपत्ति आयो भने सजिलो उत्तर तयार हुन्छ, विचार मात्र त हो ।
विचारहरू, देखिन्छ, जिम्मेवारीभन्दा माथि तैरिन्छन् ।

राजनीतिज्ञहरूले पनि खेल बुझिसकेका छन् । शासन अब नीति होइन, प्रदर्शन हो । भाषण क्लिक भयो भने सफल । मौनता रणनीति हो, आक्रोश छनोट । कुनै नेता अपमानजनक कुरा भन्छन् र पछि “गलत व्याख्या भयो” भन्छन् । राजनीति सामग्री बनेको छ, सामग्री राजनीति ।
नागरिकहरू सहभागीभन्दा बढी टिप्पणीकार बनेका छन् । बैठकमा किन जाने ? स्टाटस लेखे पुग्छ । कागजात किन पढ्ने ? कसैले रिसाएर सारांश बनाइदिएकै छ । लाइभ गएपछि व्यवस्थित गर्नुपरेजस्तो किन लाग्दैन ?
त्यसैले, भन्न मन लाग्छ , नेपाल उदासीन छैन ।

नेपाल अत्यधिक ईन्गेज्ड छ, सबै कोणबाट । यो कोलाहलमा सबैभन्दा बढी हराएको कुरा धैर्य र गहिराइ हो । व्यवसायिक पत्रकार अझै छन् । अनुसन्धानकर्ता अझै छन् । सोचेर बोल्ने मानिस अझै छन् । तर क्यामेरामा सोच्नु कमजोरी जस्तो देखिन्छ ।

चर्को स्वरले ज्ञानलाई जित्छ नेपालमा । भाइरलले प्रमाणलाई विस्तारै, विशेषज्ञता नै शंकास्पद बन्छ । व्यंग्य सजिलै लेखिन्छ, तर परिणाम गम्भीर हुन्छ ।

एल्गोरिद्‍मलाई प्राथमिक्तामा राख्नेहरुको जमात पनि त कम छैन यहाँ । त्यसैले चर्को स्वरले ज्ञानलाई जित्छ नेपालमा । भाइरलले प्रमाणलाई विस्तारै, विशेषज्ञता नै शंकास्पद बन्छ ।
व्यंग्य सजिलै लेखिन्छ, तर परिणाम गम्भीर हुन्छ ।

विडम्बना, सबैजना आफू फरक भएको ठान्छन् । सबैलाई लाग्छ, समस्या अरू हुन् । लेख अरूकै लागि हो । तर, वास्तवमा नेपाललाई देखावटी होइन, विचार चाहिएको छ । सही देखिनु भन्दा सही हुन खोज्ने संस्कार चाहिएको छ ।

विश्लेषकहरू बढिरहनेछन् । इन्फु्ल्यन्सरहरु फैलिरहनेछन् । टाइमलाइन भरिरहनेछन् । कतै, रिंग लाइट र कमेन्ट सेक्शनभन्दा टाढा, वास्तविक समाधान चुपचाप पर्खिरहनेछन् । सायद, मौनतामा ।