काठमाडौं– नेपाल धितोपत्र बोर्डले नेपालको प्राथमिक पुँजी बजारलाई आधुनिक, प्रविधिमैत्री र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको प्रतिस्पर्धी बनाउन ‘नेपालको प्राथमिक पुँजी बजार विकास सम्बन्धी श्वेतपत्र, २०८३’ सार्वजनिक गरेको छ । 

बोर्डले पुँजी बजारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, वर्तमान अवस्था र भविष्यको मार्गचित्र समेटेर तयार पारेको यस दस्ताबेजले प्राथमिक बजारमा गुणात्मक रूपान्तरण ल्याउने लक्ष्य राखेको छ ।

विसं. १९९४ मा विराटनगर जुट मिल्स र नेपाल बैंक लिमिटेडले साधारण सेयर बिक्री गरेबाट नेपालको पुँजी बजारले यात्रा सुरु गरेको थियो । बोर्डका अनुसार आर्थिक वर्ष २०५०र५१ देखि २०८३ असार मसान्तसम्ममा प्राथमिक बजारमार्फत ७ खर्ब ६५ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी पुँजी परिचालनका लागि स्वीकृति दिइएको छ ।

तथ्याङ्कअनुसार हालसम्म ८० लाख ११ हजार हितग्राही खाता र ७० लाख ८० हजार भन्दा बढी ‘मेरो शेयर’ खाता सञ्चालनमा रहेका छन् । यो कुल जनसंख्याको करिब २६ प्रतिशत सहभागिता हो ।

श्वेतपत्रले हालको सार्वजनिक निष्कासन प्रणालीमा केही गम्भीर संरचनागत कमजोरीहरू औँल्याएको छ । जसमा आईपीओमा हुने अत्यधिक माग, गोलाप्रथा बाट शेयर बाँडफाँट गर्नुपर्ने बाध्यता र निश्चित मूल्य प्रणालीका कारण बजारमा आधारित मूल्य अन्वेषण हुन नसक्नु प्रमुख रहेका छन् ।

पुँजी बजार अझै पनि व्यक्तिगत लगानीकर्तामा बढी निर्भर रहेको र संस्थागत लगानीकर्ताको भूमिका कमजोर रहेको निष्कर्ष बोर्डको छ । यसलाई सुधार गर्न ‘योग्य संस्थागत लगानीकर्ता’ र ‘एङ्कर लगानीकर्ता’ को प्रभावकारी सहभागिता बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ ।

बोर्डले आगामी दिनमा कार्यान्वयन गर्ने गरी विभिन्न रणनीतिक सुधारहरू प्रस्ताव गरेको छ

१. बुक बिल्डिङ प्रणालीको सुदृढीकरण : सार्वजनिक निष्कासनमा वैज्ञानिक मूल्य निर्धारणका लागि बुक बिल्डिङलाई थप पारदर्शी र प्रभावकारी बनाइनेछ ।
२. एङ्कर लगानीकर्ता : ठूला निष्कासनमा आत्मविश्वास जगाउन निष्कासन खुल्नुअघि नै निश्चित अवधिका लागि लगानी प्रतिबद्धता जनाउने योग्य संस्थागत लगानीकर्ताको व्यवस्था गरिनेछ ।
३. डिजिटल आइपिओ इकोसिस्टम : ‘इन्ड-टु-इन्ड’ डिजिटल आइपिओ प्रणाली, ई-केवाइसी, र विद्युतीय विवरणपत्रको पूर्ण कार्यान्वयन गरिनेछ ।
४. नियमनमा परिवर्तन : हालको ‘दस्ताबेजमा आधारित’ नियमनलाई परिवर्तन गरी ‘जोखिममा आधारितु र ‘सूचना प्रवाहमा आधारित’ नियमन प्रणाली अपनाइनेछ ।
५. क्षेत्रगत योग्यता : जलविद्युत, पूर्वाधार र स्टार्टअप जस्ता फरक प्रकृतिका कम्पनीका लागि छुट्टाछुट्टै निष्कासन योग्यता मापदण्ड तयार गरिनेछ ।

कार्यान्वयनको मार्गचित्र

साथै, श्वेतपत्रले सुधारका कार्यहरूलाई तीन चरणमा विभाजन गरेको छ । पहिलो चरण १ वर्षमा विद्यमान ऐन, नियमावली र निर्देशिकाको पुनरावलोकन तथा कानूनी संशोधन गर्ने, दोस्रो चरणमा २ वर्षभित्रमा डिजिटल आइपिओ प्लेटफर्म विस्तार, ई-केवाइसी एकीकरण र संस्थागत क्षमता सुदृढीकरण गर्ने र तेस्रो चरणमा ५ वर्ष भित्रमा पूर्ण बजार आधारित मूल्य निर्धारण, विदेशी संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता र उन्नत बजार विकास गर्ने स्वेतपत्रमा उल्लेख छ ।

बोर्डले सन् २०३५ सम्ममा नेपालको प्राथमिक बजारलाई अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यासअनुरूप सञ्चालन हुने गरी विकास गर्ने ‘प्राथमिक बजारको दीर्घकालीन विकास भिजन’ अघि सारेको छ । यस भिजनले राष्ट्रिय बचतलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा परिचालन गरी देशको दिगो आर्थिक वृद्धिमा योगदान पुऱ्याउने लक्ष्य राखेको छ ।

बोर्डले यो श्वेतपत्र केवल आइपिओ प्रक्रिया परिवर्तनका लागि मात्र नभई, नेपालको वित्तीय प्रणालीलाई सन्तुलित र आधुनिक बनाउने रणनीतिक वित्तीय पूर्वाधारको रूपमा विकास गर्न ल्याएको दाबी गरेको छ ।