निधारमा सप्तरङ्गी टीका, गलामा दोहोरो छड्के सयपत्रीको माला र शिरमा सयपत्रीकै पगरी लगाएर गाउँटोल घुम्दै देउसी–भैलो खेल्ने चाड भाइटीका (तिहार) लाई केवल एउटा धार्मिक कर्मकाण्ड वा पौराणिक कथाका रूपमा मात्र हेर्नु यसको सम्पूर्ण महत्वलाई सीमित गर्नु हो ।

वैदिक साहित्यमा यम–यमीको संवादले नातासम्बन्ध र मर्यादाको प्राचीन विमर्श प्रस्तुत गर्छ भने पौराणिक परम्परामा यम–यमुनाको आख्यानले दाजुभाइ–दिदीबहिनीको आत्मीयतालाई धार्मिक मान्यता प्रदान गर्छ । नेपाली समाजले यसलाई सप्तरङ्गी टीका, मखमली माला, दुबो, ओखर, दियो र विशेष पूजाविधिमार्फत आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक पहिचान दिएको छ ।

आधुनिक विज्ञानले पनि यस पर्वमा निहीत केही सामाजिक पक्षको महत्त्व पुष्टि गर्ने आधार प्रदान गरेको पाइन्छ । पारिवारिक सम्बन्ध, भावनात्मक सहयोग, सामाजिक एकता र आत्मीयताले मानिसको मनोसामाजिक स्वास्थ्यमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । तर, यसको अर्थ परम्पराका सबै धार्मिक दाबी वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित छन् भन्न चाहिँ खोजिएको होइन ।

भाइटीकाको वास्तविक वैज्ञानिक तथा मानवीय महत्व दाजुभाइको निधारमा टीका लगाउँदा आयु बढ्नुमा मात्र होइन, एकअर्काको जीवनप्रति चासो राख्ने, दुःखमा साथ दिने, सम्मान गर्ने र जीवनभर सम्बन्ध कायम राख्ने सामाजिक संस्कार निर्माण गर्नुमा छ । जहाँ सम्बन्ध राम्रो हुन्छ, त्यहाँ स्वस्थता रहन्छ भन्ने विश्वास राख्न सकिन्छ ।

भाइटीका : निधारको टीकाभन्दा गहिरो सम्बन्धको संस्कार
मानिस सामाजिक प्राणी हो । उसको जीवन केवल व्यक्तिगत अस्तित्वमा सीमित हुँदैन, परिवार, नाता, सम्बन्ध, सामाजिक उत्तरदायित्व र सामूहिक अनुभूतिले उसको जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन् । यही मानवीय सम्बन्धलाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्ने माध्यमहरूमध्ये संस्कार र संस्कृति पनि हुन् । नेपाली समाजमा मनाइने भाइटीका यस्तै एउटा विशिष्ट सांस्कृतिक पर्व हो, जसले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, दीर्घायुको कामना, पारस्परिक सम्मान र जीवनभरको सम्बन्धलाई धार्मिक तथा सामाजिक मान्यता प्रदान गरेको छ ।

भाइटीकालाई सामान्यतया दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, माला पहिरÞ्याउने, मिठाइ तथा परिकार खुवाउने र दाजुभाइले उपहार दिने पर्वका रूपमा बुझिन्छ । तर, यसको वास्तविक अर्थ यति मात्र होइन । यसको धार्मिक पृष्ठभूमि, पौराणिक आख्यान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध, मनोवैज्ञानिक प्रभाव र सामाजिक मूल्यलाई केलाउने हो भने यो पर्व मानवीय सम्बन्धको संरक्षण र निरन्तरतासँग जोडिएको गहिरो जीवनदर्शनका रूपमा देखिन्छ ।

वैदिक परम्परामा यम र यमीको सम्बन्ध
भाइटीकाको प्राचीन धार्मिक पृष्ठभूमि खोज्दा ऋग्वेदको दशम मण्डल, दशौँ सूक्तमा वर्णित यम र यमीको संवाद उल्लेखनीय छ । ऋग्वेद (१०.१०) मा विवस्वान्का सन्तान यम र यमीबीच संवाद प्रस्तुत गरिएको छ । यस संवादमा यमीले यमसँग दाम्पत्य सम्बन्धको प्रस्ताव राख्छिन्, तर यमले त्यसलाई अस्वीकार गर्छन् । यसलाई नातासम्बन्ध, मर्यादा र आचरणको प्राचीन वैदिक विमर्शका रूपमा अध्ययन गरिन्छ ।

ऋग्वेदको दशौँ मण्डलको दशौँ सूक्तमा रहेको यम–यमी संवादलाई आधुनिक वैदिक अध्येताहरूले पनि विशेष महत्त्वका साथ अध्ययन गरेका छन् । जर्मन वैदिकविद् माइकल विट्जेलले वैदिक साहित्यको ऐतिहासिक तह र त्यसको अध्ययनमा भाषा, पाठ तथा ऐतिहासिक सन्दर्भको महत्त्व औँल्याएका छन् । यसैगरी, एच. डब्ल्यु. बोडेविट्जले सन् २००९ मा प्रकाशित आफ्नो अनुसन्धानमा यम–यमी संवादको विस्तृत व्याख्या गरेका छन् ।

उक्त संवादमा यमीले वंश निरन्तरताका लागि आफ्ना जुम्ल्याहा दाजु यमसँग सम्बन्धको प्रस्ताव राखे पनि यमले त्यसलाई अस्वीकार गरेका छन् । यसले प्राचीन वैदिक आख्यानमा नातासम्बन्ध, नैतिक मर्यादा र सामाजिक निषेधबारे गहिरो विमर्श रहेको देखाउँछ । तर, यस संवादलाई आज प्रचलित भाइटीका पर्वको प्रत्यक्ष उत्पत्ति वा प्रमाण मान्न सकिँदैन । यसलाई दाजुभाइ–दिदीबहिनीको सम्बन्धसम्बन्धी वैदिक सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका रूपमा बुझ्नु बढी तथ्यसम्मत हुन्छ ।

यहाँ एउटा तथ्यगत भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ । ऋग्वेदमा आजको स्वरूपको भाइटीका, सप्तरङ्गी टीका वा दिदीबहिनीको घरमा गएर भोजन गर्ने विधिको प्रत्यक्ष वर्णन छैन । त्यसैले भाइटीका ऋग्वेदकालदेखि अहिलेको यही स्वरूपमा मनाइँदै आएको थियो भन्न मिल्दैन । तथापि यम–यमीको संवादले भाइटीकासँग जोडिएको पौराणिक परम्पराको प्राचीन सांस्कृतिक पृष्ठभूमि बुझ्न सहयोग गर्छ ।

यमद्वितीयाको पौराणिक आख्यान
भाइटीकाको उत्पत्तिसँग जोडिएको प्रचलित पौराणिक कथा यमराज र यमुनाको हो । स्कन्द पुराणको वैष्णव खण्डअन्तर्गत कार्तिकमास माहात्म्यमा वर्णित आख्यानअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई पटकपटक घरमा आउन निमन्त्रणा गरेकी थिइन् । तर, मृत्युका देवता यमराज आफ्नो जिम्मेवारीका कारण बहिनीको निमन्त्रणा स्वीकार गर्न सकेका थिएनन् ।

अन्ततः कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमराज बहिनी यमुनाको घर पुगे । यमुनाले दाजुको स्वागत, सत्कार र भोजन गराइन् । बहिनीको आतिथ्यबाट प्रसन्न यमराजले वरदान माग्न आग्रह गरे । यमुनाले हरेक वर्ष यही दिन दाजु आफ्नो घरमा आउनुपर्ने र यस दिन बहिनीको हातबाट भोजन गर्ने दाजुभाइको कल्याण हुनुपर्ने वरदान मागिन् । यमराजले पनि त्यसलाई स्वीकार गरे ।

यसरी कार्तिक शुक्ल द्वितीयालाई यमद्वितीया भनिएको धार्मिक मान्यता छ । यही आख्यानसँग दाजुभाइको दीर्घायु, सुरक्षा र दिदीबहिनीको सम्मान गर्ने परम्परा जोडिएको छ । यस कथाको मूल सन्देश मृत्युको भयबाट मुक्ति पाउनु मात्र होइन । जीवनका अनेक जिम्मेवारीबीच पनि पारिवारिक सम्बन्धलाई समय दिनुपर्छ, दिदीबहिनीको आत्मीयता स्वीकार गर्नुपर्छ र सम्बन्धलाई व्यवहारबाट जीवन्त राख्नुपर्छ भन्ने हो ।

सप्तरङ्गी टीका : प्रकृतिको विविधता र सांस्कृतिक प्रतीक
भाइटीकाको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष सप्तरङ्गी टीका हो । रातो, पहेँलो, सेतो, हरियो, नीलो, सुन्तला र बैजनी रङले सजिएको टीकालाई शुभता, समृद्धि, शान्ति, शक्ति र दीर्घायुको प्रतीक मानिन्छ । केही धर्मशास्त्रीय व्याख्यामा पाँच रङको टीकाको परम्परा पनि पाइन्छ । त्यसैले सात रङ नै प्राचीन शास्त्रले अनिवार्य गरेको थियो भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

विज्ञानको दृष्टिले सेतो प्रकाशमा विभिन्न तरङ्गदैधर््यका प्रकाश समावेश हुन्छन् । प्रिज्मबाट प्रकाश पार गर्दा विभिन्न रङमा विभाजन भएको देख्न सकिन्छ । इन्द्रेणीमा देखिने रङलाई सात समूहमा वर्गीकरण गर्ने प्रचलन पनि यही प्रकाश विज्ञानसँग सम्बन्धित छ ।

तर, निधारमा सात रङको टीका लगाउँदा विशेष जैविक शक्ति उत्पन्न हुन्छ, शरीरका चक्र सक्रिय हुन्छन् वा आयु बढ्छ भन्ने स्थापित वैज्ञानिक प्रमाण नभए पनि स्थापित मान्यता चाहिँ अवश्य हो । टीकाको वास्तविक सांस्कृतिक महत्त्व यसले व्यक्त गर्ने शुभकामना, आत्मीयता र सम्मानमा निहित छ । रङले मानिसको भावनामा प्रभाव पार्न सक्ने भए पनि त्यो प्रभाव व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ ।

फूल, दुबो र ओखर : प्रकृतिसँग जोडिएको संस्कार
भाइटीकामा प्रयोग हुने मखमली फूल, दुबो, ओखर र अन्य प्राकृतिक सामग्रीले प्रकृति र मानव जीवनबीचको सम्बन्धलाई पनि अभिव्यक्त गर्छन् ।

मखमली फूलः मखमली फूल लामो समयसम्म आफ्नो स्वरूप र रङ कायम राख्न सक्ने भएकाले सम्बन्धको स्थायित्व र दीर्घायुको प्रतीक मानिन्छ। नेपाली परम्परामा मखमली भनिने फूल प्रायः Gomphrena globosa प्रजातिको हुन्छ । यसलाई अङ्ग्रेजीमा ‘ग्लोब एमरान्थ’ (Globe Amaranth) भनिन्छ । यसको फूलका रङ्गिन भागहरू टिकाउ हुने भएकाले सुक्खा फूलको सजावटमा समेत प्रयोग गरिन्छ । यसको वनस्पतिशास्त्रीय विवरण फ्लोरिडा विश्वविद्यालयको कृषि तथा वातावरण विज्ञान विभाग र केउको वनस्पति अभिलेखमा पाइन्छ ।

दुबोः त्यस्तै दुबोको वैज्ञानिक नाम Cynodon dactylon हो । यो फैलने र प्रतिकूल अवस्थामा पनि पुनः वृद्धि गर्न सक्ने बहुवर्षीय घाँस हो । यसको जराको फैलावटले माटो समात्न र भूक्षय कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ । प्रकृतिमा यसको पुनः वृद्धि गर्ने क्षमतालाई धार्मिक परम्परामा दीर्घायु र निरन्तरताको प्रतीक मानिएको छ । यसमा सांस्कृतिक प्रतीक र वनस्पतिको वास्तविक गुणबीच सुन्दर समानता देखिन्छ ।

ओखरः ओखर (Juglans regia) पोषण विज्ञानका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण खाद्य पदार्थ हो । यसमा वनस्पतिजन्य ओमेगा–३ फ्याटी एसिड, प्रोटिन, रेसा तथा विभिन्न खनिज पाइन्छन् । सन्तुलित आहारको हिस्सा हुँदा यसले मुटुको स्वास्थ्यमा सहयोग पुर्याउन सक्छ । तर, भाइटीकामा ओखर फुटाउने धार्मिक विधिले कुनै विशेष रोग निको पार्छ वा नकारात्मक शक्ति नष्ट गर्छ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण छैन । यसको अर्थ सांस्कृतिक रूपमा बाधा निवारण र सुरक्षाको प्रतीकका रूपमा यसलाई ग्रहण गरिएको छ ।

दियो र तेलको घेराः दियो प्रकाश र चेतनाको प्रतीक हो । तेलको घेरा धार्मिक विश्वासमा सुरक्षा र अमङ्गलबाट बचाउने विधि हो । यी सामग्रीलाई विज्ञानले जस्ताको तस्तै धार्मिक दाबीका रूपमा पुष्टि नगरे पनि तिनले अभिव्यक्त गर्ने सुरक्षा, उज्यालो, जीवन र संरक्षणका मानवीय आकांक्षा बुझ्न सकिन्छ ।

भाइटीका र मनोविज्ञान : सम्बन्धले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव
भाइटीकाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक आधार यसको सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पक्ष हो । मानिसलाई शारीरिक स्वास्थ्यसँगै भावनात्मक सुरक्षा, सामाजिक अपनत्व र आत्मीय सम्बन्ध पनि आवश्यक हुन्छन् । परिवारसँगको सम्पर्क, सुखदुःख साटासाट, सम्मान र सहयोगले मानिसको मानसिक सुस्वास्थ्यमा भूमिका खेल्छन् ।

सन् २०१० मा ‘प्लोस मेडिसिन’ (PLOS MedicinePLOS Medicine) मा प्रकाशित जुलियन होल्ट–लुनस्टाड, टिमोथी बी. स्मिथ र जे. ब्राडली लेटनको अनुसन्धान यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय छ । १४८ वटा अध्ययन र ३ लाख ८ हजार ८४९ सहभागीलाई समेटिएको उक्त मेटा–विश्लेषणले बलियो सामाजिक सम्बन्ध भएका व्यक्तिमा कमजोर सामाजिक सम्बन्ध भएका व्यक्तिको तुलनामा बाँच्ने सम्भावनाको अनुपात ५० प्रतिशत बढी देखाएको थियो । यसको अर्थ भाइटीकाको टीकाले आयु बढाउँछ भन्ने होइन । बरु मानिसको जीवनमा सामाजिक सम्बन्ध र स्वास्थ्यबीच महत्वपूर्ण सम्बन्ध रहेको देखाउने वैज्ञानिक आधार हो ।

त्यस्तै सन् २०२३ मा ‘नेचर ह्युमन बिहेभियर’ (Nature Human Behaviour) मा प्रकाशित ९० वटा दीर्घकालीन अध्ययन र २२ लाखभन्दा बढी व्यक्तिलाई समेटेको मेटा–विश्लेषणले सामाजिक एक्लोपन र एकाकीपनको मृत्यु जोखिमसँग सम्बन्ध रहेको देखाएको छ । यसले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई जीवनको गुणस्तरसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याउँछ ।

भाइटीकाको दिन वर्षौँपछि दाजुभाइ–दिदीबहिनी भेटिनु, एकअर्काको अवस्था बुझ्नु, पुराना सम्झना साट्नु र भविष्यका लागि शुभकामना दिनु मनोवैज्ञानिक रूपमा अर्थपूर्ण हुन्छ । यसले अपनत्व, भावनात्मक सुरक्षा र सामाजिक एकताको अनुभूति गराउन सक्छ ।

सन् २०११ मा ‘जर्नल अफ फेमिली साइकोलोजी’ (Journal of Family Psychology) मा प्रकाशित कार्ला क्रेस्पो लगायतका अनुसन्धानकर्ताको न्युजिल्यान्डका ७१३ अभिभावक–किशोर जोडीमा आधारित अध्ययनले पारिवारिक संस्कार, पारिवारिक एकता र किशोरकिशोरीको मनोसामाजिक कल्याणबीच सम्बन्ध रहेको देखाएको थियो । यसले नियमित पारिवारिक संस्कारले परिवारको पहिचान र सम्बन्ध कायम राख्न सहयोग पुर्याउन सक्ने आधार प्रस्तुत गर्छ ।

नेपाली मौलिकता : किजापूजा र रानीपोखरीको सन्देश
भाइटीकाको नेपाली सांस्कृतिक विशेषता नेवार समुदायको ‘किजापूजा’ मा पनि देखिन्छ । कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन गरिने किजापूजामा मण्डल बनाएर दाजुभाइलाई विशेष विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ । यसले नेपाली समाजको धार्मिक विविधता र सांस्कृतिक मौलिकता अभिव्यक्त गर्छ ।

काठमाडौँको रानीपोखरीस्थित बालगोपालेश्वर मन्दिर भाइटीकासँग जोडिएको विशिष्ट धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल हो । वर्षभरि बन्द रहने यो मन्दिर भाइटीकाका दिन सर्वसाधारणका लागि खोल्ने चलन छ । विशेषगरी दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नहुने व्यक्तिहरू त्यहाँ पुगेर पूजा, दर्शन र टीका ग्रहण गर्छन् ।

रानीपोखरीको निर्माण प्रताप मल्लको शासनकालमा भएको ऐतिहासिक आधार भए पनि भाइटीकाका दिन मन्दिर खोलेर टीका लगाउने परम्परा कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने स्पष्ट अभिलेखीय प्रमाण भेटिएको छैन । संस्कृतिविद्हरूले पनि यसको सुरुवाती समय निश्चित गर्न सकेका छैनन् । वि.सं. २०३५ पछि भने मन्दिर भाइटीकाका दिन नियमित रूपमा खोल्न थालिएको विवरण पाइन्छ । यस परम्पराले दाजुभाइ वा दिदीबहिनी नभएका व्यक्तिहरूलाई पनि पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक अपनत्वको अनुभूति गराउने सांस्कृतिक अर्थ बोकेको छ । किजापूजा र बालगोपालेश्वरको परम्पराले भाइटीकालाई पारिवारिक घेराभन्दा बाहिर सामाजिक अपनत्व र समावेशितासँग जोड्ने अवसर प्रदान गर्छन् ।

परम्पराको मर्म र आधुनिक समाजको दायित्व
कुनै समय नेपाली गाउँघरका आँगनमा भाइटीका केवल एउटा धार्मिक विधि थिएन, त्यो परिवार र समाजको सामूहिक उत्सव हुन्थ्यो । दिदीबहिनीहरू भाइटीकाको तयारीमा जुट्थे । घरआँगन लिपपोत हुन्थ्यो, मखमली र सयपत्रीका माला गाँसिन्थे, सेलरोटी र विभिन्न परिकारको सुगन्ध फैलिन्थ्यो । दाजुभाइ आउने बाटो हेर्दै दिदीबहिनीको मनमा उत्साह र प्रतीक्षा हुन्थ्यो । तिहारमा गाउँका घरघरमा देउसी–भैलोको आवाज गुञ्जिन्थ्यो । आँगनमा भेला भएर गीत गाउने, रमाउने र एकअर्काको घरमा पुग्ने परम्पराले गाउँलाई एउटा ठूलो परिवार बनाएको हुन्थ्यो ।

समय परिवर्तनसँगै नेपाली समाजको पारिवारिक संरचना पनि बदलिएको छ । गाउँका कतिपय घरका आँगन सुनसान छन् । पहिले देउसी–भैलो गराउने घरमा अहिले सुनिने आवाज कम हुँदै गएको छ । दाजुभाइ रोजगारीका लागि विदेशमा छन्, दिदीबहिनी पनि अध्ययन, पेसा र परिवारका कारण फरकफरक ठाउँमा पुगेका छन् । कतिपय घरमा बुढा आमाबुबा मात्र छन् । कुनै घरमा दिदीबहिनीले भाइ आउने बाटो हेर्दाहेर्दै भाइको विदेश बसाइ लम्बिएको छ । कतै दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई भेट्न चाहेर पनि समय, दूरी र आर्थिक अवस्थाका कारण पुग्न सकेका छैनन् ।

यसरी वैदेशिक रोजगारी, अध्ययन, बसाइँसराइ र सहरीकरणका कारण दाजुभाइ–दिदीबहिनी एउटै घरमा बस्ने अवस्था कम हुँदै गएको छ । कतिपय परिवारमा दुवै पक्ष संसारका फरकफरक भूगोलमा छन् । यसले पर्व मनाउने तरिका परिवर्तन गरे पनि सम्बन्धको महत्व घटाएको छैन । प्रविधिले भिडियो कलमार्फत निधारको टीका देखाउन सम्भव बनाएको छ, तर आमनेसामने बसेर टीका लगाउँदाको स्पर्श, दिदीबहिनीको हातको स्नेह र सँगै बसेर भोजन गर्दाको आत्मीयता प्रविधिले पूर्ण रूपमा प्रतिस्थापन गर्न सकेको छैन ।

यो परिवर्तनलाई केवल विदेसिने युवाको सङ्ख्या बढेको तथ्याङ्कका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन । यसले नेपाली परिवारको संरचना, गाउँको सामाजिक जीवन र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कारमा परेको प्रभावलाई पनि देखाउँछ ।

अझ संवेदनशील पक्ष त के छ भने विदेशमा रहेका दाजुभाइका लागि गाउँमा रहेका दिदीबहिनीको प्रतीक्षा र नेपालमा रहेका दाजुभाइका लागि विदेशमा रहेका दिदीबहिनीको सम्झना दुवै उत्तिकै पीडादायी हुन सक्छन् । कतिपय दाजुभाइ–दिदीबहिनीका सम्बन्ध भौगोलिक दूरीले मात्र होइन, पारिवारिक विवाद, सम्पत्तिको असमानता, मनमुटाव र संवादहीनताले पनि टाढिएका छन् । एउटै गाउँमा घर भएर पनि वर्षौँसम्म भेटघाट नगर्ने अवस्था पनि छ ।

तर, आधुनिक समाजमा भाइटीकाको मूल मर्मलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्नु र दाजुभाइले दिदीबहिनीको सम्मान गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूको समान अधिकार, सम्पत्तिमा न्यायोचित हिस्सा, शिक्षा, स्वतन्त्रता, आत्मनिर्भरता र पारिवारिक निर्णयमा सहभागितालाई व्यवहारमै सम्मान गर्नुपर्छ ।

दाजुभाइले दिदीबहिनीमाथि संरक्षणको अधिकार मात्र होइन, उनीहरूको स्वतन्त्रता र सम्मानको रक्षा गर्ने दायित्व पनि बुझ्नुपर्छ । त्यसैगरी दिदीबहिनी र दाजुभाइबीचको सम्बन्धलाई आर्थिक उपहार वा सामाजिक प्रतिस्पर्धाको विषय बनाउनु हुँदैन । उपहारको मूल्यभन्दा सम्बन्धको मूल्य ठूलो हुन्छ ।

भाइटीकालाई महँगा उपहार, प्रदर्शन र खर्चको प्रतिस्पर्धामा सीमित गरियो भने यसको वास्तविक सांस्कृतिक महत्त्व ओझेलमा पर्न सक्छ । परिवारका ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाह, एक्लिएका सदस्यको साथ, वैदेशिक रोजगारीले टाढिएका परिवारको सम्पर्क र अप्ठ्यारोमा परेका दाजुभाइ–दिदीबहिनीलाई सहयोग गर्नु नै यस संस्कारको व्यावहारिक विस्तार हो । यसरी हेर्दा भाइटीका एउटा धार्मिक विधि मात्र नभई परिवारका सदस्यलाई भावनात्मक रूपमा जोड्ने सामाजिक अभ्यास पनि हो ।

निष्कर्ष : निधारको टीका एक दिनको, सम्बन्ध जीवनभरको
भाइटीकाको अध्ययन गर्दा यसका तीनवटा तह स्पष्ट देखिन्छन् । पहिलो, वैदिक साहित्यमा पाइने प्राचीन नातासम्बन्ध र मर्यादाको विमर्श; दोस्रो, यम–यमुनाको पौराणिक आख्यान र यमद्वितीयाको धार्मिक परम्परा; र तेस्रो, नेपाली समाजले विकास गरेको सांस्कृतिक अभ्यास तथा त्यसमा निहित सामाजिक र मानवीय मूल्य ।

विज्ञानले भाइटीकाका सबै धार्मिक विश्वासलाई प्रमाणित गर्दैन । तर, यस पर्वले प्रोत्साहित गर्ने सामाजिक सम्बन्ध, भावनात्मक सहयोग, पारिवारिक एकता र अपनत्वको महत्त्वलाई आधुनिक मनोविज्ञान र जनस्वास्थ्य अनुसन्धानले समर्थन गर्ने आधार प्रस्तुत गर्छ । त्यसैले परम्परालाई अन्धविश्वासको दृष्टिले खारेज गर्नु वा प्रत्येक धार्मिक विधिलाई वैज्ञानिक प्रमाणित भएको दाबी गर्नु दुवै उचित हुँदैन । संस्कृतिको सम्मान गर्दै तथ्यको परीक्षण गर्नु नै विवेकपूर्ण दृष्टिकोण हो ।

वास्तवमा भाइटीकाको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष दाजुभाइको निधारमा लगाइने सात रङको टीका होइन, त्यसले अभिव्यक्त गर्ने जीवनभरको आत्मीयता हो । दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायुको कामना गर्दा दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको सम्मान, समानता, स्वतन्त्रता र सुरक्षाको दायित्व आत्मसात् गर्न सक्नुपर्छ । धार्मिक विधि एक दिनको हुन सक्छ, फूल र टीका केही दिनमै ओइलाउन सक्छन्, तर त्यसले जगाउने सम्बन्ध र जिम्मेवारी जीवनभर कायम रहनुपर्छ ।

गाउँका आँगनमा फेरि देउसी–भैलोको आवाज गुञ्जियोस्, दिदीबहिनीले भाइ आउने बाटो हेर्दा निराश हुन नपरोस् र दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीको घरलाई आफ्नो आत्मीयताको घर सम्झिरहून् । भाइटीकाको वास्तविक सफलता यही सम्बन्धलाई जीवन्त राख्न सक्नुमा छ । किनकि भाइटीकाको वास्तविक मर्म निधारमा रङ लगाउनु मात्र होइन, सम्बन्धमा सम्मान, व्यवहारमा सहयोग र जीवनमा आत्मीयता कायम राख्नु हो । चाड उही रहोस्, परम्परा पनि जीवित रहोस्, तर गाउँका आँगन रित्तिन नदिऊँ । निधारको टीका एक दिनको हो, सम्बन्ध जीवनभरको हो ।