काठमाडौँ – बजारमा अहिले वर्षैभरि विभिन्न प्रकारका फलफूल सहज रूपमा पाइन्छन् । प्रविधिको विकास, कोल्ड स्टोरेज, आयात तथा कृत्रिम उत्पादन प्रणालीका कारण मौसमभन्दा बाहिरका फलफूल पनि उपभोक्ताको पहुँचमा पुगेका छन् । तर बेमौसमी फलफूलको बढ्दो प्रयोगसँगै यसको स्वास्थ्य प्रभावबारे चासो बढ्न थालेको छ ।

स्वास्थ्यविज्ञका अनुसार प्राकृतिक मौसमअनुसार फल्ने फलफूलमा पोषक तत्व बढी सन्तुलित हुने गर्छ । मौसमअनुसार उत्पादन भएका फलफूलमा शरीरलाई आवश्यक भिटामिन, मिनरल र एन्टिअक्सिडेन्ट पर्याप्त मात्रामा पाइने भएकाले यस्ता फलफूल स्वास्थ्यका लागि लाभदायी मानिन्छन् ।

तर बेमौसमी रूपमा उत्पादन गरिएका केही फलफूलमा रासायनिक पदार्थ, कृत्रिम पकाउने औषधि तथा अत्यधिक संरक्षण विधि प्रयोग हुने जोखिम रहन्छ । विशेषगरी क्याल्सियम कार्बाइडजस्ता रसायन प्रयोग गरी पकाइएका फलफूलले पेटसम्बन्धी समस्या, एलर्जी, टाउको दुख्ने तथा स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पुर्‍याउन सक्ने चिकित्सकको भनाइ छ ।

प्रविधिको विकास र बढ्दो व्यापारीकरणका कारण बजारमा बाह्रैमास विभिन्न प्रकारका फलफूल उपलब्ध हुन थालेका छन् । यद्यपि, यस्ता बेमौसमी र कृत्रिम रूपमा पकाइने फलफूलको उपभोग स्वास्थ्यका लागि गम्भीर चुनौती बन्दै गएको पोषणविद् शारदा खनालले बताएकी छिन् ।

पोषणविद् खनालले परम्परागत वा शास्त्रीय दृष्टिकोणमा पनि ऋतुअनुसारको खानपानको विशिष्ट महत्त्व रहेको उल्लेख गर्दै मौसमी फलफूलको सेवनले मात्र शरीरलाई सर्वश्रेष्ठ परिणाम दिने स्पष्ट पारिन् ।

रासायनिक मल र विषादीको बढ्दो जोखिम
कृषिमा प्रविधिको विकासले बेमौसममा पनि उत्पादन सम्भव भए तापनि रासायनिक मल र विषादीको अत्यधिक प्रयोगले फलफूलको प्राकृतिक गुणस्तर नष्ट गरिरहेको उनको भनाइ छ ।

विगतमा प्राङ्गारिक मलको प्रयोगले माटो र बाली दुवैको प्राकृतिक गुण कायम रहने गरेकोमा पछिल्ला दशकमा युरिया जस्ता रासायनिक मलको तीव्र प्रयोगले माटोको उर्वरा शक्ति र बनावटमै ह्रास आएको खनालले औंल्याइन् ।

सहरी क्षेत्रमा बस्ने मानिसको जीवनशैली निष्क्रिय हुँदै गएको र आफ्नै बारीबगैँचा नहुँदा बजारकै भर पर्नुपर्ने बाध्यता छ । पोषणविद् खनाल भन्छिन्, “अहिले बजारमा रसायन नहालेका फलफूल वा तरकारी मुस्किलले एकदेखि दुई प्रतिशत मात्र पाइन्छन् । उपभोक्ताले किनेर ल्याउने बित्तिकै खाने बानी परिवर्तन गर्नुपर्छ ।”

कृत्रिम रूपमा पकाइने आँप र यसको असर
नेपालमा प्राकृतिक रूपमा आँप पाक्ने मौसम (जेठ अन्तिम वा असार) अगावै बजारमा छ्यापछ्याप्ती आँप आउनुमा कृत्रिम रसायनको भूमिका रहेको पोषणविद् खनालले बताइन् । आँप आफैँले इथिलिन ग्यास उत्पादन गरेर पाक्नुपर्नेमा बजारमा चाँडो पकाउनका लागि सस्तो र सहजै उपलब्ध हुने क्याल्सियम कार्बाइड र इथियोफन जस्ता ग्यासको बाह्य प्रयोग भइरहेको छ ।

क्याल्सियम कार्बाइडको प्रयोगले फलफूलमा आर्सेनिक र फस्फोरस जस्ता हानिकारक यौगिकहरू उत्पन्न गराउँछ, जसले मानव शरीरमा गम्भीर असर पुर्‍याउँछ । आयुर्वेदको दृष्टिकोण (रस, गुण, वीर्य, विपाक) बाट हेर्दा पनि बेमौसमी आँप स्वादहीन हुनुका साथै यसले शरीरलाई तागत दिनुको सट्टा पचाउन गाह्रो बनाउने र पेट भारी गराउने जस्ता स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पार्ने खनालको भनाइ छ ।

बजार अनुगमन र नियमनको खाँचो
फलफूल तथा तरकारीमा विषादीको मात्रा र खान अयोग्य प्रमाणित हुने मापदण्डबारे स्पष्ट कानुनी व्यवस्था र अनुगमन संयन्त्र हुनुपर्नेमा खनालले जोड दिइन् । खाद्य प्रविधिसँग जोडिएका यस्ता सीमा वा पारामिटर कति तोकिएका छन् भन्नेबारे पूर्ण जानकारी नभए तापनि राज्यस्तरबाटै यसको कडा नियमन र परीक्षण हुन जरुरी रहेको उनको धारणा छ ।

उपभोक्ताको सावधानी अपरिहार्य
विषादी र रसायनयुक्त फलफूल तथा तरकारीको प्रयोगबाट पूर्ण रूपमा अछूतो रहन नसकिए पनि उपभोक्ता आफैँ सजग भएर जोखिम न्यूनीकरण गर्न सकिने पोषणविद् खनालको सुझाव छ ।

उनका अनुसार टाढाको भूगोल वा विदेश थाइल्यान्ड, भारत, चीन लगायतका देशबाट आयातीत फलफूल लामो समय टिकाउन रसायन हालिने हुँदा स्थानीय र मौसमी उत्पादन नै रोज्नुपर्छ ।

बजारबाट ल्याएका फलफूल वा तरकारीलाई तुरुन्तै नखाई एक–दुई दिन राख्ने गर्नुपर्दछ । खाने बेलामा मनतातो पानीमा थोरै नुन हालेर केही समय भिजाएर मात्र खानु स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुने उनको भनाइ छ ।

त्यस्तै हालको अवस्थामा तुलनात्मक रूपमा रैथाने वा साना खालका अम्बा जस्ता फलफूल रसायनबिना नै उपलब्ध हुने हुँदा यस्ता फलफूलको प्रयोग बढाउन सकिने उनले बताइन् ।

बजारबाट ल्याएका फलफूल वा तरकारीलाई तुरुन्तै नखाई एक–दुई दिन राख्ने गर्नुपर्दछ । खाने बेलामा मनतातो पानीमा थोरै नुन हालेर केही समय भिजाएर मात्र खानु स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुने उनको भनाइ छ ।

अहिले बाह्रै महिना सबै मौसममा फलफूल बजारमा आकर्षक रूपमा राखिएका हुन्छन्। खानेबेलामा सकेसम्म मौसम अनुसारका फलफूलहरू मात्रै खान उनको सुझाव छ । देख्दा आकर्षक देखिए पनि यस्ता फलफूलहरूले स्वास्थ्यमा धेरै असर गर्ने उनले बताइन् ।