टोकियो– कृत्रिम बौद्धिकता (एआई) को सहायताले दुई सय वर्षभन्दा पुरानो फ्रान्सेली सम्राट नेपोलियन बोनापार्टको युद्धकालीन गोप्य सन्देश केही घण्टामै पढ्न सम्भव भएको छ । यसले ऐतिहासिक अभिलेखमा लुकेका रहस्य पत्ता लगाउने काममा एआईले नयाँ सम्भावना खोलेको देखाएको छ ।

सन् १८०९ मा फ्रान्सेली सेनाका एक जनरललाई पठाइएको उक्त सन्देशमा प्रतीक, सङ्ख्या र अक्षर प्रयोग गरिएका दुई दर्जन पङ्क्ति थिए । लामो समयदेखि अनलाइन शैक्षिक अभिलेखमा बेवास्तामा परेको उक्त सन्देश अमेरिकी एआई इन्जिनियर कार्टर चर्चले समाधान गरेका हुन् ।

२७ वर्षीय चर्चले च्याटजीपीटी निर्माता ओपनएआईको पछिल्लो मोडेल प्रयोग गरेर छ घण्टामै उक्त गोप्य सङ्केतको अर्थ पत्ता लगाएका थिए । परम्परागत विधिबाट यस्तो काम गर्न हप्तौँ लाग्न सक्ने उनको भनाइ छ ।

अमेरिकी साइबर सुरक्षा कम्पनी सेन्टिनेलवनमा कार्यरत चर्चले सङ्केत खोल्ने प्रविधि र त्यस समयको इतिहासबारे धेरै जानकारी नभए पनि एआईको सहयोगमा सफलता पाएको बताए। केही साँझको प्रयासपछि उहाँले जापानी पेटेन्ट इन्जिनियर सातोसी टोमोकियोसँग परामर्श गरेका थिए । टोमोकियोले लामो समयदेखि समाधान नभएका पुराना सङ्केतहरूको अनलाइन सूची राख्दै आएका छन् ।

चर्चका अनुसार एआईको प्रमुख विशेषता निरन्तर प्रयास गर्न सक्ने क्षमता हो । गोप्य सन्देशको रहस्य खुलेपछि आफूले ठूलो सन्तुष्टि र उत्साह अनुभव गरेको उनले बताए।

टोमोकियोले आफ्नो वेबसाइट ‘क्रिप्टियाना’ मा सन् २०२६ लाई ऐतिहासिक सङ्केतहरूको रहस्य खोल्ने काममा निर्णायक वर्षका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। उनका अनुसार सेप्टेम्बरको मध्यदेखि आफ्नो सूचीमा रहेका अधिकांश सङ्केत एआईको सहायताले समाधान भएका छन् ।

यसअघि पनि अनुसन्धानकर्ताहरूले पुराना सङ्केत खोल्न एआई मोडेल विकास गरिरहेका थिए । तर, शक्तिशाली सामान्य प्रयोजनका एआई उपकरण सार्वजनिक भएपछि समाधान भएका सङ्केतहरूको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । चर्चले ओपनएआईको जीपीटी–६ एस्ट्रा प्रयोग गरेका थिए भने अन्य अनुसन्धानकर्ताले अमेरिकी कम्पनी एन्थ्रोपिकका एआई उपकरणको सहायता लिएका छन् ।

यद्यपि, सबै पुराना सङ्केत समाधान भएका छैनन् । टोमोकियोका अनुसार उपयोगी तथ्याङ्कको अभाव भएका कठिन सङ्केतहरूको रहस्य खोल्न आगामी वर्षहरूमा पनि चुनौती रहनेछ ।

लामो समयदेखि अड्किएका समस्या समाधान हुन थालेपछि आफू उत्साहित भए पनि एआईले ती काम सहजै गरेको देख्दा मिश्रित भावना उत्पन्न भएको उनले बताए। उनका एक सहकर्मी सङ्केतविद्ले त एआईका कारण आफूलाई बेकार महसुस भएको प्रतिक्रिया दिएको पनि उनले सुनाए।

गणितदेखि कम्प्युटर प्रोग्रामिङसम्म एआईले मानिसको क्षमतालाई चुनौती दिइरहेका बेला यसले रोजगारीको स्वरूप बदल्ने वा केही काम विस्थापित गर्ने चिन्ता पनि बढेको छ । तर, इतिहासको अध्ययनमा भने एआईले नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ । पुराना कागजातका सङ्केत खोल्ने, मध्ययुगीन पाण्डुलिपिको विश्लेषण गर्ने र प्राचीन ग्रन्थ पढ्ने काममा यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ ।

इटालीमा अनुसन्धानकर्ताहरूले सन् ७९ मा भिसुभियस ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा जलेर कार्बनमा परिणत भएका हर्कुलानियमका पपाइरस ग्रन्थ अध्ययन गर्न एक्स–रे र एआई प्रयोग गरिरहेका छन् । क्षति हुने जोखिमका कारण हातले खोल्न नसकिने सयौँ ग्रन्थमध्ये एउटा ग्रन्थलाई भर्चुअल विधिबाट पूर्ण रूपमा खोलेको घोषणा अनुसन्धानकर्ताहरूले जुनमा गरेका थिए । उक्त ग्रन्थमा नैतिकतासम्बन्धी विषय रहेको पुष्टि भएको थियो ।

त्यसैगरी, हिब्रू पाण्डुलिपिका एक करोड पृष्ठको प्रतिलिपि तयार गरी यहुदी इतिहास र संस्कृतिका दुर्लभ स्रोत समेटिएको खोज्न मिल्ने विशाल डिजिटल अभिलेख निर्माण गर्न पनि एआई प्रयोग भइरहेको छ । पेरिसस्थित इकोल प्राटिक दे ओत एतुदका परियोजना प्रमुख डेनियल स्टोक्ल बेन एज्राका अनुसार यति ठूलो परिमाणको तथ्याङ्क मानिसले एक्लै प्रशोधन गर्न सक्दैन ।

डिजिटल अभिलेखबाट तयार हुने तथ्याङ्कको विशाल भण्डारलाई उनले ‘विगतको विशाल फेसबुक’ सँग तुलना गर्नुभएको छ । यसबाट इतिहासमा मानिस, स्थान र विचारबीच रहेका सम्बन्ध पत्ता लगाउन सकिने अनुसन्धानकर्ताहरूको अपेक्षा छ ।

फ्रान्सको राजधानी पेरिसस्थित नोट्रडाम गिर्जाघरमा पनि एआई प्रणालीलाई मध्ययुगीन अभिलेखका १४ हजार ६०० ल्याटिन पृष्ठ प्रतिलिपि गर्न प्रशिक्षित गरिएको छ । यस परियोजनाले जटिल ऐतिहासिक दस्तावेज अध्ययन गर्न सघाएको छ ।

परियोजनाको नेतृत्व गरिरहनुभएकी इतिहासकार जुली क्लाउस्ट्रेका अनुसार ती अभिलेख मध्ययुगीन नोटरीहरूले निर्णयलाई छोटकरीमा लेखेका प्रशासनिक दस्तावेज हुन् । तिनमा प्राविधिक शब्दावली र जटिल लेखन शैली प्रयोग गरिएको छ ।

एआई प्रणालीले ती अभिलेखका अक्षर पहिचानमा ८८ देखि ९४ प्रतिशतसम्म सफलता हासिल गरेको छ । यसबाट गिर्जाघरको दैनिक जीवन, निर्माण कार्य, कर्मचारी तथा परित्यक्त बालबालिकाको हेरचाहसम्बन्धी जानकारी फेला परेको छ ।

यस्ता अभिलेख हातैले प्रतिलिपि गर्न धेरै दशक लाग्ने क्लाउस्ट्रेको भनाइ छ । उनका अनुसार एआईको महत्त्व समय बचतमा मात्र सीमित छैन । यसले पहिले सम्भव नभएका प्रश्नमा अनुसन्धान गर्न सहयोग पुर्‍याउँदै इतिहास अध्ययन गर्ने परम्परागत तरिकामै परिवर्तन ल्याइरहेको छ ।