जीवनले कहिलेकाहीँ यति धेरै परीक्षा लिन्छ कि हार मान्न मन लाग्छ। तर त्यही बेला कसैको एउटा वाक्यले फेरि बाँच्ने हिम्मत दिन सक्छ। त्यही हिम्मतको नाम हुन् झमककुमारी घिमिरे। नेपालमा पछिल्ला दिनमा आत्मदाह र आत्महत्याका घटनाले समाजलाई गहिरो पीडामा डुबाइरहेका छन्। आर्थिक संकट, मानसिक तनाव, सामाजिक दबाब र भविष्यप्रतिको अन्योलले कतिपय मानिसलाई जीवन नै अन्त्य गर्ने निर्णयसम्म पुर्‍याइरहेको छ।

यस्तै संवेदनशील समयमा नेपाली साहित्यकी चर्चित स्रष्टा झमककुमारी घिमिरेले आफ्नो फेसबुकमार्फत लेखेको एउटा सन्देशले हजारौँ मानिसलाई फेरि एकपटक सोच्न बाध्य बनाएको छ।

उनले लेखेकी छन्- “मेरो अवस्था हेर्दा न बोली आउँछ, न हात चल्छ, न हिँड्न सामर्थ्य छ। न शरीर नै सिधा छ, न टाउको नै सिधा छ। त्यसमाथि अहिले स्नायुको समस्याले समातिरहेको छ। सोच्नुहोस्, मेरो जीवन कति कष्टपूर्ण छ? अनि तपाईंहरू हरेक कुरामा सामर्थ्यवान् हुनुहुन्छ र पनि किन अकालमा मृत्यु वरण गरिरहनुभएको छ ?”

यो केवल एउटा फेसबुक स्टाटस होइन। यो यस्तो व्यक्तिको प्रश्न हो, जसले जन्मदेखि नै शरीरसँग लडेर जीवन बिताइरहेकी छन्। कसैले जीवनलाई फूल सम्झेर बाँच्ने अवसर पाउँछन्, कसैले काँडामाथि हिँडेर पनि मुस्कुराउन सिक्नुपर्छ।

झमककुमारी घिमिरे दोस्रो श्रेणीकी मानिस हुन्। उनी जन्मँदै सेरेब्रल पाल्सी लिएर संसारमा आइन्। बोल्न सक्दिनन्, हात चल्दैनन्, हिँड्न सक्दिनन्। तर उनको सोच, संवेदना र सिर्जनशीलतामाथि कुनै अपाङ्गताले कहिल्यै बन्देज लगाउन सकेन। आज झमक केवल एक लेखिका होइनन्। उनी हजारौँ युवाका लागि आशाको नाम हुन्। उनले आफ्नो जीवनले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो-कमजोरी शरीरमा हुन सक्छ, हार भने मनमा हुनु हुँदैन।

पीडालाई हार होइन, शक्ति बनाएकी झमक

२०३७ असार २१ मा धनकुटामा जन्मिएकी झमककुमारी घिमिरे जन्मजात सेरेब्रल पाल्सीबाट प्रभावित हुन्। उनी बोल्न सक्दिनन्, हात चल्दैन, स्वतन्त्र रूपमा हिँड्न सक्दिनन्। उनी न बोल्न सक्थिन्, न हातले केही समात्न। बाल्यकालमा धेरैले उनलाई ‘केही गर्न नसक्ने बच्चा’का रूपमा हेरे। तर झमकले त्यही अवस्थालाई आफ्नो परिचय बन्न दिइनन्। हातले कलम समाउन नसक्ने उनले बायाँ खुट्टाका औँलाले लेख्न सिकिन्।

अरूले विद्यालय गएर पढे, उनले जीवनलाई नै विद्यालय बनाइन्। अरूले किताबबाट सिके, उनले पीडाबाट सिकिन्। त्यही पीडाले उनलाई नेपाली साहित्यको शिखरसम्म पुर्‍यायो। तर ज्ञानको भोक भने कहिल्यै मरेन। घरमा दाजुभाइ-दिदीबहिनीले पढेको सुन्दै, अक्षर नियाल्दै र माटोमा खुट्टाले कोर्दै उनले आफ्नै तरिकाले पढ्न र लेख्न सिकिन्। पछि बिस्तारै बायाँ खुट्टाका तीन औँलाले कलम समाउन थालेकी उनी नेपाली साहित्यको एक विशिष्ट नाम बनिन्।

उनको आत्मकथा ‘जीवन काँडा कि फूल’ केवल एउटा पुस्तक होइन, संघर्ष, आत्मसम्मान र अदम्य इच्छाशक्तिको जीवित दस्तावेज हो। यही कृतिका लागि उनले मदन पुरस्कार प्राप्त गरिन् र नेपाली साहित्यमा आफ्नो नाम स्वर्ण अक्षरले लेखाइन्।

भाग्ने होइन, सामना गर्ने

आत्मदाहका घटना बढिरहेका बेला झमकको सन्देश केवल सहानुभूति व्यक्त गर्ने होइन, चेतना जगाउने प्रयास हो। उनले आफ्नो स्टाटसमा लेखेकी छन्- “जीवनमा जसका पनि अप्ठ्यारा मोडहरू आउँछन्। त्यो कुरा सामना गर्न नसकेर भाग्ने होइन। कसैले पनि आफ्नो जीवन मात्रै अप्ठ्यारोमा परेको नसोच्नुहोस्। कुनै गलत कदम नउठाउनुहोस्। आफ्नो माया गर्नुहोस्। दिमागभरि नकारात्मक कुराहरू नपाल्नुहोस्। सकेसम्म सकारात्मक कुरा ल्याउनुहोस्। साना-साना कुरामा रमाएर जीवन बाँच्नुहोस्। सोच्नुहोस्, जीवन खतम नगरे पनि एक दिन खतम भएरै जाने छ। धेरै हतार नगर्नुहोस्।”

यी शब्दहरू कुनै प्रेरणादायी पुस्तकबाट झिकिएका होइनन्। यी शब्दहरू त्यही महिलाका हुन्, जसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन शारीरिक सीमासँग लडेर बिताएकी छन्। त्यसैले यी वाक्यहरूको तौल अझ धेरै छ।

खुट्टाको औँलाबाट सुरु भएको साहित्यिक यात्रा

धेरैका लागि कलम समाउनु सामान्य कुरा हो। तर झमकका लागि एउटा अक्षर लेख्न पनि असाधारण धैर्य र अभ्यास चाहिन्थ्यो। यही संघर्षले जन्म दियो कविता, निबन्ध, संस्मरण र अन्ततः ‘जीवन काँडा कि फूल’जस्तो कालजयी आत्मकथालाई। यो पुस्तक केवल उनको जीवनी होइन, यो समाजले फरक क्षमता भएका व्यक्तिलाई कसरी हेर्छ भन्ने प्रश्न पनि हो। यसले पीडा, अपमान, आत्मसम्मान, महिला अस्तित्व र स्वतन्त्रताको गहिरो बहस गर्छ। उनको यही कृतिले २०६७ सालको मदन पुरस्कार जित्यो। त्यसपछि उनी नेपाली साहित्यमा एउटा प्रेरणादायी प्रतीकका रूपमा स्थापित भइन्।

सक्रिय सिर्जनाकर्मी

सामाजिक सञ्जालमा झमकका सार्वजनिक गतिविधि हेर्दा पनि उनी आजसम्म साहित्य, समाज र सकारात्मक सोचसँग निरन्तर जोडिएकी देखिन्छिन्। उनका सन्देशहरूमा प्रायः आत्मविश्वास, मानवता, पढ्ने संस्कृतिको महत्त्व र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण झल्किन्छ। उनी कहिलेकाहीँ आफ्ना पाठकलाई प्रेरणादायी विचार बाँड्ने, आफ्ना पुस्तक तथा साहित्यिक गतिविधिबारे जानकारी दिने र सम्मान तथा कार्यक्रममा सहभागी भएको अनुभव साझा गर्ने गर्छिन्।

तर एउटा कुरा स्पष्ट गर्न आवश्यक छ। मैले उनको फेसबुक पेजका पछिल्लो एक साताका सबै पोस्टहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्रमाणित गर्न सकिनँ, किनकि सार्वजनिक खोजमार्फत फेसबुकका हालसालैका पोस्टहरू विश्वसनीय रूपमा उपलब्ध छैनन्। त्यसैले कुनै विशिष्ट पोस्टको सामग्री यहाँ दाबी गरिएको छैन।

झमकले आफूलाई कहिल्यै पीडितका रूपमा प्रस्तुत गरिनन्। बरु उनले आफ्नो पीडालाई अरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनाइन्। यही कारण उनी केवल लेखिका होइनन्, हजारौँ मानिसका लागि जीवन बाँच्ने कारण पनि बनेकी छन्।

किन प्रभावशाली छ झमकको सन्देश ?

यदि यही कुरा कुनै सफल व्यवसायी, कुनै नेता वा कुनै प्रेरक वक्ताले भनेका भए सायद यसले यति धेरै प्रभाव पार्दैनथ्यो। तर जब जन्मदेखि बोल्न नसक्ने, हात नचल्ने, हिँड्न नसक्ने र अहिले पनि स्नायु समस्यासँग जुधिरहेकी महिलाले “म त बाँच्न चाहन्छु, तपाईं किन हार मान्दै हुनुहुन्छ?” भनेर प्रश्न गर्छिन्, त्यो प्रश्न सीधै मनमा पुग्छ। झमकले आफूलाई कहिल्यै पीडितका रूपमा प्रस्तुत गरिनन्। बरु उनले आफ्नो पीडालाई अरूका लागि प्रेरणाको स्रोत बनाइन्। यही कारण उनी केवल लेखिका होइनन्, हजारौँ मानिसका लागि जीवन बाँच्ने कारण पनि बनेकी छन्।

पुरस्कारभन्दा ठूलो उपलब्धि

झमकले धेरै सम्मान र पुरस्कार प्राप्त गरिन्। तर उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पुरस्कार होइन, मानिसहरूको सोच परिवर्तन गर्नु हो। कुनै समय समाजले बोझ ठानेकी एउटी बालिका आज विद्यालय, विश्वविद्यालय र साहित्यिक मञ्चमा अध्ययन र प्रेरणाको विषय बनेकी छन्। उनको जीवनले सिकाउँछ- क्षमता शरीरले होइन, इच्छाशक्तिले निर्धारण गर्छ।

झमकको योगदान आज पनि निरन्तर सम्मानित भइरहेको छ। हालै सार्वजनिक समाचारअनुसार प्रगतिशील लेखक संघ नेपालले उनलाई ‘पीडब्लूए ट्यालेन्ट अवार्ड–२०८१’ प्रदान गर्दै नेपाली साहित्यमा उनको दीर्घ योगदानको सम्मान गरेको छ। यसले देखाउँछ- समय बित्दै जाँदा पनि उनको सिर्जना र संघर्षको मूल्य झन् बढ्दै गएको छ।

आफ्नो शरीरले साथ नदिने व्यक्ति अरूलाई “आफ्नो माया गर्नुहोस्” भन्छिन्, त्यो केवल शब्द हुँदैन, त्यो जीवनको सार हुन्छ। हुन सक्छ, आज कसैले यही सन्देश पढेर आफ्नो निर्णय बदलोस्। हुन सक्छ, कसैले पहिलोपटक आफ्नो पीडाभन्दा आफ्नो सम्भावना ठूलो देखोस्।

युवाका लागि एउटा सन्देश

आजको पुस्ता कहिलेकाहीँ सानो असफलतामै निराश हुन्छ। अवसर नपाएको गुनासो गर्छ। स्रोत-साधन नभएको बहाना बनाउँछ। तर झमकसँग न विद्यालय थियो, न सहज शारीरिक अवस्था, न आधुनिक प्रविधि। तैपनि उनले हार मानिनन्। उनले संसारलाई दोष दिनुभन्दा आफूलाई बदल्ने बाटो रोजिन्। उनी के भन्छिन् भन्ने भाव उनको सम्पूर्ण जीवनबाट बुझिन्छ- “सीमा शरीरमा हुन सक्छ, सम्भावनामा हुँदैन।” आजको पुस्ता अवसरको अभावभन्दा बढी मानसिक थकान, तुलना, असफलताको डर र सामाजिक दबाबसँग संघर्ष गरिरहेको छ। यस्ता बेला झमकको जीवन एउटा उज्यालो उदाहरण बनेर उभिन्छ। उनले कहिल्यै जीवन सजिलो छ भनिनन्। उनले केवल यत्ति भनिन्- जति कठिन भए पनि जीवन रोज्नुपर्छ।

झमककुमारी घिमिरेको फेसबुक स्टाटस पढ्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ- उनी केवल आफ्ना अनुभव लेखिरहेकी छैनन्, उनी जीवन बचाउने अभियानमा छिन्। जब आफ्नो शरीरले साथ नदिने व्यक्ति अरूलाई “आफ्नो माया गर्नुहोस्” भन्छिन्, त्यो केवल शब्द हुँदैन, त्यो जीवनको सार हुन्छ। हुन सक्छ, आज कसैले यही सन्देश पढेर आफ्नो निर्णय बदलोस्। हुन सक्छ, कसैले पहिलोपटक आफ्नो पीडाभन्दा आफ्नो सम्भावना ठूलो देखोस्। किनभने झमकले आफ्नो जीवनले सिकाएको एउटै सत्य छ- सुखी भएर बाँच्नेभन्दा पनि, हार नमानी बाँच्ने निर्णय सबैभन्दा ठूलो साहस हो।