काठमाडौँ- बजारमा क्यान्सर रोगको उपचारका लागि आवश्यक औषधिको चरम अभाव देखिएको छ । अस्पतालका शय्यामा छटपटाइरहेका बिरामी र उनीहरूलाई बचाउन आफ्नो सर्वस्व सुम्पिएका आफन्तहरू यतिबेला क्यान्सरसँगै औषधी अभावको समस्या झेल्न बाध्य भएका हुन् ।

पछिल्लो केही दिनयता बजारमा कार्बोप्लाटिन, सिस्प्लाटिन र अक्सालिप्लाटिन जस्ता प्लाटिनम समूहका औषधिदेखि सामान्य स्लाइनसम्मको हाहाकार मच्चिएको छ । विज्ञहरूका अनुसार औषधिको यो अभावले मुलुक भरका सयौँ क्यान्सरपीडितको जीवन जोखिममा पुग्नुका साथै परिवारलाई थप मानसिक र आर्थिक विनाशतर्फ धकेलिरहेको छ ।

भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक डा. उज्वल चालिसेका अनुसार बजारमा औषधिको चरम अभाव हुँदा नियमित किमोथेरापी गराइरहेका बिरामीहरूको उपचार प्रक्रिया अवरुद्ध हुन पुगेको छ । विशेष गरी क्यान्सर उपचारमा बढी प्रयोग हुने प्लाटिनम ग्रुप अफ ड्रग्स अन्तर्गतका कार्बोप्लाटिन र सिस्प्लाटिन जस्ता अत्यावश्यक औषधिहरूको बजारमा अभाव रहेको उनले जानकारी दिए ।

डा. चालीसेका अनुसार यी औषधिहरू क्यान्सरका विभिन्न प्रकारको रैथाने उपचारमा मेरुदण्ड मानिन्छन् ।

उपचार चक्र बिग्रिँदा बिरामी अलपत्र

क्यान्सरको उपचारमा एक पटकमात्रै किमोथेरापी दिएर पुग्दैन । यसको निश्चित चक्र (साइकल) हुन्छ । बिरामीको अवस्था हेरेर प्रत्येक एक, दुई वा तीन हप्तामा किमोथेरापी दोहोर्‍याउनुपर्ने हुन्छ । तर, बजारमा औषधि नै नपाएपछि यो चक्र बिग्रिएको डा. चालिसेले बताए ।

‘औषधि नपाएर बिरामी र आफन्तहरु भौँतारिनु परेको डा. चालीसेले जानकारी दिए । उनका अनुसार केही समयअघि लुकिछिपी कालोबजारीमार्फत महँगोमा भए पनि औषधि ल्याएर चलाएको सुनिएको थियो, तर अहिले त त्यसरी पनि पाउन छाडेको छ । यसले बिरामीको स्वास्थ्यमा गम्भीर जोखिम निम्त्याएको उनले बताए ।

नेपालको क्यान्सर उपचार क्षेत्रले दोहोरो मार खेपिरहेको उनको भनाइ छ । उनका अनुसार एकातिर विश्व बजारमा आएका नयाँ, बढी विश्वसनीय र प्रभावकारी औषधिहरूलाई नेपालमा आयात वा प्रयोगको अनुमति नै दिइएको छैन, जसलाई एक प्रकारले नियन्त्रण गरिएको छ ।

अर्कोतिर, वर्षौँदेखि चलिरहेका र आम सर्वसाधारणले धान्न सक्ने सस्ता औषधिहरूको समेत आपूर्ति ठप्प भएको छ ।

क्यान्सरको औषधी अभाव हुनुको कारण

औषधि व्यवस्था विभागका अनुसार अहिले बजारमा औषधिको मूल्यलाई लिएर प्राविधिक समस्या देखिएकाले आपूर्ति सहज हुन नसकेको हो । औषधि आयातकर्ता सङ्घका अध्यक्ष पवन आचार्यका अनुसार नेपाल सरकारले हाल ११७ प्रकारका औषधिहरूको मूल्य नियन्त्रण गर्दै आएको छ ।

सरकारले २०७२ सालमा ९६ प्रकारका औषधिहरूको मूल्य तोक्दा भारत सरकारले निर्धारण गरेको दरलाई आधार मानेर मूल्य कायम गरेको थियो । तर, विगत ११ वर्षदेखि नेपालमा यी औषधिहरूको मूल्य एक पटक पनि समायोजन नगरिएको उनको गुनासो छ ।

०७२ सालमा अमेरिकी डलरको भाउ प्रतिडलर ११२ रुपैयाँ रहेकोमा हाल बढेर १५५ रुपैयाँ पुगेको छ । रुस–युक्रेन तथा पश्चिम एसियाको युद्धका कारण पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढेसँगै औषधिको कच्चा पदार्थ र ढुवानी खर्च अत्याधिक बढेको छ । तर सोही अनुपातमा औषधिको मूल्य नबढ्दा समस्या भइरहेको उनले बताए ।

क्यान्सर निको पार्न प्रयोग हुने प्लाटिनम ग्रुपका औषधिहरूमा सुन–चाँदीभन्दा पनि महँगो ’प्लाटिनम’ धातु प्रयोग हुन्छ । युद्धपछि यसको मूल्य आकाशिएको छ ।

छिमेकी मुलुक भारतले हरेक वर्षको मार्च महिनामा आफ्ना ४०० जना विज्ञहरूको टोलीमार्फत औषधिको मूल्य समायोजन गर्ने गर्दछ । भारतले यी औषधिको मूल्य ११ पटक परिमार्जन गरिसक्दा पनि नेपालमा पुरानै मूल्य कायम रहँदा आयातकर्ताहरूले लागत मूल्यभन्दा निकै कममा औषधि बेच्नुपर्ने बाध्यता आएको छ ।

घाटा सहेर औषधि ल्याउन नसकिने भन्दै आयातकर्ताहरूले तीन–चार महिनाअघि नै सरकारलाई सचेत गराएका थिए । तर, कर्मचारीतन्त्र र राजनीतिक नेतृत्वले ’लोकप्रिय’ बन्ने होडमा व्यावहारिक निर्णय लिन नसक्दा अन्ततः बजारमा औषधिको चरम अभाव हुन पुगेको उनले बताए ।

तत्कालका लागि आत्तिनुपर्ने अवस्था छैन

अध्यक्ष आचार्यका अनुसार स्वास्थ्य मन्त्रालयका सचिव डा. विकास देवकोटाको अध्यक्षतामा बसेको बैठकमा स्वास्थ्यमन्त्री निशा मेहता विदेश भ्रमणबाट फर्किएपछि यसबारे निर्णय लिने सहमति भएको छ । त्यस बेलासम्मका लागि सचिवको अनुरोधलाई स्वीकार गर्दै आयातकर्ताहरूले घाटा सहेरै भए पनि तीन हप्ताका लागि औषधिको व्यवस्थापन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् ।

कालोबजारी र अनावश्यक भण्डारण रोक्न सङ्घले विशेष संयन्त्र बनाएको उनले जानकारी दिए । उक्त संयन्त्रमार्फत विभिन्न अस्पताल र होलसेलरकहाँ बिक्री नभई राखिएका औषधिहरू फिर्ता ल्याएर बढी आवश्यक भएका ठाउँमा पठाउने काम भइरहेको उनले बताए ।

त्यस्तै काठमाडौँको हकमा बिरामीका आफन्तले चिकित्सकको ’प्रेसक्रिप्सन’ देखाएर आयातकर्ताको गोदामबाटै सिधै बिलिङ गरी आवश्यक डोज मात्र औषधि खरिद गर्न सक्ने आचार्यले जानकारी दिए । एकै व्यक्तिले धेरैतिरबाट औषधि उठाएर कृत्रिम अभाव सिर्जना नगरोस् भन्नका लागि सङ्घले ६ सदस्यीय अनुगमन टोली पनि बनाएको छ ।

साथै, औषधि व्यवस्था विभागका सूचना अधिकारी किरण बज्राचार्य र औषधि आयातकर्ता सङ्घका अध्यक्ष पवन आचार्य सम्मिलित संयुक्त टोलीले यसको निगरानी गरिरहेको छ उनले भने । यो संयन्त्र लागू भएपछि पहिलो दिनमै काठमाडौंका करिब ४० जना क्यान्सरका बिरामीहरूलाई औषधि उपलब्ध गराइएको छ । त्यसैले बिरामी र तिनका आफन्तहरू अब आत्तिनुपर्ने अवस्था नरहेको आचार्यले जानकारी दिए ।

स्थायी समाधान के छ ?

नेपालमा उपभोग हुने कुल औषधिमध्ये ९० प्रतिशत भारतबाट र बाँकी बङ्गलादेश तथा युक्रेन सहितका युरोपेली मुलुकबाट आयात हुने गर्दछ । आचार्यका अनुसार यस समस्याको एकमात्र र स्थायी समाधान ’स्वचालित मूल्य प्रणाली’ लागू गर्नु हो । भारत वा बङ्गलादेश जस्ता देशमा औषधिको मूल्य बढ्दा नेपालमा पनि बढ्ने र त्यहाँ घट्दा नेपालमा पनि स्वतः घट्ने प्रणाली सरकारले बनाउनुपर्छ ।

यसो नगरेमा आजको मितिको मूल्य तोकिदिँदा भोलि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य घट्दा पनि नेपाली बिरामीले महँगोमै किन्नुपर्ने र फेरि मूल्य समायोजनका लागि वर्षौँ कुर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । सरकारलाई तीन हप्ताको समय दिइएको र यस अवधिभित्र मूल्य समायोजन नगरिएमा पुनः आयात ठप्प गर्न आयातकर्ताहरू बाध्य हुने सङ्घले चेतावनी दिएको छ ।

दीर्घकालिन समस्या समाधानका लागि गृहकार्य जारी

औषधि व्यवस्था विभागले बजारमा देखिएको यो संकट समाधानका लागि गृहकार्य भइरहेको दाबी गरेको छ । अस्पतालहरूमा कति मात्रामा औषधिको अभाव छ र बिरामीहरू कति प्रभावित भएका छन् भन्नेबारे विभागले निरन्तर निगरानी राखिरहेको जनाएको छ । विभागले देशैभरका क्यान्सर अस्पताल र सरोकारवाला निकायहरूसँग औषधिको मौज्दात र आवश्यकताको सूची माग गरेको छ ।

‘हामीले कुन–कुन औषधि कति अभाव छ भनेर सूची मागेका थियौँ,’ विभागका सूचना अधिकारी किरण बज्राचार्यले भने, ‘अहिले देशैभरको अस्पतालहरूको अवस्थाबारे हामीलाई दैनिक रूपमा अपडेट प्राप्त भइरहेको छ । यस गम्भीर संकट समाधानका लागि स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयस्तरमा सरोकारवालाहरूबीच बैठक र छलफलहरू भइरहेका छन् ।’

अस्पताल प्रशासनले पनि मन्त्रालयको तर्फबाट केही न केही निकास निस्कने आशा राखेको छ । तर, हालसम्म मन्त्रालय वा आपूर्ति विभागबाट कहिलेदेखि औषधि उपलब्ध हुन्छ र यो समस्या समाधान हुन्छ भन्नेबारे कुनै ठोस निर्णय वा कार्ययोजना प्राप्त नभएको भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालले जनाएको छ ।

औषधि आपूर्ति तत्काल सहज नभए क्यान्सरका सयौँ बिरामीको जीवन रक्षामा ठूलो चुनौती थपिने देखिन्छ । एकातर्फ भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल लगायतका चिकित्सकहरू किमोथेरापीको चक्र रोकिँदा बिरामीको ज्यान जोखिममा परेको भन्दै छिटो आपूर्तिको माग गरिरहेका छन् भने, अर्कोतर्फ सरकारी निकाय मूल्यको प्राविधिक उल्झन सुल्झाउन व्यस्त देखिएको छ ।

मन्त्रालय र विभाग स्तरमा छलफल र तथ्याङ्क सङ्कलनको काम दैनिक रूपमा भइरहेको भनिए पनि बजारमा औषधि कहिलेसम्म आइपुग्छ भन्ने ठोस समयसीमा अझै अनिश्चित रहेको छ । मूल्यको यो विवाद तत्कालै समाधान नभए काठमाडौँ उपत्यका र बाहिरका क्यान्सर बिरामीहरू कालोबजारीको मारमा पर्ने वा उपचार नै छोड्नुपर्ने अवस्था आउने खतरा बढेको भन्दै चिकित्सकहरुले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।