काठमाडौं- निसन्तान दम्पतीका लागि आईभीएफ प्रविधि सन्तान प्राप्तिको आशा र नयाँ जीवनको आधार बनेको छ । तर यही संवेदनशील विषयलाई आधार बनाएर केही व्यक्ति र प्रजनन् केन्द्रहरूले गैरकानुनी गतिविधि सञ्चालन गरेको घटना सार्वजनिक भएसँगै यो क्षेत्र विवादमा समेत तानिएको छ ।

आर्थिक प्रलोभनमा पारी नाबालिका तथा किशोरीहरूबाट अवैध रूपमा डिम्ब (अण्डा) संकलन गर्ने र त्यसलाई निसन्तान दम्पतीलाई महँगो मूल्यमा प्रयोग गर्ने धन्दामा नाम चलेका चिकित्सक तथा प्रजनन् केन्द्रहरूसमेत जोडिन थालेका छन् ।

पछिल्लो पटक ललितपुरको ग्वार्कोस्थित बीएण्डबी अस्पतालमा कार्यरत स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ डा. नूतन शर्माको संलग्नतामा १७ वर्षीया किशोरीको डिम्ब गैरकानुनी रूपमा निकालिएको आरोपसहितको घटना बाहिर आएको छ ।

कक्षा ११ मा अध्ययनरत ती किशोरीलाई उनकी साथी र एक जना बिचौलियाले महिनैपिच्छे खेर जाने चिज हो, शरीरमा असर गर्दैन भन्दै ललाईफकाई डिम्ब दिन तयार पारेको बताइएको छ । उनलाई ५० हजार रुपैयाँ दिइने प्रलोभन देखाइएको थियो ।

त्यसपछि, ग्वार्कोस्थित क्लिनिकमा लगेर हर्मोनको औषधि दिइएको र गत असार १४ गते शल्यक्रियामार्फत डिम्ब निकालिएको बताइएको छ ।

डिम्ब निकालिएपछि किशोरीको स्वास्थ्यमा समस्या देखिन थालेको थियो । उनलाई उठ्न नसक्ने, चक्कर लाग्ने र पटक–पटक ढल्ने अवस्था आएपछि मात्र परिवारलाई घटनाबारे जानकारी गराएकी थिइन् ।

त्यसपछि उनलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल, महाराजगञ्जमा उपचारका लागि भर्ना गरिएको थियो । ५० हजार रुपैयाँ दिने भनिए पनि किशोरीले ३० हजार रुपैयाँ मात्र पाएको र उक्त रकम उपचारमै खर्च भएको परिवारको भनाइ छ ।

.

प्रहरी अनुसन्धान जारी

पीडित परिवारले जिल्ला प्रहरी परिसर ललितपुरमा उजुरी दिएपछि प्रहरीले घटनामा बिचौलियाको भूमिका खेलेको आरोपमा २१ वर्षीया राधिका गोतामेलाई पक्राउ गरी अनुसन्धान अघि बढाएको थियो ।

ललितपुर प्रहरी परिसरका प्रवक्ता गौतम मिश्रका अनुसार बिचौलिया गोतामेलाई सरकारी वकिल कार्यालयको निर्देशनअनुसार हाल जमानीमा छाडिए पनि अनुसन्धान भने जारी छ ।

प्रहरीले घटनासँग जोडिएका अन्य व्यक्तिहरूमाथि पनि अनुसन्धान गरिरहेको जनाएको छ । प्रमाणका आधारमा दोषी देखिएका सबैलाई कानुनी दायरामा ल्याइने प्रहरीको भनाइ छ ।

आईभीएफ क्षेत्रमा दोहोरिँदो विवाद

प्रजनन् स्वास्थ्य क्षेत्रमा चिकित्सकहरू नै विवादमा मुछिएको यो पहिलो घटना भने होइन । गत वर्ष वरिष्ठ स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ डा. स्वाती शर्माले सञ्चालन गरेको होप फर्टिलिटीमा दुई जना किशोरीबाट अवैध रूपमा डिम्ब संकलन गरी निसन्तान दम्पतीलाई प्रयोग गरिएको घटना सार्वजनिक भएको थियो ।

उक्त घटनामा डा. प्रत्युषा बराललगायत पक्राउ परेका थिए । तर स्पष्ट कानुनी व्यवस्था अभाव देखाउँदै उक्त घटनामा संलग्न भनिएकाहरूले उन्मुक्ति पाएको भन्दै आलोचना भएको थियो ।

तत्कालीन महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयको निर्णयमाथि समेत प्रश्न उठाइएको थियो । पीडित किशोरीहरूले न्याय पाउन नसकेको भन्दै अधिकारकर्मीहरूले चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन् ।

डा. अरुणा उप्रेतीको प्रश्न- ‘आफ्नै छोरी–बहिनी भए यसो गर्थे ?‘

वरिष्ठ जनस्वास्थ्यविज्ञ डा. अरुणा उप्रेतीले सामाजिक सञ्जालमार्फत घटनाप्रति गम्भीर आपत्ति जनाएकी छन् । उनले किशोरीलाई हर्मोनको औषधि दिएर डिम्ब उत्पादन गराउने र शल्यक्रियाबाट निकाल्ने प्रक्रिया सामान्य नभएको उल्लेख गर्दै यसमा दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको संलग्नता आवश्यक पर्ने बताएकी छन् ।

उनको प्रश्न छ आफ्नै छोरी वा बहिनी भएको भए के उनीहरूले यसरी डिम्ब निकाल्थे ? पैसाका लागि मानिसको शरीरसँग खेलबाड गर्ने प्रवृत्तिले चिकित्सा पेशाप्रतिको विश्वासमाथि गम्भीर असर पुर्‍याउँछ ।

कानुन अभावमा बढ्दो जोखिम

नेपालमा आईभीएफ सेवा विस्तार हुँदै गए पनि डिम्ब तथा शुक्रकीट दान, प्रयोग र नियमनसम्बन्धी स्पष्ट कानुनी व्यवस्था अझै पर्याप्त छैन ।

यही कानुनी अस्पष्टताको फाइदा उठाउँदै अवैध गतिविधि हुने जोखिम बढेको विज्ञहरूको भनाइ छ । किशोरीहरूको स्वास्थ्यमा असर पर्ने जोखिम, बिचौलियामार्फत हुने आर्थिक शोषण र निसन्तान दम्पतीको भावनालाई व्यापार बनाउने प्रवृत्तिले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

आईभीएफ सेवालाई सुरक्षित, पारदर्शी र मर्यादित बनाउन स्पष्ट कानुन, प्रभावकारी नियमन संयन्त्र र कडा अनुगमन आवश्यक देखिएको छ ।

मानव स्वास्थ्यसँग जोडिएको यस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा राज्यको प्रभावकारी हस्तक्षेप अपरिहार्य बनेको छ ।